Америкага узоқ йўл
Уммон орти сароби: нимага Қозоғистон Америкага бориш йўлида учиш-нониш йўлагида ушланиб қолди
**Америкага узоқ йўл**
Қозоғистоннинг Қўшма Штатлар билан тўғридан-тўғри авиақатновни йўлга қўйиш бўйича кўп йиллик ҳаракатлари ишлаб чиқаришдаги узилишлар ва консуллик эҳтиёткорлиги ботқоғига батамом ботиб қолди. Стратегик шериклик ҳақидаги баландпарвоз баёнотларнинг ташқи қобиғи ортида, уммон ортига олиб борадиган йўл камситувчи виза радциялари ва толиқтирувчи транзит ўтишлар орқали ўтадиган шафқатсиз ҳақиқат яширинган.
**Ўзгалар қаноти ва ўзбек ютуғи**
Астанадан Нью-Йоркка тўғридан-тўғри рейс йўлга қўйилиши билан боғлиқ воқеа финали қайта-қайта кейинги йилга кўчириладиган чексиз сериални тобора кўпроқ эслатмоқда. Қозоғистон томони авиация инфраструктурасини энг қаътий жаҳон талабларига мослаштириб, жуда катта ишларни амалга оширди. Октябрь ойида республикага АҚШ Федерал авиация бошқармаси делегацияси ташриф буюрди. Инспекторлар хавфсизлик тизимининг сўзма-сўз ҳар бир элементини текшириб, мамлакатда бир ҳафта ўтказдилар ва якунлар бўйича юқори баҳо бердилар. Аммо қоғозбозлик тартиб-омили шафқатсиздир. Қозоғистон транспорт вице-министри Талгат Ластаев ИКАО хавфсизлик ҳафталиги доирасида муддатлар кўчирилганини тан олишга мажбур бўлди: «Биз якуний расмий ҳисоботни ноябрь ойида АҚШ Федерал агентлигидан кутмоқдамиз ва йил охиригача Қозоғистон Қўшма Штатлар ҳудудига рейсларни амалга ошириш ҳуқуқини расман олади, деб ўйлаймиз».
Бироқ орзиқиб кутилган рухсат категориясини олиш ҳам дарҳол парвозлар бошланишини англатмайди. Глобал етказиб бериш занжири асосий тўсиққа айланди. Air Astana авиакомпанияси янги узоқ масофали Boeing 787 Dreamliner самолётини ҳали сентябрь ойидаёқ олишни режалаштирган эди, аммо концерн заводларидаги ишлаб чиқариш муаммолари самолётни топширишни декабрга суриб юборди. Бундан ташқари, экипажлар ҳали ойлаб лайнерни эксплуатация қилиш ҳуқуқини тасдиқлаган ҳолда парвоз соатларини «топлашлари» керак бўлади.
Астана битта самолётни кутаётган бир пайтда, минтақадаги қўшни аллақачон Америка осмонида парвоз қилмоқда. Ўзбекистон Тошкент — Нью-Йорк йўналиши бўйича мунтазам қатновни йўлга қўйибгина қолмай, балки ўз иштирокини фаол кенгайтирмоқда. Миллий ташувчи ва хусусий авиакомпаниялар ҳафтасига бир неча бор рейсларни амалга оширмоқда, 2026 йилнинг октябрь ойида эса кун тартибида Майамига янги йўналишни муҳокама қилиш пайдо бўлди. АҚШ Давлат котиби Марк Рубио шахсан Ўзбекистоннинг туристик салоҳиятини қайд этди, маҳаллий холдинглар эса аллақачон Американинг Boeing самолётларини харид қилмоқда ва Флоридада соҳавий университетларни очмоқда. Ушбу фонда Қозоғистон амбициялари бир жойда сапчиб тургандек кўринади.
**Бўшлиқ иқтисодиёти ва транзит берк кўчаси**
Ҳатто 2027 йилда биринчи Dreamliner Астана учиш-қониш йўлагидан ҳавога кўтарилган тақдирда ҳам, авиакомпания олдида иқтисодий мақсадга мувофиқликнинг қаътий масаласи кўндаланг бўлади. Чинновниклар инвестиция иқлимига ҳавола қилиб, оптимизмни сақлаб қолишга ҳаракат қилишмоқда. «Рейс анча узоқ, аммо мамлакатлар ўртасидаги муносабатлар қандай ривожланаётганини, ҳозирда Қозоғистонга талаб қанчалик юқорилигини ва иқтисодиётдаги инвестициялар ривожланишини ҳисобга олган ҳолда, ушбу рейс рентабелли бўлади деб ўйлайман», — дейди Талгат Ластаев, шу билан бирга, йўналиш йўловчилар оқимини шакллантириши учун узоқ вақт талаб қилинишини тан олган ҳолда.
