«Артемида» келишувлари нима? Шарҳ

«Артемида» Келишувлари нимани англатади? Қисқача шарҳ

Ўзбекистон 19 октябрь куни Ой, Марс, кометалар ва астероидларни тадқиқ қилишга бағишланган «Артемида» Келишувларига қўшилди ва 77-иштирокчи давлатга айланди.

БМТда давлатларнинг коинотдаги хулқ-атвор қоидалари муҳокамаси 1950-йилларнинг охиридаёқ бошланган. 1959 йилда Коинот фазосидан тинч мақсадларда фойдаланиш бўйича қўмита (COPUOS) ташкил этилган бўлиб, у 1967 йилда 1967 йилги Коинот бўйича шартномани тайёрлади.

Ушбу БМТ шартномаси асосий тамойилни мустаҳкамлади: коинот барча мамлакатлар томонидан тадқиқ қилиш учун очиқ, аммо уларнинг ҳеч бири Ойни ёки бошқа самовий жисмларни ўз ҳудуди деб эълон қилиш ҳуқуқига эга эмас.

«Артемида» Келишувлари ярим аср ўтиб пайдо бўлди ва уларнинг асосини янги Америка ой дастури ташкил этди. 2017 йил декабрида АҚШ президенти Дональд Трамп Америка коинот дастурининг мақсадларини ўзгартирган ва Ойни яна асосий йўналишлардан бирига айлантирган директивани имзолади. 2019 йилда дастур Artemis номини олди. Бу танлов бежиз эмас эди: грек мифологиясида Артемида — 1960-йиллардаги ой дастури номига қўйилган Аполлоннинг эгизак синглисидир.

Бошданоқ янги дастур бошқа мамлакатлар ва хусусий компаниялар иштирокидаги лойиҳа сифатида режалаштирилган эди. NASAнинг ўшандаги раҳбари Джим Брайденстайн 2019 йилда шундай деб ёзган эди: «Бошқа кўплаб мамлакатлар Ойга қизиқиш билдирмоқда, шунинг учун бу сафар биз ёлғиз бормаймиз».

Американинг коинотга ёндашувининг муҳим қисми Дональд Трампнинг 2020 йил 6 апрелдаги коинот ресурсларини қазиб олиш ва улардан фойдаланишни қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги фармони бўлди. Коинот бўйича шартноманинг ўзи Ой ва бошқа самовий жисмларни миллий ўзлаштиришни тақиқлайди, аммо уларнинг табиий ресурсларини қазиб олиш масаласини тўғридан-тўғри тартибга солмайди.

Фармонда эса Америка фуқаролари ва компаниялари тегишли ҳуқуққа мувофиқ коинот ресурсларини тижорат мақсадида қидириш, қазиб олиш ва улардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлиши кераклиги айтилади. Қазиб олинган ресурсларга эгалик қилиш, улардан фойдаланиш ва сотиш ҳуқуқининг ўзи АҚШ қонунчилигида 2015 йилдаёқ қонун билан мустаҳкамланган эди. Фармонда шунингдек, АҚШ коинотни «глобал умумий мулк» сифатида кўрмаслиги айтилган.

Давлат департаментига икки томонлама ва кўп томонлама келишувлар орқали Америка ёндашувига халқаро қўллаб-қувватлашни таъминлаш топширилди.

Кейинчалик ресурслар тўғрисидаги қоида «Артемида» Келишувлари матнига киритилди. Уларни имзолаган давлатлар коинот ресурсларини қазиб олишнинг ўзи давлат томонидан самовий жисм ҳудудини ўзлаштиришни англатмаслигини тасдиқладилар. Шу билан бирга, ресурсларни қазиб олиш ва улардан фойдаланиш Коинот бўйича шартнома қоидаларига, жумладан, эркин кириш, давлат томонидан рухсат бериш ва хусусий компаниялар фаолиятини назорат қилиш, шунингдек, зарарли ифлосланишнинг олдини олишга мувофиқ бўлиши керак.

«Артемида» Келишувлари халқаро шартнома ҳисобланмайди ва мажбурий юридик кучга эга эмас. Улар умумий тамойилларга амал қилиш бўйича сиёсий мажбурият сифатида белгиланган бўлиб, уларнинг кўпчилиги Коинот бўйича шартнома нормаларини амалий бажаришга хизмат қилади.

Келишувларга қўшилиш учун давлат ўз имзосини АҚШ ҳукуматига топшириши кифоя. Келишувлар тамойилларга риоя қилинмаган тақдирда низоларни ҳал қилиш механизмини назарда тутмайди, мамлакатлар ўртасидаги муайян ҳамкорлик эса алоҳида ҳужжатлар билан rasmiylashtiriladi.

