Биринчи саҳифадан манзур бўладиган учта болалар детективи

Биринчи саҳифаданоқ ром этадиган учта болалар детективи

Анни Жей — катталар ва болалар учун тарихий романлари билан машҳур бўлган франциялик ёзувчи. Унинг кўплаб китобларидаги воқеалар XVIII асрда юз беради. Ушбу ҳикоя Франция қироли Людовик XVI нинг синглиси Елизавета (унинг баҳодир бабокалони машҳур «Қуёш қирол» Людовик XIV бўлган) ҳамда унинг тарбиячи ёрдамчиси — мадам де Маконинг қизи Анжелика билан дўстлигига бағишланган. Китобнинг барча бош қаҳрамонлари реал ҳаётда мавжуд бўлган, аммо уларнинг болалигини Анни Жей тўқиб чиқарган.

Версаллик Елизаветани, кўплаб малаклар каби, сулолавий никоҳга тайёрлашган ва қатьий анъаналар руҳида тарбиялашган. Икки ёшида у ота-онасидан айрилган ва уни ўз қарамоғига мадам де Мако олган. Елизавета жуда эътиқодли бўлиб улғайган ва сиёсатдан йироқ юрган. Франция революцияси даврида 30 ёшли Елизавета қиролга қариндошлиги сабабли гильотинада қатл этилган.

«Елизавета, Версаль малакаси» туркуми фақат қаҳрамоннинг болалигига ва унинг Версаль саройидаги сагузаштларига бағишланган. Бизнинг шарҳимизда биринчи китоб — «Мусиқали мужассамчанинг сири» ҳақида сўз боради. Рус тилида иккинчи қисми ҳам нашр этилган. Франциянинг ўзида эса жами 30 дан ортиқ жилд чоп этилган.

Елизавета ҳақиқий малакадек яшайди. Аммо, кўпинча содир бўлганидек, қироллик шароитлари «алтин қафас»га айланади. Қизчанинг Анжелика исмли дугонаси пайдо бўлиши билан ҳамма нарса ўзгаради. Уларнинг тандемини қизларга ёрдам берадиган садоқатли ёш паж Тео тўлдиради. Детектив воқеа айнан ундан бошланади.

Болалигида Елизавета ҳақиқий безори бўлган: ўқишни хоҳламас, отларда чопқилашни ва сарой бўйлаб яширинишни яхши кўрарди. Вақт ўтиши билан мадам де Мако ва улоқ опаси Клотильданинг таъсири остида у жуда ўзгарди. Анжелика эса, аксинча, ўзини одобли тутишга одатланган ва яхши таълим олишни орзу қиларди, шу сабабли у тез-тез дугонасининг қайсар ва инжиқ феъл-атворига қарама-қарши тимсол бўлиб хизмат қиларди.

Кунлардан бир кун қизлар мусиқали мужассамча ичидан сири бор жумбоқли хат топиб олишади. Сўриштирувни бошлаб, улар Теонинг бобосига тегишли бўлган «Раъно гулли хоним» сурати ҳақида билиб олишади. Бобоси меросни акаси билан бўлиша олмаган ва суратни яшириб, уни қаердан излаш кераклиги ҳақида мужассамчада шамалар қолдирган. Саргузаштлар бошланади!

Хатни қандай ўқиш кераклигини мен иккинчи жумладаёқ тушуниб етдим, аммо хабарнинг ўзидаги шифр жуда қизиқарли бўлиб чиқди. Муаллиф жумбоқларнинг мураккаблиги ва оддийлиги ўртасидаги мувозанатни муваффақиятли сақлаб туради.

Қаҳрамонлар қадамма-қадам ечимга қараб ҳаракат қилишади ва ечим уларда тўсатдан ёки тасодифан пайдо бўлмайди.

Шу сабабли китобхонда ўзи ўйлаб кўриши учун вақт бўлади. Айрим шамалардан эса болалар мутолаадан сўнг ҳам детектив ўйинини ўйнашда фойдаланишлари мумкин — бу ушбу жанрдаги китоб учун жуда ажойиб ечим.

