«Асосли гумон». Суд озодликни чеклашдан олдин нимани текшириши керак

«Асосли гумон». Озодликни чеклашгача суд нимани текшириши керак

2027 йил 1 июлдан бошлаб судгача бўлган босқичда суд назорати кенгайиши керак. Президентнинг 2026 йил 14 августдаги фармони (ПФ-160) 9-бандидан келиб чиқишича, процессуал мажбурлов чораларини қўллаш тўғрисидаги илтимосномаларни кўриб чиқишда тергов судьяси ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигидан ташқари, гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асосларнинг етарлилигига ҳам баҳо беради. Агар судьяда шубҳалар пайдо бўлса, у тергов сирини таъминлаган ҳолда қўшимча ҳужжатларни талаб қилиб олиши мумкин бўлади.

Тошкент давлат юридик университети Жиноят-процессуал ҳуқуқи кафедраси профессори, юридик фанлар доктори Дилдора Базарова «Газета» учун мақоласида тергов судьяси айнан нимани текшириши кераклиги ва янги ёндашув амалдаги моделдан нимаси билан фарқ қилишини тушунтиради.

Ислоҳотнинг асосий масаласи — яна бир юридик терминнинг пайдо бўлишида эмас, балки суд айнан нимани текшириши кераклигидадир.

Жиноят-процессуал кодекси (ЖПК) аллақачон ушлаб туриш, шахсни гумон қилинувчи деб эътироф этиш, айбланувчи тариқасида жалб қилиш, ишни судга юбориш ва ҳукм қилишни бир-биридан фарқлайди. Ушбу босқичларни ҳар бир қадамда шунчаки шартли «исботланганлик фоизи» ортиб борадиган оддий зинапоя сифатида қабул қилиб бўлмайди. Уларнинг ҳар бири ўз процессуал вазифасига эга, ЖПКнинг 82-моддаси эса ишни судга юбориш ва айблов ҳукми учун умумий исботлаш предметини белгилайди.

Биринчи муҳим чегарани ЖПКнинг 47-моддаси белгилаб беради. Жиноят содир этганликда гумон қилинаётганлиги тўғрисида маълумотлар бўлган, аммо бу маълумотлар уни айбланувчи тариқасида жалб қилиш учун етарли бўлмаган шахс гумон қилинувчи деб эътироф этилади.

359-модда ушбу мақомни олишни ё 221-моддага асосан ушлаб туриш билан, ёки ишда шахсни жиноят содир этганликда гумон қилишга асос берадиган маълумотларнинг мавжудлиги билан боғлайди. Бошқача айтганда, гумон аллақачон муайян шахсга тегишли бўлиши ва фактик асосга эга бўлиши керак, аммо Кодекс мазмунига кўра, ҳали айблов даражасига етмайди.

Ушлаб туриш — алоҳида масала. 220−221-моддалар аниқ ҳолатлар мавжуд бўлганда гумон қилинувчини қисқа муддатга озодликдан маҳрум қилишни назарда тутади: агар шахс жиноят содир этаётганда ёки уни содир этганидан кейин дарҳол ушланса, агар шоҳидлар уни бевосита кўрсатсалар, унинг ўзида ёки кийимида жиноятнинг яққол излари топпилса ёки қонунда кўрсатилган қўшимча шартлар билан бирга бошқа маълумотлар мавжуд бўлса.

225-модда, ўз навбатида, ушлаб туришнинг асослилигини текширишни ва агар бунинг учун асослар бўлмаса, шахсни озод қилишни талаб этади.

Демак, шахсни жиноятда гумон қилишга имкон берадиган маълумотларнинг мавжудлигининг ўзи айнан уни ушлаб туриш учун асослар борлигини англатмайди.

Шунга ўхшаш ёндашув Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди томонидан ҳам шакллантирилган. Fox, Campbell and Hartley v. the United Kingdom ишида ИҲЕС reasonable suspicion (асосли гумон) холис кузатувчини шахснинг жиноятга алоқадор бўлиши мумкинлигига ишонтира оладиган фактлар ёки маълумотларнинг мавжудлигини назарда тутишини кўрсатиб ўтди. Murray v. the United Kingdom ишида суд бир вақтнинг ўзида бундай маълумотлар айблов эълон қилиш ёки ҳукм чиқариш учун зарур бўлган даражага етиши шарт эмаслигини таъкидлади.

Кейинги босқич — шахсни айбланувчи тариқасида жалб қилишдир. ЖПКнинг 361-моддасида «далилларнинг етарли мажмуи» каби алоҳида формула мавжуд эмас, бироқ у айбловни аниқлаштиришни талаб қилади: қилмишнинг моҳияти, содир этилган жойи, вақти ва бошқа муҳим ҳолатларини, шунингдек унинг жиноят-ҳуқуқий малакаланишини баён этиш.