Келишувлар муаллифларидан бири Майк Голднинг сўзларига кўра, мажбурий бўлмаган формат онгли равишда танланган. У кенг доирадаги мамлакатларга узоқ ратификация жараёнисиз келишувларга тезда қўшилиш имконини берди.

«Артемида» Келишувлари иштирокчилар Ой, Марс, кометалар ва астероидларни тадқиқ қилишда амал қилишга ваъда берадиган ўнта тамойилни мустаҳкамлайди.

Келишувлар доирасидаги фаолият фақат тинчлик мақсадларида олиб борилиши керак. Иштирокчилар ўз коинот сиёсати ва режаларини очиқ эълон қилишга, шунингдек, илмий маълумотларни жамоатчилик билан баҳам кўришга ваъда берадилар. Бундан ташқари, улар турли мамлакатларнинг ускуналари мос келиши учун умумий техник стандартлардан фойдаланадилар.

Мамлакатлар, шунингдек, фавқулодда вазиятларда космонавтларга ёрдам бериш, учириладиган коинот объектларини рўйхатдан ўтказиш ва коинот чиқиндилари ҳосил бўлишини камайтириш мажбуриятини оладилар. Иштирокчилар, шунингдек, Ойдаги тарихий аҳамиятга эга бўлган қўниш жойларини, жумладан, «Аполлон»ларнинг қўниш жойларини сақлаб қалишни ният қилганлар.

Коинот ресурсларини қазиб олишга рухсат берилади, аммо у Коинот бўйича шартномага мувофиқ амалга оширилиши керак. Турли мамлакатларнинг миссиялари бир-бирига халақит бермаслиги учун вақтинчалик хавфсизлик зоналари жорий этилади, унга кўра иштирокчилар ўз иш ҳудудлари ҳақида олдиндан хабар берадилар ва ҳаракатларни мувофиқлаштирадилар.

Ўзбекистоннинг қўшилиши билан «Артемида» Келишувлари иштирокчилари сони 77 тага етди. АҚШдан кейинги иккита энг йирик коинот давлати — Хитой ва Россия келишувларга қўшилмади.

Москвада Америка ташаббуси у расман тақдим этилишидан олдинроқ танқид қилинган эди. 2020 йил май ойида ОАВда АҚШнинг Ойда ресурсларни қазиб олиш режалари ҳақида хабарлар пайдо бўлганида, «Роскосмос»нинг ўшандаги раҳбари Дмитрий Рогозин шундай деб ёзган эди: «Бостириб кириш тамойили бир хил, у Ой бўладими ёки Ироқми: "рози бўлганлар коалицияси"ни тузиш ташаббуси илгари сурилади [...], сўнгра БМТ ва ҳатто НАТОни четлаб ўтиб [...], қўйилган мақсад сари олға».

Хитойнинг NASA билан ҳамкорлиги АҚШ қонунчилиги билан чекланган. 2011 йилдан бери NASA бюджет маблағларидан Хитой ва Хитой компаниялари билан икки томонлама ҳамкорлик учун фойдаланишни тақиқловчи Вульф тузатиши амал қилмоқда.

Хитой ва Россия ўз лойиҳаси — Халқаро илмий ой станциясини (ХИОС) ривожлантирмоқда. Томонлар уни ташкил этиш тўғрисидаги меморандумни 2021 йил март ойида имзолаган эди. Станциянинг асосини Хитойнинг «Чанъэ-7» ва «Чанъэ-8» аппаратлари ташкил этиши керак. Хитой Миллий коинот бошқармаси (CNSA) маълумотларига кўра, 2025 йил апрель ҳолатига кўра ХИОСга 17 та мамлакат ва халқаро ташкилотлар, шунингдек, 50 дан ортиқ илмий муассасалар қўшилган.

АҚШ мамлакатлардан икки лойиҳадан бирини танлашни талаб қилмайди ва ХИОС «Артемида» Келишувларини имзолашга халақит бермайди. Иккала ташаббусда бир вақтнинг ўзида учта давлат иштирок этмоқда. Биринчиси 2024 йил декабрида Таиланд бўлди, у бундан саккиз ой олдин Хитой билан ХИОС бўйича ҳамкорлик меморандумини имзолаган эди. 2025 йил июлида келишувларни Сенегал имзолади, 2026 йил июлида эса уларга Сербия қўшилди.

Лестер университетининг халқаро коинот ҳуқуқи профессори Россана Депланонинг ҳисоблашича, келишувлар Коинот бўйича шартномага мустаҳкам таянади, аммо тартибга солишга янгича ёндашувни таклиф этади. Давлатлар ҳали амалда мавжуд бўлмаган фаолият учун олдиндан ҳамма нарсани қамраб олувчи шартнома тузишга уринмаяптилар, балки реал миссиялар пайдо бўлишига қараб қоидаларни босқичма-босқич шакллантирмоқдалар.

Шу билан бирга, Деплано камчиликларга ҳам ишора қилади. Келишувлар низоларни ҳал қилиш механизмини назарда тутмайди, бундай ёндашув эса аллақачон коинотга чиққан мамлакатларга эндигина бунга тайёргарлик кўраётганларга нисбатан устунлик бериши мумкин.

Небраска университетининг коинот ҳуқуқи бўйича мутахассиси Элсбет Магилтон келишувларнинг афзаллигини айнан уларнинг мажбурий бўлмаган хусусиятида кўради. Унинг баҳолашича, бундай келишувларни халқаро шартномага қараганда келишиб олиш жуда осон, шунинг учун улар давлатларни бир стол атрофида тезда тўплаш имконини беради. Келишувлар асосан амалдаги нормаларни тасдиқлайди ва уларни босқичма-босқич ривожлантиради, мамлакатлар ўртасидаги доимий мулоқот эса олдиндан айтиб бериш имкониятини оширади ва ишончни мустаҳкамлайди. Келишувларнинг танқид қилинишини Магилтон камроқ фойдали эмас деб ҳисоблайди: қоидалар ҳақидаги баҳслар давлатларни муҳокамани давом эттиришга мажбур қилади.

Миссисипи университети Ҳаво ва коинот ҳуқуқи маркази ижрочи директори Мишель Хэнлон келишувларни қўллаб-қувватлайди, аммо уларнинг заиф томонини кўрсатиб ўтади. Бошқа давлатлар манфаатларини тегишлича ҳисобга олиш тамойили деярли аниқлаштирилмаган.

АҚШ Конгрессида сўзга чиқиб, у шундай тушунтирди: «Тегишлича ҳисобга олиш концепцияси шуни назарда тутадики, агар кимдир аллақачон майдонни эгаллаб турган бўлса, қолганлар аралашишдан қочишлари керак. Бу шунчаки биринчи бўлиб ўз иштирокини билдирганларга улкан устунлик беради. Ва шу тариқа пойга бошланади». Хэнлоннинг сўзларига кўра, аниқ қоидаларсиз, ресурсларга бой ҳудудга биринчи бўлиб етиб борган мамлакат бошқалар унинг қўниш жойига кўп километрларга яқинлаша олмаслигини даъво қилиши мумкин бўлади.

Келишувлар танқидчилари биринчи навбатда ресурслар ва хавфсизлик зоналари тўғрисидаги қоидаларга эътибор қаратадилар. Кёльн университетининг Ҳаво, коинот ва киберҳуқуқ институти директори Штефан Хобенинг ҳисоблашича, келишувлар орқали АҚШ Коинот бўйича шартноманинг шахсий талқинини илгари сурмоқда: «"Артемида" Келишувлари америкаликларнинг ортиқча шовқин-шуронсиз Коинот бўйича шартномадан чекинишини қонунийлаштиришга бўлган уринишидир».

Унинг сўзларига кўра, хавфсизлик зоналари муайян ҳудудларни англатади, айнан шундай ҳудудларни эгаллаб олишни эса Коинот бўйича шартнома тақиқлайди. Хобе, шунингдек, келишувлар матни халқаро форматда муҳокама қилинмаганига, балки АҚШ томонидан тузилганига эътибор қаратади.

Небраска-Линкольн университетининг коинот ҳуқуқи профессори Франс фон дер Дунк келишувларда юридик муаммодан кўра бепроқ сиёсий муаммони кўради. Унинг баҳолашича, АҚШнинг мақсади ресурслар масаласида Коинот бўйича шартномани ўз талқини атрофида колганича кўп давлатларни тўплашдан иборат. Имзолаганларнинг кўплиги халқаро ҳамжамият Америка позициясига рози эканини кўрсатиши керак.

Нортумбрия университетининг коинот ҳуқуқи бўйича мутахассиси Фабио Тронкетти коинот ҳуқуқининг парчаланишини асосий хавф деб ҳисоблайди. 1979 йилдан бери COPUOS бирорта ҳам янги мажбурий шартномани келиша олмади ва чекланган давлатлар гуруҳлари қоидаларни мустақил равишда ишлаб чиқа бошладилар.

Тронкетти «Артемида» Келишувларини бундай ёндашувнинг яққол мисоли деб атайди. Натижада, умумий майдонга турли хил қоидалар қўлланилиши мумкин, БМТнинг коинот ҳуқуқини ривожлантириш бўйича асосий майдон сифатидаги роли эса сусаяди.