Австралияда маълумотлар марказлари жадал ривожланмоқда - аммо бунинг бадали нима?

Австралияда маълумотлар марказлари жадал кенгаймоқда — аммо бунинг баҳоси нима?

Сиднейнинг Лейн Коув (Lane Cove) шаҳар атрофи мавзеси аҳолиси яқин атрофда яна тўртта маълумотлар маркази қуриш режаларидан хавотирда.

Маълумотлар марказлари ҳақида одамлар биринчи навбатда пайқайдиган нарса — бу уларнинг улкан ҳажми ва чиқарадиган шовқинидир. Баъзилар бу товушни учишга тайёрланаётган реактив самолёт овозига ўхшатса, бошқалари ўткир, юқори частотали ғўлдирашдан шикоят қилади.

Люси* боласини ухлатаётганда, бир маромдаги ғўлдирашни эшитади. «Мен буни эшитиб: „Бу нима? Нима бўляпти?“ деб ўйлайман», дейди у.

Кейин у бу товуш Сиднейнинг қуйи шимолий соҳилидаги нуфузли Лейн Коув мавзесидаги уйининг остонасидан бор-йўғи 350 метр (0,2 миль) узоқликда жойлашган маълумотлар марказидан келаётганини эслайди. Маҳаллий саноат паркида яна тўртта шундай марказ қуриш режалаштирилган.

Австралия тез фурсатда маълумотлар марказларининг глобал марказига айланди. Инвесторларни мамлакатдаги мўл-кўл тоза энергия, табиий газ захиралари ва ўз тизимларини ишга тушириш ҳамда сақлаш учун кенг ер майдонлари жалб қилмоқда.

Шу йил бошида OpenAI бош ижрочи директори Сэм Альтман, агар хоҳласа, Австралия дунёнинг маълумотлар марказлари пойтахтига айланиши мумкинлигини айтган эди.

Мамлакат аллақачон йирик технологик компаниялар хоҳлаган йўналишда ҳаракат қилмоқда. Австралияда 162 та маълумотлар маркази мавжуд бўлиб, яна 90 таси режалаштирилган ва тахминан 155 миллиард австралия долларидан (£80 млрд) ортиқ инвестиция жалб қилиниши кутилмоқда.

Агар рухсат берилса, Сиднейнинг ғарбий қисмида дунёдаги энг йирик маълумотлар марказларидан бири қурилади. Қуввати бир гигаватт бўлган бу марказ Австралиядаги энг йирик ягона энергия истеъмолчисига айланиши кутилмоқда.

Сиднейнинг ғарбий қисмидаги Марсден Паркда (Marsden Park) эса Жанубий ярим шардаги энг йирик маълумотлар маркази маҳаллий аҳоли яшайдиган ҳудуддан бор-йўғи 100 метр узоқликда қурилмоқда.

Бироқ, тобора кўпроқ австралияликлар маълумотлар марказлари билан қўшни бўлиб яшашга мажбур бўлаётгани сабабли — сув, энергия ва атроф-муҳит бўйича хавотирлар ортиб бормоқда — кўпчилик сунъий интеллект (СИ) пойгасида иштирок этиш бунга арзийдими ёки йўқми, деган саволни ўртага ташламоқда.

Лейн Коувдаги мана шу марказ каби маълумотлар марказлари Австралияда одатий ҳолга айланиб бормоқда.

Улар интернет пайдо бўлганидан бери рақамли иқтисодиёт учун жуда муҳим бўлиб келган.

Дастлаб улар электрон почта, онлайн-банкинг ва булутли ҳисоблаш каби хизматлар учун маълумотларни қайта ишлаш ва сақлаш мақсадида қурилган. Аммо 2022 йилдан кейин, ChatGPT ишга туширилиб, СИ оммалашиб кетгач, ҳамма нарса ўзгарди. Бу ушбу технологияни қўллаб-қувватлаш учун кўпроқ маълумотлар марказларини қуришга тўсатдан туртки берди.

