АҚШ ва Россия ўртасидаги тўқнашув Марокашни нимага хурсанд қилди

АҚШ ва Россия ўртасидаги қарама-қаршилик нега Марокашнинг байрам қилишига сабаб бўлди

Марокаш Ғарбий Саҳрои Кабирни ўз ҳудудининг бир қисми деб ҳисоблайди

АҚШ ва Россия ўртасидаги дипломатик тўқнашув Хавфсизлик Кенгашининг кейинги қадамлар бўйича бир қарорга келишига тўсқинлик қилгач, Марокаш БМТнинг Ғарбий Саҳрои Кабирдаги ўнлаб йиллар давом этган тинчликпарварлик миссияси тугаганини мамнуният билан кутиб олди.

Жума куни Хавфсизлик Кенгаши Россия АҚШ томонидан қўллаб-қувватланган лойиҳага вето қўйганидан сўнг, БМТнинг Ғарбий Саҳрои Кабирда референдум ўтказиш бўйича миссияси (Минурсо) мандатини узайтира олмади. Миссияни узайтириш бўйича Россия томонидан илгари сурилган муқобил таклиф ҳам етарлича қўллаб-қувватланмади.

Ушбу натижа Африкадаги энг узоқ давом этаётган ҳудудий низонинг келажаги ҳамда Ғарбий Саҳрои Кабирга даъво қилаётган Марокаш ва ушбу ҳудуд мустақиллиги учун 50 йилдан ортиқ вақтдан бери курашиб келаётган Полисарио Фронти ўртасидаги нозик сулҳ тақдири бўйича янги саволларни ортиб юбормоқда.

Африканинг шимоли-ғарбий соҳилида жойлашган Ғарбий Саҳрои Кабир 1975 йилгача Испания колонияси бўлган. У ўзининг Атлантика соҳиллари бўйлаб йирик фосфат конлари ва қимматли балиқчилик ҳудудларига эга.

Испания чиқиб кетишга тайёргарлик кўраётганда, Марокаш ҳам, Мавритания ҳам ушбу ҳудудга даъво қилган.

Халқаро Суд тарихий вафодорлик алоқалари мавжудлигини топди, аммо саҳроий халқининг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқидан устун турадиган ҳеч қандай ҳудудий суверенитетни топмади.

Марокашнинг ўша пайтдаги қироли Ҳассан II бунга Жашил юриш ташкил қилиш билан жавоб қайтарди. 1975 йил 6 ноябрда 350 000 га яқин марокашлик тинч аҳоли Испанияга босим ўтказиш мақсадида оммавий намойиш ўтказиб, ҳудудга кирди.

Бир неча кун ўтгач, Испания Марокаш ва Мавритания билан Мадрид битимларини имзолаб, маъмурий назоратни топширишга рози бўлди. Марокаш шимолий икки учдан бир қисмини, Мавритания эса жанубий учдан бир қисмини олди. Битим суверенитет масаласини ҳал қилмади.

1973 йилда ташкил этилган мустақиллик ҳаракати бўлмиш Полисарио Фронти ушбу келишувга қарши чиқди. У буни Испания мустамлакачилик бошқарувини Марокаш ва Мавритания назорати билан алмаштириш деб баҳолади.

Мавритания 1979 йилда ўз даъвосидан воз кечди, аммо Марокаш Полисариога қарши курашни давом эттирди.

Жазоир Полисарионинг минтақадаги асосий иттифоқчисига айланди, унга ҳарбий ёрдам таклиф қилди ҳамда Тиндуф яқинидаги лагерларда унинг раҳбарияти ва минглаб саҳроий қочқинларни қабул қилди.

Шимолий Африка мамлакати ўз позицияси ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқига асосланганлигини айтади, Марокаш эса Ғарбий Саҳрои Кабирни ўз ҳудудининг ажралмас қисми деб ҳисоблайди.

Марокаш ва Жазоир 1963 йилда Франция мустамлакачилик бошқарувидан мерос қолган ҳудудлар бўйича келишмовчиликлар сабабли қисқа муддатли чегара урушини олиб боришган. Ғарбий Саҳрои Кабир келишмовчиликнинг марказида бўлиб, уларнинг алоқалари таранглигича қолмоқда.

16 йиллик урушдан сўнг, Марокаш ва Полисарио 1991 йилда БМТ воситачилигида сулҳга рози бўлишди, ҳудуд рақиб кучларни ажратиб туриш учун қум девори (берм) билан бўлинди.

БМТ сулҳни назорат қилиш ва ҳудуднинг келажаги бўйича референдум ташкил этиш учун Минурсони тузди. Саҳроийлар мустақиллик ва Марокаш таркибига кириш ўртасида танлов қилишлари керак эди.

