Алекс Матрссон: Глобал олий таълимнинг уйғониши ва ўз мақсадини қайта тиклаши вақти келди

Алекс Матрссон: Глобал олий таълим уйғониши ва ўз мақсадини қайтариб олиши керак

Замонавий тарихнинг катта қисмида таълим жамиятнинг энг муҳим узоқ муддатли инвестицияларидан бири сифатида кўриб келинган. Унинг қиймати ҳеч қачон битирувчининг таълим муассасасини тамомлаганидан сўнг дарҳол нима қила олишигагина боғлиқ бўлмаган. Таълим билим, танқидий изланиш ва илмий тушунчани шакллантирган; у одамларни мерос бўлиб қолган тахминлардан ташқарига чиқиб фикрлашга ўргатган; шунингдек, у жамиятларга фақат қисқа муддатли ҳисоб-китоблар билан ҳеч қачон яратиб бўлмайдиган институтлар, технологиялар, маданиятлар ва тафаккур тизимларини яратишда ёрдам берган.

Ушбу анъанада университетлар алоҳида ҳаётий рол ўйнаган. Улар билим узатиладиган, шубҳа остига олинадиган ва яратиладиган маскан сифатида хизмат қилган. Улар илмий кашфиётлар ва маданий ўсишни илгари сурган, мутахассислар авлодларини тарбиялаган, ижтимоий ҳаракатчанликни қўллаб-қувватлаган ва ҳар доим ҳам тезкор тижорат фойдасини кўрсатиш заруратисиз мураккаб саволларни тадқиқ қилиш мумкин бўлган майдонларни тақдим этган. Уларнинг демократик ҳаётдаги роли камроқ сезиларли, аммо худди шунчалик муҳим бўлган: жамиятларга далилларни қуруқ даъволардан ажрата оладиган, рақобатлашувчи далилларни тарозига сола оладиган ва интеллектуал келишмовчиликлар билан бирга яшай оладиган фуқаролар керак.

Буларнинг ҳеч бири ўтмишдаги университетлар мукаммал бўлганини англатмайди. Улар кўпинча эксклюзив, мослашиши секин ва жамиятнинг айрим қатламларига етарлича эътибор қаратмайдиган бўлган. Кенгроқ имкониятлар, саноат билан мустаҳкам алоқалар, халқаро ҳамкорлик ва технологик тараққиёт катта фойда келтирди. Шундай экан, бугунги кунда олий таълим олдида турган масала эски университетни қайта тиклаш керакми ёки йўқми деган масала эмас.

Масала — ушбу муассаса ўз мавжудлиги сабабларидан аста-секин воз кечмасдан туриб замонавийлаша оладими-йўқми, шундадир.

Бу ислоҳот тилида кўпинча назарда тутилганидан кўра мураккаброқ саволдир. Ҳозирги вақтда олий таълимдан бир вақтнинг ўзида бир нечта стратегик мақсадларга хизмат қилиш кутилмоқда. Ҳукуматлар университетларни миллий рақобатбардошлик, инновациялар, инсон капитали ва технологик қудратга ҳисса қўшувчилар сифатида кўради. Иш берувчилар тегишли кўникмаларга эга битирувчиларни хоҳлайди. Талабалар, табиийки, ҳақиқий таълим қиймати ва ишончли карьера истиқболларини истайди. Тадқиқотчиларга фундаментал саволлар устида ишлаш учун эркинлик керак. Ҳудудлар университетлардан маҳаллий ривожланишни қўллаб-қувватлашни кутади. Халқаро тизимлар истеъдодлар, тадқиқот салоҳияти ва институционал обрў учун рақобатлашади. Геосиёсий кескинликлар эса илмий ҳамкорлик, технология ва одамларнинг ҳаракатланишини тобора кўпроқ шакллантирмоқда.

Бу мақсадларнинг ҳар бирини алоҳида ҳимоя қилиш мумкин. Қийинчилик улар бир-бири билан тўқнашганда бошланади.

Шундай экан, асосий муаммо шунчаки ўзгаришда эмас. Бу тезкор технологик, иқтисодий ва геосиёсий трансформация шароитида рақобатлашувчи мақсадларни қандай бошқариш кераклигидадир. Университет битирувчиларнинг иш билан таъминланишини яхшилаши ва шу билан бирга интеллектуал шаклланишни заифлаштириши мумкин. У ўзига хослигини йўқотган ҳолда янада халқаро миқёсга чиқиши мумкин. У ўз миссиясини кўздан қочириб, рейтингларда юқорилаши мумкин. У фикрлаш учун камроқ вақт қолдирган ҳолда илғор технологияларни жорий қилиши мумкин. У тижорий жиҳатдан кўпроқ чегараланган ҳолда молиявий жиҳатдан кучлироқ бўлиши мумкин.

Булар оддий қийинчиликлар эмас, балки дилеммалардир, чунки уларни ҳеч қандай ягона кўрсаткич билан ҳал қилиб бўлмайди.

Айнан шу контекстда швециялик пракадемик (амалиётчи-академик) ва халқаро бизнес стратеги жаноб Алекс Матрссон билан суҳбатимиз шаклланади. Унинг қарашлари айниқса институционал танловлар ва университетлар фаолият юритадиган кенгроқ тизимлар: сиёсат, иқтисодиёт, технология, истеъдод, бошқарув ва халқаро рақобат ўртасидаги боғлиқликка қаратилган. У олий таълимни алоҳида соҳа сифатида кўриш ўрнига, уни жамиятлар ва миллатларнинг стратегик салоҳияти билан тобора кўпроқ боғланаётган институт сифатида баҳолайди.

Бу жуда муҳим, чунки университетлар ичида қабул қилинадиган қарорлар энди кампусдан ташқарида ҳам катта таъсирга эга. Тадқиқот устуворликлари бўйича танловлар миллий инновацияларни шакллантириши мумкин. Халқаро қабул бўйича танловлар истеъдодлар тизимига таъсир қилиши мумкин. Ўқув дастури бўйича танловлар келажакдаги ишчи кучининг мослашувчанлигига таъсир кўрсатиши мумкин. Шериклик бўйича танловлар геосиёсий оқибатларга олиб келиши мумкин. Молиялаштириш бўйича танловлар эса институционал мақсадни сездирмасдан қайта белгилаши мумкин.

Вазирлар, вазирликлар, университет президентлари, ректорлар, сиёсатчилар ва раҳбарият жамоалари учун асл савол шу боис шунчаки нима ўзгариши кераклигида эмас. Бу қандай ўзгаришга интилиш кераклиги, нимани ҳимоя қилиш зарурлиги ва қайси ташқи босимларга қарши туриш кераклигидадир.

Қуйидаги суҳбатда ана шу танловлар атрофлича муҳокама қилинади.

Савол: Асрлар давомида университетлар ҳар доим ҳам тезкор иқтисодий мақсадларни кўзламаган ҳолда билим ортидан қувишган. Сизнингча, таълимнинг мақсади ҳақидаги тушунчамизда нима ўзгарди?

Жаноб Алекс Матрссон:

Энг муҳим ўзгариш шундаки, таълим қиймати тобора иқтисодий жиҳатдан осон ўлчанадиган атамалар билан ифодаланмоқда. Бандлик, даромадлар, дипломлар, рейтинглар ва талабалар талаби асосли хавотирлардир, аммо улар таълим яратадиган нарсаларнинг фақат бир қисми учун воситадир.

Университет касбий малакани узатишдан кўра мураккаброқ иш қилади. У мураккабликни талқин қилиш, тахминларни шубҳа остига олиш, яхшироқ муаммоларни шакллантириш ва олдиндан белгиланган жавоб бўлмаганда қарор қабул қилиш қобилиятини шакллантиради. Бу қобилиятлар иқтисодий қийматга эга бўлиши мумкин, аммо уларнинг аҳамияти қисқа муддатли молиявий фойдани исботлашга боғлиқ эмас.

Шунинг учун мен таълим ва ишга жойлашиш қобилияти ўртасида танлов қилишимиз керак деган фикрга қарши чиққан бўлардим. Асл фарқ бардошли қобилиятни шакллантирадиган таълим ва асосан тезкор битимни қондириш учун мўлжалланган таълим ўртасидадир.

Агар иккинчи модел устуворликка эришса, муассаса банд, молиявий жиҳатдан фаол ва жуда тезкор бўлиб қолиши мумкин, аммо таълим жиҳатидан заифлашади. Бу стратегик муаммодир, чунки инсон ҳаёти давомида энг муҳим бўлган қобилиятлар кўпинча айнан битта касбга, битта технологияга ёки битта иқтисодий циклга боғлаб бўлмайдиган қобилиятлардир.

Савол: Олий таълим ҳаддан ташқари тижорийлашиб бормоқдами, бунда талабалар университетга интеллектуал муассаса иштирокчиси сифатида эмас, балки тобора кўпроқ малака сотиб олувчилар сифатида ёндашмоқдаларми?

Жаноб Алекс Матрссон:

Бунинг реал хавфи бор, лекин мен асосий масъулиятни талабалар зиммасига юклашда эҳтиёт бўлган бўлардим. Агар тизим даражани қайта-қайта инвестиция сифатида тавсифласа, муассасаларни иш билан таъминлаш натижаларига қараб баҳоласа ва таълимни истеъмолчи қиймати тилида тақдим этса, талабалар ўзларини истеъмолчилардек тутсалар, бундан ҳайратланмаслик керак.

Чуқурроқ муаммо институционал тузилишдадир. Битимда жуда аниқ алмашинув мавжуд: диплом ва хизматлар тўплами эвазига пул ёки вақт. Таълим бошқача, чунки унинг қийматининг катта қисми талабанинг шахсий интеллектуал ривожланиши орқали яратилади. Уни шунчаки кимгадир етказиб бериб бўлмайди.

Бу университет раҳбарияти учун ноқулай саволни туғдиради: талабага мижоз сифатида қарашдан қандай институционал хулқ-атвор келиб чиқади?

Мижоз модели тезкорлик ва хизмат кўрсатишни яхшилаши мумкин. У шунингдек, интеллектуал қийинчиликлар, ноаниқликлар ва талабчан баҳолашдан қочиш босимини яратиши мумкин, чунки бу нарсалар ҳар доим ҳам тезкор қониқиш ҳосил қилмайди. Ваҳоланки, энг қимматли таълим тажрибаларининг баъзилари айнан таълим олувчини безовта қиладиган тажрибалардир.

Университет талабалар тажрибаси ҳақида қайғуриши керак, бироқ бунда қониқиш ҳисси таълимнинг ўрнини эгаллаб олишига йўл қўймаслиги лозим.

Савол: Муассаса анъанавий кўрсаткичларга кўра муваффақиятли бўлиб кўринса ҳам, дипломлар бериш жараёни қачон «диплом фабрикаси» муаммосига айланади?

Жаноб Алекс Матрссон:

Хавф диплом асосий маҳсулотга айланганда ва таълим ушбу маҳсулотни қадоқлаш учун ишлатиладиган механизмга айланганда бошланади.

Мен бунга фақат ўқишга қабул қилиш ёки ўқишни тамомлаш кўрсаткичларига қараб ташхис қўймаган бўлардим. Катта муассаса жуда яхши таълим бериши мумкин. Тижорат даромадлари ҳам автоматик равишда заиф академик стандартларни англатмайди. Бундан кўра очиқроқ савол шундаки, муассасанинг рағбатлантириш тизими ҳали ҳам интеллектуал чуқурликни тақдирлайдими ёки йўқми.

Тасаввур қилинг, университет ўқишга қабул қилиш, ўқишни тамомлаш, битирувчиларни иш билан таъминлаш ва талабаларнинг қониқиши бўйича юқори натижаларга эришмоқда. Бу натижаларнинг барчаси ҳақиқий бўлиши мумкин. Аммо агар талабалар заиф таҳлилий мустақиллик, ўз ихтисослигидан ташқарида ўрганишни давом эттириш қобилиятининг чекланганлиги ва билим қандай яратилиши ва шубҳа остига олинишини кам тушунган ҳолда кетсалар, демак, муҳим нарса бой берилган бўлади.

Шунинг учун бошқарув муҳим аҳамиятга эга. Кўрсаткичлар нафақат муассасаларни ўлчайди; вақт ўтиши билан улар институционал хулқ-атворни шакллантиради. Агар раҳбарлар бир жиҳат қаттиқ ўлчанишини, бошқаси эса деярли кўринмаслигини билсалар, оқилона ташкилотлар эътиборни шунга яраша йўналтиришга мойил бўладилар.

Шундай экан, «диплом фабрикаси» хавфи таълимдан очиқчасига воз кечадиган муассаса бўлиши шарт эмас. Бу таълим атрофидаги ўлчанадиган тузилмани аста-секин оптималлаштирадиган муассаса бўлиб, унда диплом унинг остидаги интеллектуал мазмундан кўра муҳимроқ аҳамиятга эга бўлиб қолади.

Савол: Университетлардан меҳнат бозори эҳтиёжларига жавоб бериш кутилади. Улар қисқа муддатли талаб билан ҳаддан ташқари мослашиб қолишдан қандай қочишлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Кимнидир ишга тайёрлаш ва иш ўзгарганда ҳам ўша одамнинг қобилиятли бўлиб қолишини таъминлаш ўртасидаги фарқни англаш орқали.

Иш берувчилардан уларга қандай қобилиятлар кераклигини сўрашнинг ёмон жойи йўқ. Хато шундаки, бугунги касбий тузилма эртанги таълим учун ишончли лойиҳа бўла олади деб ҳисоблашдир. Технологиялар, бизнес моделлари, қоидалар ва иқтисодий шароитлар университет дастурларини қайта ишлаб чиқишдан кўра тезроқ ўзгариши мумкин.

Шу боис ўқув дастури иккита уфққа эга бўлиши керак. Бири — амалий аҳамиятга эгалик: ҳозирги иқтисодиётда қайси билим ва қобилиятлар фойдали? Иккинчиси — бардошлилик: бугунги тахминлар эскирганда битирувчига ўрганишни давом эттиришга нима имкон беради?

Иккинчи уфқ кўпинча кам баҳоланади, чунки уни ўлчаш қийинроқ.

Агар мен вазирликка ишчи кучига йўналтирилган олий таълим сиёсати бўйича маслаҳат берганимда, «Қайси кўникмалар етишмаяпти?» деган саволдан бироз фарқлироқ савол берган бўлардим. Мен: «Иш тузилмаси ўзгарганда одамларга касблар ўртасида ҳаракат қилишга қайси қобилиятлар имкон беради?» деб сўраган бўлардим.

Бу сиёсатни ишчи кучини мослаштиришдан ташқарига чиқариб, миллий салоҳиятни шакллантиришга йўналтиради.

Савол: Сиз илгари бир вақтлар ажралмас бўлиб кўринган технологиялар, масалан, факс аппарати сабоғини таъкидлаган эдингиз. Университетлар бундай технологик ўткинчиликдан нимани ўрганишлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Сабоқ шундаки, технологияга шубҳа билан қараш керак эмас. Гап шундаки, муассасалар асбоб ва ушбу асбоб атрофидаги қобилият ўртасидаги фарқни ажрата билишлари керак.

Агар университет ўзининг бутун таълим фалсафасини факс технологиясини ўзлаштириш атрофида қурганида, унинг битирувчилари маълум бир даврда жуда керакли бўлиб, кейинчалик тобора кераксиз бўлиб қолган бўларди. Худди шу тамойил бугун ҳам амал қилади, гарчи цикл тезроқ бўлса ҳам.

Стратегик хато — технологик хусусиятни таълим аҳамияти билан аралаштириб юборишдир.

Битирувчи, шубҳасиз, ҳозирги воситалардан қандай фойдаланишни билиши керак. Аммо таълим воситанинг нима қилаётганини тушуниш, унинг чегараларини аниқлаш, керак бўлганда уни алмаштириш ва ўз интеллектуал кимлигини нолдан бошлаб қайта тикламасдан кейинги воситани ўрганиш қобилиятини ривожлантирганда янада бардошли бўлади.

Шунинг учун муаммони шакллантириш, концептуал фикрлаш, мулоҳаза юритиш ва мослашувчанлик муҳим аҳамиятга эга. Университетнинг вазифаси ҳар бир технологияни тўғри башорат қилиш эмас. