Муҳим технология ер остига кириш орқали хавфсиз бўлиб қолмоқда

**Муҳим технологиялар ер остида хавфсизликни қидирмоқда**

Эартҳгрид машинаси "ракета ёқиш" каби экстремал ҳароратларда ишлайдиган туннел бург'улашда инқилоб қилмоқда.

Калифорниядаги карерда кичик бир муҳандислар жамоаси оқ гранитдан ясалган баланд деворга дуч келди, бу ко'пгина кучларга о'тказмайдиган қадимий ва ниҳоятда қаттиқ материал ҳисобланади. Кейин тош эритиш туннел бург'улаш машинаси (ТБР) г'увуллади.

ЭартҳГрид асосчиси ва бош директори Трой Ҳелминг машинанинг учта плазма маш'аласининг дастлабки ёнишини баланд овозли жараён туфайли "ракетани ёқиш"га о'хшатди. Айланувчи бош ичида жойлашган бу маш'алалар тезда 27000С га етадиган жуда қизиган плазма оқимини ҳосил қилганда тинчланди - бу ҳарорат Қуёш юзасидан анча иссиқроқ.

Январ ойида Калифорнияда о'тказилган синов пайтида ЭартҳГриднинг сигара шаклидаги бург'улаш машинаси уч метрли гранитни муваффақиятли бург'улади. Ҳелминг шундай тушунтирди: "Биз асосан торнадо яратамиз - туннел ичидаги шиддатли гирдоб", бу машинага ба'зан лава шаклидаги чиқиндиларни олиб ташлашга ёрдам беради. Тадбиркор бу лаҳзани о'н йил давомида кутганлиги сабабли "уни томоша қилиш бироз ҳаяжонланганини" тан олди.

Бундай ривожланаётган технологиялар туннел бург'улашни соддалаштириши, уни тезроқ ва осонлаштириши мумкин. Электр ёки телекоммуникация кабеллари, подстансиялар ва ма'лумотлар марказлари каби муҳим инфратузилмани ер остига жойлаштириш хавфсизликни яхшилайди, аммо тарихан қиммат ва қийин иш бо'либ келган.

Муҳандислик фирмалари ББС Невсга ер ости ишларига талабнинг ортиб бораётгани ҳақида хабар беришди, бунга қисман Россиянинг Украина билан уруши та'сир ко'рсатди, бу ер усти иншоотларининг дрон ҳужумларига заифлигини та'кидлади. Ҳелминг о'зининг туннел бург'улаш машинасидан электр ва оптик толали кабеллар, шунингдек, сув, табиий газ ёки аммиакни ташиш учун қувурлар учун фойдаланишни истаган компанияларнинг қизиқишини қайд этди. Потенсиал лойиҳалардан бири аеропортлар ва омборлар яқинида ер ости юк ташиш тизими учун бург'улаш туннелларини о'з ичига олади, бу "ко'проқ юк машиналарини ё'лдан олиб ташлаш" ни мақсад қилган, деди Ҳелминг.

Январ ойидаги ТБР синови муваффақиятли о'тди, гарчи машина туннелнинг юқори ва чап қисмида бироз "ҳаддан ташқари зерикиб кетган" бо'лса-да, Ҳелмингнинг со'зларига ко'ра. Унинг жамоаси буни тузатиш учун машинани ҳар беш дақиқада айланиш ё'налишларини о'згартирадиган гирдоб яратиш учун созлашни режалаштирмоқда ва келгуси йилнинг бошида тижорат мақсадларида жойлаштиришга умид қилмоқда.

**Инсонлар узоқ вақтдан бери ҳимоя қилиш учун буюмларни ко'миб келишган.** Замонавий инфратузилмани хавфсиз ва тежамкорлик билан ко'миш қийинлигича қолмоқда, аммо бу ҳатто чекка ҳудудларда ҳам тобора оммалашиб бораётган вариант.

Эхетер университетининг коммуникациялар бо'йича катта о'қитувчиси Александр РЕ Тейлор "шафқациз моддийлик ҳали ҳам муҳим" эканлигини та'кидлади. У ма'лумотлар марказлари тобора ко'проқ ер остига ко'чирилаётган "ма'лумотлар бункери бумини" аниқлади.

Бу йил бошида Италиянинг Доломит тог'ларида ма'лумотлар маркази қуриб битказилди. 100 метр чуқурликдаги янги қазилган г'орлар илгари газланган шароб, олма ва пишлоқ учун ишлатилган омборхоналар ёнида жойлашган. Трентино ДатаМине'нинг табиий салқин муҳити серверларни совутиш учун зарур бо'лган харажатлар ва энергия сарфини камайтиради. Бош директор Деннис Бонн та'кидлаганидек, "То'қсон миллион кубометр доломит жинси жисмоний аралашув, электромагнит аралашув, сейсмик ҳодисалар ва гидрогеологик хавфлардан табиий ҳимоя қилади - бу ер устида такрорлаб бо'лмайдиган ҳимоя даражалари". Трентино ДатаМине о'з иншоотининг "табиат томонидан яратилган хавфсизлик" ни таклиф қилишини та'кидлайди.

Бошқа жойларда ба'зи технологиялар денгиз тубига жойлаштирилмоқда. Океанлар остида минглаб километрларни қамраб олиши мумкин бо'лган сув ости интернет кабеллари вақти-вақти билан кема лангарлари томонидан шикастланади. Телегеограпҳй телекоммуникация бозорини тадқиқ қилиш фирмасининг катта таҳлилчиси Лейн Бурдетте далиллар шуни ко'рсатадики, ушбу кабелларнинг бир қисми ёки барчаси ко'милиши одатий ҳолга айлангани сабабли, жойлаштирилган кабелнинг ҳар бир километрига то'г'ри келадиган носозликлар камроқ учрайди. "Сув ости кабеллари тобора уч метргача чуқурликка ко'милмоқда", деди у. "Ба'зи носозликларга мойил ҳудудларда улар бутун узунлиги бо'йлаб ко'милган".