Овоз бериш 1992 йилга режалаштирилган эди, аммо ҳеч қачон ўтказилмади. Икки томон кимлар иштирок этишга ҳақли экани бўйича бир қарорга кела олишмади ва сайловчиларни аниқлаш бўйича баҳслар асосий тўсиққа айланди.

2007 йилда Марокаш мухторият таклифини тақдим этди, унга кўра саҳроийлар ўзларининг ички ишларини бошқаради, Работ эса мудофаа ва ташқи алоқалар назоратини ўз қўлида сақлаб қолади.

Полисарио Фронти ва Жазоир мустақилликни вариант сифатида ўз ичига олган референдумни талаб қилиб, ушбу режани рад этди.

БМТ раҳбарлигидаги кўп йиллик музокаралар ҳеч қандай натижа бермади.

Сулҳ 2020 йил ноябрь ойида, Полисарио қуролли курашни қайта бошлаётганини эълон қилганида барбод бўлди.

Аммо Марокашнинг узоқ давом этган дипломатик кампаниясидан сўнг, БМТ Хавфсизлик Кенгаши 2025 йилда баҳсли ҳудуд учун мухторият режасини "энг реал" ечим сифатида қўллаб-қувватловчи резолюция учун овоз берди.

Аксарият саҳроийлар Ғарбий Саҳрои Кабирнинг Марокаш томонидан назорат қилинадиган қисмида яшаса-да, ўн минглаб одамлар Жазоирдаги қочқинлар лагерларида экани айтилади.

АҚШ Минурсо мандатини яна бир йилга узайтиришни таклиф қилди, аммо у тайёрлаган лойиҳа одатий узайтиришдан четга чиқди.

У миссия номидан "референдум" сўзини олиб ташлаган ва Марокашнинг мухторият таклифини кейинги музокаралар учун ягона асосга айлантирган бўлар эди.

Лойиҳа Хавфсизлик Кенгашининг 15 аъзосидан 11 таси, жумладан Франция ва Буюк Британия томонидан қўллаб-қувватланди, аммо Россия у Марокашга жуда ён босаётганини айтиб, унга вето қўйди.

Сўнг Россия Минурсо мандатини унинг шартларини ўзгартирмасдан узайтириш таклифини илгари сурди. Ушбу лойиҳа ҳам муваффақиятсизликка учради ва фақат иккита ёқлаб овоз олди.

Минурсо мандати шанба, 31 октябрь куни охирида тугади. Эртаси куни БМТ миссия тугатиш босқичига кирганини, қисқартирилган гуруҳ ҳарбий техника ва бошқа активларни топширишни назорат қилаётганини маълум қилди.

БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш саҳроий халқининг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи ҳурмат қилиниши кераклигини айтди ва ҳарбий ҳаракатлар қайта бошланиши хавфидан огоҳлантирди.

Полисарио Фронти АҚШ таклифини қоралади. Унинг вакили Сиди Омар Россияга вето қўйгани учун миннатдорчилик билдириб, бу "БМТ тинчлик жараёни пойдеворига путур етказиши" ва минтақавий ҳамда халқаро тинчликка таҳдид солишини айтди.

Марокаш эса миссия ходимлари ва техникаси яқин кунларда ҳудудни тарк этиши кераклигини таъкидлаб, Ғарбий Саҳрои Кабир масаласи энди Хавфсизлик Кенгаши томонидан кўриб чиқилмаслиги кераклигини айтди.

БМТ ҳисоботига кўра, Минурсо таркибида 155 нафар ҳарбий хизматчи бўлган ва июнь ойида бошланган молия йилида ушбу миссия 62 миллион доллар ($62m / £46m) харажат қилиши кутилган эди.

Марокаш қироллик саройи Минурсо мандатини узайтириш муваффақиятсиз якунланганини мамнуният билан кутиб олди.

Ҳудуднинг энг йирик шаҳри бўлмиш Лааюнда олинган лавҳаларда одамларнинг нишонлаётгани, Марокаш байроқларини ҳалпиратаётгани ва Қирол Муҳаммад VI портретларини кўтариб тургани акс этган.

"Ушбу қарор Работ учун низони ҳал қила олмаган халқаро механизм сифатида кўраётган тизимга қарши чиқиш имкониятидир", дейди марокашлик халқаро муносабатлар бўйича эксперт Иссам Лаарусси BBC’га.

Унинг айтишича, Марокаш энди ўз мухторият таклифини илгари суриш ва музокараларни мустақиллик бўйича референдумдан Марокаш суверенитети остидаги мухторият томон йўналтириш учун кўпроқ имкониятга эга бўлади.

Бироқ, бу қарор Ғарбий Саҳрои Кабирнинг ҳуқуқий мақомини ўзгартирмайди ва Марокаш суверенитетининг халқаро эътирофини англатмайди.

Ғарбий Саҳрои Кабир БМТнинг ўзини ўзи бошқармайдиган ҳудудлар рўйхатида қолмоқда, Африка Иттифоқи эса унинг мустақиллигини Саҳрои Араб Демократик Республикаси (САДР) сифатида расман тан олади.