Воқеа фақат сўриштирувнинг ўзидан иборат эмас. Елизаветанинг саргузаштлари орқали китобхонлар ўша даврдаги Франция сарой ҳаёти ҳақида кўпроқ маълумотга эга бўлишади ва бу китобнинг ютуқларидан биридир. Анни Жей мавзуни яхши билади ва атроф-муҳит, муносабатлар ҳамда персонажлар тавсифида тарихийликка максимал даражада амал қилади. Тўғри, бир нарсани ёдда тутиш муҳим: китобдаги реал тарихий шахслар ва деталлар тўқилган воқеалар билан ёнма-ён келади.

Русча нашрда Ариана Дельрьенинг оригинал иллюстрацияларидан фойдаланилган. У Нормандияда яшайди, Кандаги санъат мактабини тамомлаган ва адабиёт магистри даражасини олган — китобларни безатиш бошқа кимга ҳам ярашарди? Дельрье Елизавета ҳақидаги туркумнинг ўнлаб жилдларини безатган. Кимгадир унинг юмшоқ, жонли чизиқларга эга расмлари япон кавайисини эслатиши мумкин.

Китобда иллюстрациялар жуда кўп. Пўстинги саҳифаларда, китобхон адашиб кетмаслиги учун, қисқача тавсифлари билан асосий персонажларнинг портретлари жамланган. Охирида эса ўша давр ҳаётига оид қизиқарли фактлар жойлаштирилган. Ушбу жилдда, масалан, Людовик XVI давридаги соч турмалари ҳақида ҳикоя қилинади.

Барча персонажлар ўзига хос тарзда жозибадор. Ҳатто жаҳллари чиққанда ҳам улар кўпроқ кулагич кўринади. Нафис акварель ва пастель ранглари рококо тасвирий санъатига — воқеалар содир бўлаётган давр услубига ишора қилади.

Сўнгги саҳифагача мен мусиқали мужассамчанинг сирини еча олмадим. Бунинг асосий сабаби, кўринишидан, ечим ҳикоянинг давомида — иккинчи китобда бўлади.

Агар сизга қаҳрамонлар ва монархлар турмушининг муҳити маъқул келаётган бўлса, бирданига иккала жилдни олиш мумкин.

Уларни 10–11 ёшли китобхонларга — тахминан бош қаҳрамоннинг тенгдошларига тавсия этиш мумкин.

Шу сабабли мустақил ўқиш учун мен комиксни саккиз ёшдан ошган болаларга тавсия қилган бўлардим.

Агар шарҳдаги биринчи китоб олис XVIII асрдаги малака ҳақида ҳикоя қилган, иккинчиси комикс форматидаги фэнтези-детективга шўнғитган бўлса, учинчиси — «Детектив Интригулис ва Мона Луизанинг йўқолиши» — энг фавқулоддасидир. Бу нафақат суратнинг йўқолиши ҳақидаги ҳикоя, балки детективлар иши ҳақидаги кичик болалар нон-фикшни ҳамдир. Китобхонлар чигал ишларнинг яна бир тадқиқотчиси билан танишадилар ва жиноий қидирувнинг жуда кўп сирларини билиб олишади.

Китобнинг бирданига учта муаллифи бор ва бу оммабоп-илмий китобни журналистлар ёзмаган камёб ҳолатдир.

Амайча Депино ва Карла Барадес матн устида ишлашган. Иккаласи ҳам олим. Карла Аргентинада шундай фавқулодда нон-фикшн китобларни нашр этиш учун болалар нашриётига асос солган. Болалар ва ўсмирлар комиксларини тарғиб қилиш билан шуғулланувчи аргентиналик иллюстратор Фабиан Мескита эса ҳикоянинг графика қисмига масъул бўлган.

Ҳовли-жойдан «Мона Луиза» сурати йўқолиб қолади. Хусусий детектив Интригулис ва унинг навараси сўриштирувни бошлашади. Улар дарсликдагидек ҳаракат қилишади: жиноят жойини кўздан кечиришади, далиллар излашади, гумонланувчиларни сўроқ қилишади, тахминларни текширишади ва хулосалар чиқаришади.