Аммо география ва геосиёсат ўз қоидаларини ўрнатмоқда. Нью-Йоркка иқтисодий нуқтаи назардан энг қисқа ва фойдали йўл Россия ҳаво ҳудуди орқали ўтади. Ҳозирги глобал шароитда бу йўналиш ёпиқ, демак, айланиб ўтишга, сезиларли даражада кўпроқ ёқилғи сарфлашга ва чиптанинг тижорат жозибадорлигини пасайтиришга тўғри келади. Тўғридан-тўғри рейс оммавий маҳсулотга эмас, балки кичик бизнесменлар доираси ва ҳукумат делегациялари учун элитар завқ-шавққа айланиш хавфи остида қолмоқда.
Марказий Осиё жадал ўзгармоқда ва минтақанинг авиация бозори шафқатсиз рақобат майдонига айланмоқда. Ўзбекистон юк ва йўловчи самолётлари Америка логистикасига интеграциялашаётган бир пайтда, Қозоғистон ваъдалар билан яшашда давом этмоқда.
**Виза ғовлари ва вайрон бўлган хомхаёллар**
Тўғридан-тўғри рейснинг йўқлиги — муаммонинг бир қисми, холос. Икки мамлакат ўртасидаги ҳақиқий девор виза радциялари ва консуллик ғовларидан тикланган. Бугунги кунда Қозоғистонда Америка визасини олиш деярли тўсиқлар йўлагидан ўтиш билан бир хил. Астанадаги элчихона бутун постсовет ҳудудидан келувчи аризачилар учун асосий хабга айланди, шу сабабли суҳбат учун слотлар танқис бўлиб қолди. Олмаотадаги консуллик эса рўйхатдан ўтишларни бекор қилган ҳолда, норезидентларни қабул қилишни бутунлай тўхтатди. Аризанинг ўзини топшириш 185 доллар миқдоридаги йиғимни тўлашни ва ҳар қандай имло хатоси сафарни йўққа чиқариши мумкин бўлган кўп саҳифали анкетани тўлдиришни талаб қилади.
Кульминация суҳбат пайтида содир бўлади. Телефонлар ва ақлли соатларни сақлаш хонасида қолдириб, аризачи одатда ҳар бир ташриф буюрувчини потенциал ноқонуний иммигрант деб ҳисоблайдиган виза офицери билан юзма-юз қолади. Ўқ ўтмайдиган ойна орқали икки дақиқалик суҳбат кўпинча ватан билан алоқанинг етарли эмаслигини англатувчи, машъум 214(b) моддаси бўйича рад этиш варақаси берилиши билан якунланади. Офицерларни даромадлар тўғрисидаги маълумотномалар ёки кўчмас мулк ҳужжатлари қизиқтирмайди, улар ижтимоий тармоқларни ўрганадилар ва ишончсизликни пайқайдилар.
Бу бюрократик қалъа даҳшатли хуфиёна бозор ва фожиаларни келтириб чиқаради. Дўстлик кўприги бўлиши керак бўлган маданий алмашинув дастури икки юз нафар қозоғистонлик талаба учун ҳақиқий даҳшатга айланди. Лос-Анжелесда ваъда қилинган трансфер ва яшаш учун ташкилотчиларга 1100 доллардан тўлаган ёшлар, бир неча кун ўтгач, кўчада пулсиз ва алоқасиз қолдилар. Алданган фуқароларни қутқаришга консуллик мажбур бўлди. Ушбу машъум ҳолат Америка орзусининг ятироқ витринаси ва Оқ уйнинг миграция чекловлари фирибгарлик ва умидсизлик учун замин яратадиган унинг шафқатсиз ҳақиқати ўртасидаги жарликни яққол кўрсатиб бермоқда.
Очиқлик ва глобал интеграция рамзи бўлиши керак бўлган трансатлантик кўприк, амалда хорижий авиасозларнинг инжиқликлари ва консуллик хизматчиларининг гумонсирашига боғлиқ бўлган омонат конструкция бўлиб чиқмоқда. Ва ушбу координатлар тизими ўзгармас экан, Америка кўпчилик қозоғистонликлар учун уммон ортидаги узоқ, эришиш қийин ва нодўстона ҳудуд бўлиб қолаверади.