47 ва 226-моддаларни ҳисобга олган ҳолда, бу фактик асос шахснинг эҳтимолий алоқадорлиги ҳақидаги тахминдан у содир этган қилмиш тўғрисидаги аниқ тасдиққа ўтишга имкон бериши кераклигини англатади.

Бунда айбланувчи тариқасида жалб қилишнинг ўзи ҳали исботлаш якунланганини англатмайди.

Тергов давом этади, далиллар тўпланиши ва текширилиши, айблов эса ўзгартирилиши, тўлдирилиши ёки тугатилиши мумкин. Шунга кўра, айблов эълон қилиш учун асосларни ишни судга юбориш учун асослар билан аралаштириб юбормаслик керак.

375-моддага кўра, терговчи тўпланган далилларни айблов хулосасини тузиш учун етарли деб ҳисоблаганда дастлабки тергов тугалланади. Ҳимоя томони иш материаллари билан танишганидан сўнг, агар ишни судга топшириш учун асослар етарлилиги тўғрисидаги хулоса сақланиб қолса, айблов хулосаси тузилади.

Сўнг айбловнинг далиллар билан асосланганлиги, малакаланишнинг тўғрилиги, терговнинг тўлиқлиги ва ҳимоя томонининг важлари прокурор томонидан текширилади. Иш судга келиб тушганидан сўнг, судья, ўз навбатида, ишни суд мажлисида кўриб чиқиш учун асослар етарли ёки етарли эмаслигини аниқлайди.

ЖПКнинг «Айблаш ва ҳукм қилиш учун асослар» деб номланган 82-моддаси ишни судга юбориш учун ҳам, айблов ҳукми учун ҳам бир хил асосий ҳолатлар доирасини исботлашни талаб қилади: жиноят воқеаси ва ҳолатлари, унинг ушбу шахс томонидан содир этилганлиги, айбнинг шакли, мотив, мақсад ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолатлар.

Дастлабки терговда исботланганлик тўғрисидаги хулоса айблов органи томонидан шакллантирилади ва прокурор текширувидан ўтади. Судда эса ушбу хулоса айбсизлик презумпциясига риоя қилинган ҳолда далилларнинг тортишувчанлик асосидаги тадқиқотига бардош бериши керак.

ЖПКнинг 463-моддаси айблов ҳукмини тахминларга асослашни тақиқлайди: айбдорлик суд муҳокамасида исботланиши керак. Олий суд Пленуми ҳам суднинг хулосалари иш ҳолатлари текширилганидан ва муҳим шубҳа ҳамда қарама-қаршиликлар бартараф этилганидан кейин ишончли далилларга асосланиши кераклигини тушунтиради.

Олий суд статистикаси ушбу чегаранинг амалий аҳамиятини кўрсатади. 2024 йилда судлар 723 кишини оқлади, 14 991 кишининг айбловидан эса Олий суд дастлабки тергов органлари томонидан асоссиз равишда айбга қўйилган деб атаган моддалар чиқариб ташланди ёки қайта малакаланди.

Бу маълумотлар ушбу ишлардаги ҳар бир дастлабки гумон ноқонуний бўлганлигини англатмайди. Аммо улар тергов органининг хулосаси якуний суд хулосасига тенг эмаслигини кўрсатади.

Иккита масалани ажратиб олиш ҳам муҳимдир: гумон ёки айблов қанчалик асосли ва муайян эҳтиёт чораси учун асослар мавжудми-йўқми.

Бугунги кунда ЖПКнинг 243-моддаси ушланган гумон қилинувчи ёки айбланувчига нисбатан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш масаласини кўриб чиқишга имкон беради. Бундан сўнг суд 236 ва 242-моддаларда назарда тутилган асосларни ва муайян чоранинг зарурийлигини текширади: яшириниш, жиноий фаолиятни давом эттириш, ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қилиш хавфи, шунингдек енгилроқ эҳтиёт чорасини қўллаш имконсизлиги тўғрисидаги хулосанинг асослилиги. Олий суд Пленуми алоҳида кўрсатиб ўтадики, бунда суд шахснинг айбдорлиги ёки айбсизлиги тўғрисидаги масалани кўриб чиқмайди.

Амалдаги ЖПК тергов судьяси зиммасига шахсни гумон қилинувчи деб эътироф этиш ёки уни айбланувчи тариқасида жалб қилиш учун далиллар етарли эканлигини алоҳида текшириш мажбуриятини юкламайди. Эҳтиёт чораси тўғрисидаги масалани ҳал қилишда ушбу процессуал мақом аллақачон белгиланган деб қабул қилинади, суд эса, энг аввало, озодликни чеклаш учун асослар бор-yo'qligini ва танланган чора қанчалик зарурлигини баҳолайди.

Гумон қилинувчи ёки айбланувчи мақомининг ўзи қамоққа олиш учун етарли эмас.