Тейлор нарсаларни ер остида ёки г'орлар ичида чуқур сақлашнинг мудофаа стратегияси сифатида самарадорлигини ко'рсатадиган турли мисолларни келтирди. Унинг та'кидлашича, "Ал-Қоида фойдаланган туннеллар [Афг'онистондаги уруш пайтида] АҚШ учун катта стратегик муаммо бо'лган". Яқинда Эроннинг ер ости ядровий иншоотлари билан машҳур бо'лган ва ё'қ қилиш қийин бо'лган иншоотлари катта э'тиборни тортди.

Жозеф Галлагҳер қурилиш муҳандислиги ва туннел қазиш фирмасининг ишларни бажариш ва бизнесни ривожлантириш бо'лими раҳбари Робби МакГоран Украинадаги уруш ва бошқа геосиёсий воқеалар айрим минтақаларда ер ости қазиш ишларига бо'лган талабга "албатта та'сир ко'рсатганини" тасдиқлади. Россия билан чегарадош давлатлар ер ости қазиш ишлари ҳақида тобора ко'проқ со'рамоқда. "Улар ҳатто кимга ишларини бажаришга рухсат беришлари ва [инфратузилмани] ко'миб ташлашлари ва унинг яхши ҳимояланганлигига ишонч ҳосил қилишлари борасида жуда эҳтиёткор. Биз буни сезмоқдамиз", деб қо'шимча қилди у.

МакГоран шунингдек, лазер-ё'налтириш тизимлари ва гироскоплар каби технологиялардаги ютуқлар со'нгги йилларда туннел қазиш аниқлигини оширганини та'кидлади. Бироқ, ердан потенциал хавфли газларнинг чиқиши ва вақти-вақти билан сув тошқини каби жиддий муаммолар сақланиб қолмоқда. Туннел қазиш ускуналарида туннел қазиш тезлигини сезиларли даражада оширадиган кескин янгиликлар кам учрайди. "Биз одатда [тараққиётни] дақиқасига миллиметрда о'лчаймиз", деди МакГоран.

Буюк Британияда муҳим инфратузилмани ер остига жойлаштиришга сезиларли о'згариш ҳали содир бо'лмаган, дейди Аруп муҳандислик бо'йича маслаҳатчилари компаниясининг Европа, Ҳиндистон, Яқин Шарқ ва Африка бо'йича энергетика бо'йича етакчиси Марк Неллер. Бироқ, ба'зи ҳолларда туннеллар жуда муҳим. Неллер ва унинг ҳамкасблари 1 миллиард фунт стерлинглик Лондон Повер Туннелс лойиҳаси устида ишладилар, бу лойиҳа катта электр кабелларини жойлаштириш учун Лондон остидан 18 мил (29 км) туннел қуришни о'з ичига олди. Бу аҳоли зич жойлашган шаҳар ҳудуди учун идеал ечим эди, аммо туннел қуриш ер усти кабел инфратузилмасига қараганда бир неча баравар қимматроқ бо'лиши мумкинлиги сабабли, Неллер бошқа жойларда шунчаки қо'шимча занжирларни о'рнатиш етарли даражада чидамлиликни та'минлаши мумкинлигини та'кидлади. "Бу аслида анча тежамкор усул", деди у ва қо'шимча қилди: "[Буюк Британиядаги] электр тизими жуда ко'п захира билан ишлаб чиқилган."

Инфратузилма сиёсати бо'йича маслаҳатчи ва Жоурнал оф Сритисал Инфраструстуре Полисй муҳаррири Ричард Литтле Совуқ урушнинг со'нгги кунларини эслади, о'шанда то'лиқ ядровий уруш таҳдиди бункер қуришни Г'арбда тез-тез муҳокама қилинадиган мавзуга айлантирган эди. Бугунги кунга қадар Швейцария ҳар бир фуқаронинг ядровий бункерга кириш ҳуқуқига эга бо'лишини талаб қилади, мамлакатдаги ко'плаб ко'п қаватли уйларнинг подвалларида бундай иншоотлар мавжуд. "Буларнинг аксарияти ҳақиқий доктор Странгелове ишлари эди", деди Литтл, Президент Роналд Рейган ма'мурияти даврида бункер қуриш ҳақидаги мунозараларга ишора қилиб. "Дунё тугайди, лекин менимча, биз бу ерда бир неча юзта муҳим одамларни бошпана қиламиз ва улар омон қоладилар."

1990-йилларда ер ости муҳим инфратузилмаси бо'йича сиёсат ҳужжатларини ёзган Литтл қо'шимча қилди: "Ҳамма нарсани ер остига қо'йиб бо'лмаслиги жуда тез орада аён бо'лди." Бугунги кунда ер остига кириш учун номзодлар сифатида ҳужум қилинган тақдирда қайта ишга тушириш ёки алмаштириш қийин бо'лган аниқ иншоотларни аниқлаш амалийроқ бо'лиши мумкин. "Менга биринчи бо'либ [компютер] чипларини ишлаб чиқариш келди", деди Литтл мисол сифатида. "Ишончим комилки, ба'зи ҳолларда ер ости иншоотлари жуда мантиқий бо'лади - лекин ҳамма нарса муҳим нарсалар ҳақида."