Серверлар ва кабеллар билан тўлдирилган бу улкан, деразасиз биноларнинг жойлашуви кечикиш вақти (latency) — маълумотларнинг бир нуқтадан иккинчисига ўтиши учун кетадиган вақт учун ҳам жуда муҳим бўлиб қолди.

Ҳаво ҳаракатини бошқариш, роботик жарроҳлик ёки ҳатто Netflix каби соҳалардаги кечикишларни бугунги кунда қабул қилиб бўлмайди, дейди Data Centres Australia бош ижрочи директори Белинда Деннетт.

Австралияда ҳар ойда тахминан 13,6 миллион СИ фойдаланувчиси бор, бу эса уларни ушбу технологиядан фойдаланиш бўйича дунёда олтинчи ўринга олиб чиқади.

Мутахассисларнинг фикрича, Австралияда маълумотлар марказларининг мавжудлиги маҳаллий СИ компанияларини кўпроқ ташкил этишни осонлаштиради.

«Агар бу ҳақда тескари томондан фикр юритадиган бўлсак, бу ерда инфратузилма қурмасак нима бўлади», дейди Деннетт. «Биз қиймат занжиридан ҳеч нарса олмаймиз, шунчаки кимнингдир воситаларини импорт қиламиз ва оддий фойдаланувчига айланамиз».

Австралия хорижий инвесторлар учун ҳам жозибадор, чунки «бизда бўш ер майдонлари бор, сиёсий барқарорлик мавжуд ва биз „Беш кўз“ (Five Eyes) хавфсизлик альянси аъзосимиз», дейди Деннетт.

«Шунингдек, бизда малакали ишчи кучи, анча барқарор энергия тизими ва қайта тикланадиган энергия салоҳиятининг мўл-кўллиги бор».

Жон Уиттлнинг айтишича, ҳукуматда маълумотлар марказларини қабул қилишдан бошқа чора йўқ

Етакчи бизнес мутахассислари ва иқтисодчиларнинг таъкидлашича, Австралияда сўнгги бир неча йил ичида кузатилган маълумотлар марказларининг жадал ривожланиши мамлакатга рецессиядан қочишга ёрдам берган бўлиши мумкин.

CSIRO миллий илмий агентлигининг рақамли тадқиқотлар маркази собиқ директори, ҳозирда СИ ва бизнес бўйича таниқли эксперт Жон Уиттл бу фикрга қўшилади. Унинг айтишича, ҳукуматда инвестицияларни қўллаб-қувватлашни давом эттиришдан бошқа чора йўқ.

«Бу борада жуда жиддий мулоҳазалар бор, лекин менинг асосий фикрим шундан иборатки, биз бунга интилишимиз керак», дейди у.

Сиднейнинг қуйи шимолий соҳили аҳолиси янги маълумотлар марказлари гуруҳи миллий парк ва дарёга зарар етказишидан хавотирда.

Бироқ етакчи энергетика ва экология мутахассисларининг таъкидлашича, Австралия янги маълумотлар марказларининг улкан энергия ва сув эҳтиёжларини қондириш учун чекланган имкониятларга эга.

Австралия Энергетика Бозори Операторининг (AEMO) маълум қилишича, 2030 йилга келиб мамлакат бўйлаб маълумотлар марказларининг электр энергиясига бўлган талаби уч баравар кўпайиши мумкин.

Мустақил нотижорат маслаҳат гуруҳи бўлган Иқлим Кенгаши (Climate Council) маълумотларига кўра, янги йирик қайта тикланадиган энергия манбалари ва сақлаш тизимларисиз, маълумотлар марказлари 2035 йилга келиб Янги Жанубий Уэльсда (ЯЖУ) электр энергияси нархини 26 фоизга ошириши мумкин.

Маълумотлар марказлари шамол ва қуёш энергияси таъминлай олмайдиган ҳажм ва тезликда доимий қувват талаб қилгани сабабли, ҳозирги жадал ривожланиш кўмир ва газ билан ишлайдиган янги электр станциялари тўлқинига олиб келишидан хавотирлар бор.

Greenpeace Australia Pacific ташкилотининг яқинда эълон қилган ҳисоботида айтилишича, улар ўрганган маълумотлар марказлари операторларининг ҳеч бири Австралиянинг қайта тикланадиган энергия ўсишига ёрдам бераётгани ҳақидаги даъволарини етарлича исботлаб бера олмаган.

АҚШда кўплаб маълумотлар марказлари қайта тикланадиган энергия кўпайишини кутиб ўтирмасдан, янги газ электр станцияларини қуришни арзонроқ деб топди.

Сиднейнинг марказий ишбилармонлик туманидан атиги 90 дақиқалик масофада жойлашган Австралиянинг Cloud Carrier маълумотлар компанияси мавжуд маълумотлар марказини ва келажакда яна иккитасини таъминлаш учун учта газ электр станциясини қуришни режалаштирмоқда.

Агар энергияга бўлган талаб тизимга жуда катта юклама олиб келса ёки электр узилиши юз берса, Лейн Коувдаги каби маълумотлар марказлари захира дизель генераторларига таянади.

Бироқ ЯЖУ ғазначиси Даниэль Мукининг айтишича, Австралиянинг маълумотлар марказларига инвестициялар оқими қайта тикланадиган энергиянинг жадал ривожланиши билан бир вақтда содир бўлмоқда.

«Биз бу иккисини бир-бирига боғлиқ бўлмаган деб ҳисобламаймиз», дейди у BBC билан суҳбатда. «Биз маълумотлар марказлари эски кўмир электр станцияларимизни тоза, яшил қайта тикланадиган энергия билан алмаштиришга имкон беришини кўряпмиз, бунда хусусий сектор харажатларнинг катта қисмини ўз зиммасига олади, акс ҳолда бу уй хўжаликлари зиммасига тушарди».

Унинг сўзларига кўра, янги хусусий инвестициялар қайта тикланадиган энергияни қўллаб-қувватлайди ва «келажак авлодларни иш билан таъминлаши мумкин бўлган янги тармоқларни» яратади.

Артармондаги (Сидней) маълумотлар маркази. Бу улкан деразасиз бинолар жуда кўп миқдорда энергия ва сув истеъмол қилади.

Маълумотлар марказлари серверлари қизиб кетмаслиги учун жуда катта ҳажмда сув ишлатади — баъзилари кунига 40 миллион литргача сув истеъмол қилади, бу 80 000 та уй хўжалигининг истеъмолига тенг. Қурғоқчиликка мойил бўлган мамлакатда бу жуда жиддий муаммо бўлиши мумкин.

Австралия Сув Хизматлари Ассоциацияси (WSAA) маълумотларига кўра, Сидней ўсиб бораётган аҳолига хизмат кўрсатиш учун яқин 5-10 йил ичида ичимлик суви таъминотини ошириши керак бўлади.

Аммо агар бу сув маълумотлар марказларига йўналтирилса, уй хўжаликлари сувни бошқа жойдан, масалан, анъанавий манбалардан кўра қимматроқ бўлган чучукллаштириш орқали топиш харажатларини ўз зиммаларига олишларига тўғри келади.

Австралиянинг энг йирик сув хизмати корхонаси бўлган Sydney Water ташкилотининг маълум қилишича, 2035 йилга келиб маълумотлар марказлари Сидней ичимлик сувининг 25 фоизигача бўлган қисмини истеъмол қилиши мумкин.

Июль ойида Бош вазир Энтони Албаниз «йирик ҳажмдаги» маълумотлар марказлари учун электр таъминотини кафолатлаш, сувдан фойдаланишни чеклаш ва талаб қилинадиган ҳар қандай қўшимча сув инфратузилмаси учун ҳақ тўлаш бўйича янги қонуний талабни эълон қилди.

Бироқ бош вазир ОАВга 2027 йилда кучга кириши кутилаётган ушбу қонун фақат янги таклифларга нисбатан қўлланилишини, аллақачон қурилган ёки қурилаётган лойиҳаларга тааллуқли эмаслигини айтди.

Бунга жавобан экологик ва жамоатчилик гуруҳлари маълумотлар марказларини ривожлантиришни бутунлай тўхтатишни талаб қилмоқда.

«Ҳукуматимиз биз дунёнинг маълумотлар марказлари пойтахти бўлишни хоҳлаймиз деб қизил гилам тўшамоқда», дейди Сиднейнинг Лейн Коув вице-мэри Рошель Флуд.

«Аммо биз буни ҳақиқатан ҳам барқарор равишда амалга ошира оламизми ёки бу бизни соф ноль чиқинди ва сув захиралари бўйича мақсадларимиздан орқага тортадими?»

Лейн Коув кутубхонасида Greenpeace Australia Pacific томонидан ташкил этилган ёмғирли душанба оқшомидаги учрашувда маҳаллий аҳоли ўз ҳудудлари маълумотлар марказига айланиши бўйича улар билан ҳеч қачон маслаҳатлашилмаганини айтди.

Ушбу гуруҳдаги таклиф этилаётган марказлардан бири энг яқин уйдан 16 метр ва маҳаллий бошланғич мактабдан 160 метр узоқликда жойлашади.

Флуднинг қўшимча қилишича, агар саноат паркида тўртта маълумотлар маркази тасдиқланса, ҳозирги корхоналарнинг 50 фоизи бошқа жойга кўчиши керак бўлади — бу эса иш ўринларининг йўқолишига олиб келади.

40 ёшли Фелипе Танака саноат паркидаги корхонани бошқаради ва унга маълумотлар маркази туфайли кўчиб ўтиши кераклиги айтилган.

«Биз бундай нарса содир бўлишини ҳеч қачон билмагандик», дейди Танака BBC билан суҳбатда. «Яқин бир неча йил ичида бу ҳудуддан минглаб иш ўринлари йўқолади».

Гарчи йирик маълумотлар маркази қурилиш вақтида мингдан ортиқ одамни иш билан таъминлаши мумкин бўлса-да, тадқиқотлар шуни кўрсатадики, у ишга тушгандан сўнг бу кўрсаткич тахминан 100 та иш ўрнигача камаяди.

«Бу ердаги 300-400 нафар ишчимизнинг аксарияти маҳаллий аҳоли вакилларидир», дейди Танака. «Кўчиб ўтишга мажбур бўлиш, эҳтимол, ишчиларимнинг ярмидан айрилишимга олиб келади».

ЯЖУ ғазначиси Мукининг айтишича, маълумотлар марказлари яратадиган иш ўринлари уларнинг ичида ишлайдиган одамлардан эмас, балки улардан фойдаланадиганлардан келиб чиқади.

«Microsoft ва Amazon бу ерда, ЯЖУда бизнес юритганда, улар ўзларининг янада малакали операцияларини тақдим этиш ва уларни шу ерда жойлаштиришга содиқ эканликларини кўриш қувонарлидир», дейди у.

Бироқ яна қандай малакали иш ўринлари яратилиши ва маълумотлар марказлари аслида нима учун ишлатилиши ноаниқлигича қолмоқда. Баъзи танқидчилар таъкидлаганидек, кўплаб СИ фойдаланувчилари мушукларнинг GIF тасвирларини яратмоқдалар, бу эса микротўлқинли печни бир соат давомида ишлатиш билан бир хил миқдордаги энергияни истеъмол қилади.

«Улар бизга бу жуда муҳимлигини... маҳалламизда ушбу марказлар бўлиши кераклигини айтишмоқда, лекин бу нима учун кераклигини айтишмаяпти», дейди Флуд.

«Ичимлик сувимиз, энергиямиз ва еримиз генератив СИ чиқиндилари учун сарфланаётганда, бу ҳеч қандай фойда келтирмайди».