Айнан шу нарсани фармон (ПФ-160) ўзгартириши керак. 2027 йил 1 июлдан бошлаб судья чорани қўллаш асослари билан бир қаторда ушлаб туришнинг қонунийлиги ва асослилигини, шунингдек гумон қилиш ёки айблов эълон қилиш учун асосларнинг етарлилигини алоҳида текшириши шарт бўлади. Агар тақдим этилган материаллар етарли бўлмаса, у қўшимча ҳужжатларни талаб қилиб олиши мумкин.

Шу тариқа, гумон ва айбловнинг фактик асоси процессуал мажбурловни қўллаш масаласини ҳал қилишда суд назоратининг предметига айланади.

Гумонни текширишда тергов судьяси учун тақдим этилган материалларнинг миқдорини эмас, балки уларнинг муайян шахсни муайян жиноят билан холис боғлай олиш қобилиятини баҳолаш муҳимдир. Шахсни гумон қилинувчи деб эътироф этиш тўғрисидаги қарорнинг ўзи бундай боғлиқликни исботламайди.

Шу сабабли суд гумоннинг асосида қандай маълумотлар ётганини, улар қаердан олинганини ва ҳақиқатан ҳам муайян шахснинг эҳтимолий алоқадорлигини тушунтиришга имкон беришини кўриши керак. Бунда бундай текширув оралиқ мажлисни жиноят ишини моҳиятан кўриб чиқишга айлантириб юбормаслиги керак.

Агар гап аллақачон айблов ҳақида кетаётган бўлса, назорат предмети ўзгаради. Фактик асос содир этилган қилмиш, ушбу қилмишнинг муҳим ҳолатлари ва жиноят-ҳуқуқий малакаланиши тўғрисидаги аниқ тасдиққа мос келиши керак. Аммо ушбу босқичда ҳам тергов судьяси айбдорлик тўғрисидаги саволга олдиндан жавоб бермаслиги керак. Унинг вазифаси — биринчи инстанция суди томонидан далилларга бериладиган кейинги баҳони олдиндан ҳал қилиб қўйиш эмас, балки тегишли процессуал қарор учун асослар етарли эканини аниқлашдан иборат.

Гумон ёки айбловнинг фактик асоси текширилгандан сўнг, суд процессуал мажбурловнинг муайян чораси заруратини алоҳида баҳолайди.

Яна бир муҳим масала — ПФ-160 га кўра тергов судьяси ўз ташаббуси билан талаб қилиб олиши мумкин бўлган қўшимча ҳужжатлар билан ишлаш тартибидир. Агар бундай материаллар гумон ёки айбловнинг асослилиги тўғрисидаги хулосага таъсир қилса, ҳимоя томони тергов сирини сақлаш учун зарур бўлган чекловларни ҳисобга олган ҳолда, уларнинг муҳим мазмуни билан танишиш ва ўз эътирозларини билдириш учун реал имкониятга эга бўлиши керак.

Аксинча бўлган тақдирда, суд фаоллигининг кенгайиши суд назоратини кучайтириш ўрнига тортишувчанликни заифлаштириши мумкин.

Ислоҳот терминологияси ҳам алоҳида эътибор талаб қилади. ПФ-160 Prima Facie аниқлик киритиши билан «асосли гумон» иборасини ишлатади, ваҳоланки ИҲЕС амалиётида дастлабки озодликдан маҳрум қилишга нисбатан, энг аввало, reasonable suspicion тушунчаси қўлланилади.

Англо-америка анъанасида prima facie одатда рад этадиган далиллар бўлмаган тақдирда юридик хулосани қўллаб-қувватлашга қодир бўлган дастлабки етарли далиллар базасини англатади. Бу тушунчалар кесишиши мумкин, лекин универсал синонимлар эмас.

Шу сабабли миллий қонунчилик учун ўзлаштирилган номнинг ўзи эмас, балки ўтказиладиган текширувнинг мазмуни муҳимроқдир: айблов томони қандай фактларни тақдим этиши керак, тергов судьяси айнан нимани текширади ва ушбу босқичда қайси масалалар унинг ваколатидан ташқарида қолади.

Охир-оқибат, ислоҳотнинг самарадорлиги суд процессуал ҳужжат ортида унинг фактик асосини кўра олиши ва бир вақтнинг ўзида ушбу босқичдаги ўз вазифаси чегарасидан чиқиб кетмаслигига боғлиқ бўлади.

«Асосли гумон» қарор мавжудлигини расмиятчилик учун текширишга ҳам, айбдорлик тўғрисидаги масалани барвақт ҳал қилишга ҳам олиб келмаслиги керак. Унинг маъноси — инсон ҳуқуқларига давлат томонидан аралашиш учун етарли асослар мавжудлиги устидан мустақил суд назоратидадир.