Шундай бўлса-да, ушбу қарор бир қанча мамлакатлар томонидан Марокаш позицияси қўллаб-қувватланганидан сўнг қабул қилинди, чунки Работ сўнгги йилларда ўз даъвоси учун халқаро қўллаб-қувватлашни қўлга киритишни ўз ташқи сиёсатининг марказий қисмига айлантирган.

2020 йилда АҚШ Марокаш ва Израиль ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатиш тўғрисидаги келишувнинг бир қисми сифатида Марокашнинг Ғарбий Саҳрои Кабир устидан суверенитетини тан олди.

Франция ҳам 2024 йилда низони ҳал қилиш асоси сифатида Марокашнинг мухторият режасини қўллаб-қувватлади.

Марокаш САДРнинг аъзоликка қабул қилинишига норозилик сифатида унинг ўтмишдоши — Африка Бирлиги Ташкилотини тарк этганидан уч ўн йилликдан кўпроқ вақт ўтиб, 2017 йилда Африка Иттифоқига қайта қўшилди.

Қайтгандан бери Работ ташкилот ичида ўз позициясини қўллаб-қувватлашни шакллантиришга ҳаракат қилмоқда. Камида 10 та Африка мамлакати Работни қўллаб-қувватлаб, ушбу ҳудудда ўз дипломатик миссияларини очди.

"Марокаш БМТ жараёнидан воз кечишни эмас, балки музокараларกรอบни ўзгартиришни ва минтақавий ташкилотлардан каттароқ ёрдам олишни мақсад қилган", дейди Лаарусси.

Дўшанба куни парламентнинг махсус қўшма мажлисида сўзга чиққан Вакиллар палатаси спикери Аҳмед Туизи Минурсонинг тугашини мамлакат дипломатиясининг ғалабаси сифатида олқишлади.

У мамлакат энди "низони бошқаришдан Марокаш суверенитети остида ўз мухторият режасини амалга оширишга ўтиши, шу билан бирга ҳудудда ривожланиш лойиҳаларини давом эттириши кераклигини" айтди.

Минурсонинг чиқиб кетиши ҳарбий ҳаракатларнинг қайта бошланишига олиб келиши мумкинлигидан хавотирлар бор.

Миссия ҳарбий ўзгаришларни назорат қилиб келган ва вазиятнинг кескинлашуви хавфини камайтиришга ёрдам берган.

Oxfam ёрдам ташкилоти унинг назорат қилиш ва вазиятни юмшатиш ролини йўқотиш барқарорликни заифлаштириши, бу эса тинч аҳоли учун оғир оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Лаарусси миссиянинг чиқиб кетиши хавфсизликда бўшлиқлар яратиши мумкинлигини тан олади.

"Минурсонинг чиқиб кетиши дастлабки низони келтириб чиқармайди, чунки низо шундоқ ҳам мавжуд, аммо бу аллақачон морт бўлган хавфсизлик муҳитини ёмонлаштириши мумкин", дейди у.

БМТ қарори интернетда миллатчилик риторикасини ҳам авж олдирди.

Бир нечта марокашлик фойдаланувчилар ҳарбий кийимдаги сунъий интеллект томонидан яратилган суратларини улашиб, Марокашнинг Ғарбий Саҳрои Кабир устидан суверенитети учун курашишга тайёр эканликларини айтишмоқда.

Марокашда Ғарбий Саҳрои Кабир кенг жамоатчилик томонидан миллий масала сифатида кўрилади. Бошқа масалаларда тез-тез бўлиниб турадиган сиёсий партиялар мамлакатнинг ушбу ҳудудга бўлган суверенитет даъвосини қўллаб-қувватлашда бирлашган.

Ташқи ишлар вазири Носир Бурита миссиянинг тугаши сулҳнинг тугашини англатмаслигини ва Работ "ўз хавфсизлиги ва суверенитетини ҳурмат қилган ҳолда" унга содиқ қолишини айтди.

Полисарио бундан кейин нима қилишини маълум қилгани йўқ.

Ҳарбий ҳаракатларнинг ҳар қандай қайтиши Жазоирни ҳам тортиб кетиши мумкин, чунки Марокаш билан муносабатлар кескинлигича қолмоқда.

Стокгольм Халқаро Тинчликни Тадқиқ Этиш Институти (SIPRI) маълумотларига кўра, иккала мамлакат ҳам ўтган йили ҳарбий харажатларини кескин оширган ва SIPRI уларнинг Ғарбий Саҳрои Кабир бўйича низосини асосий омил сифатида кўрсатган.

Жазоир тахминан 25,4 миллиард доллар сарфлади, бу Марокашнинг 6,3 миллиард долларидан тўрт баравардан кўпроқдир.