Бобуси жиноятчини бурчакка тақай оладиган тажрибали профессионал ролини ўйнайди. У мўйлов ва плаш кийиб юради. Навараси эса гўёки китобхон томонига ўтади ва бизни сюжет бўйлаб етаклайди: комиксни ўқиш давомида болаларда пайдо бўлиши мумкин бўлган саволларни беради. Суратнинг ўғирланиши ҳақидаги ҳикоя кичик, аммо бир нечта қисмга бўлинган бўлиб, уларнинг орасида шарҳлар пайдо бўлади.

Бутун сюжет болаларга криминалистиканинг тузилиши ҳақида сўзлаб бериш учун қурилган.

Сўриштирувнинг ҳар бир босқичида оммабоп-илмий изоҳлар пайдо бўлиб, улар китобхонни детективлар иши билан батафсилроқ таништиради.

Бу китобнинг энг кучли қисмидир. Сиз жиноят жойи нима эканлигини, нимага эътибор бериш кераклигини, нима қилиш мумкин эмаслигини ва ўзини қандай тутиш кераклигини билиб оласиз.

Сўриштирув давомида Интригулис сурат осилиб турган жой ёнидаги деворда бармоқ изларини топади. Бу ерда китоб бармоқ излари нима эканлигини, улар қандай бўлишини, қандай ҳосил бўлишини, нима учун ҳар бир инсонда улар ҳар хил бўлишини ва улар турли юзалардан қандай олинишини тушунтиради.

Сўриштирувнинг кейинги босқичи — гувоҳлар ва гумонланувчиларни сўроқ қилиш. Бу ерда китобхон ёлғон детектори ҳақида, гумонланувчиларнинг кўргазмаларига ишониш мумкинми-йўқми ва суд полиграф натижаларини қабул қиладими-йўқми, шу ҳақида билиб олади. Ҳатто махсус хизматлар сўроқ пайтида фойдаланадиган «ҳақиқат зардоби» деб аталмиш восита ҳақида ҳам сўз боради. Қизиғи шундаки, амалда у анестетиклардан бири бўлиб чиқди, унинг таъсири остида инсон шунчалик бўшашадики, қаршилик кўрсатиш иродасини йўқотади.

Ҳамма нарсани айтиб бермайман, аммо шуни таъкидлайманки, комикс сюжетига кўра номи Леонардо да Винчи шоҳасарига очиқчасига ишора қилувчи сурат ўғирлангани сабабли, муаллифлар криминалистика ҳақидаги умумий маълумотларга санъат асарларининг ўғирланишига оид саҳифаларни ҳам қўшишган. Болалар 1911 йилда Луврдан «Мона Лиза» қандай ўғирланганини билиб олишади ҳамда санъатшунослар, реставраторлар ва криминалистлар суратларнинг асллигини аниқлаш ва уларнинг ўғирланишини текширишда фойдаланадиган усуллар билан танишадилар. Китобда Интерпол орқали жиноятчиларни қидириш ҳақида ҳам ҳикоя қилинади.

Ниҳоят, муаллифлар китобхонларга ўзини детектив сифатида синаб кўришни таклиф қилишади: бармоқ изларини олиш ва ажратишни, гумонланувчиларни сўроқ қилишни ва ҳоказоларни ўрганиш.

Агар илгари бола жиноятлар ва уларни очиш ҳақидаги ҳикояларга кам қизиққан бўлса, китобни ўқиб чиққач, унда янада кўпроқ ўқиш истаги пайдо бўлиши аниқ.

Китоб менга адабиётдан ўқитувчимни эслатди, у менда мутолаага меҳр уйғотган эди. У шунчаки асарда бизни нима кутаётганини айтиб берарди ва шунинг ўзи қизиқиш уйғотиш учун етарли бўларди. Мактабда эса биз ўқишимиз кераклиги учун, олдимизда буюк асар тургани учун ўқишни бошлардик. Агар аввал унинг «трейлерини» эшитганимизда эди, эҳтимол, болаларнинг миясига «қоронғи заминлардаги нур нури» образини сингдиришга ҳожат қолмасди.

«Интригулис» 10–12 ёшдан ошган болалар — ўғил болалар учун ҳам, қиз болалар учун ҳам мустақил ўқишга мос келади.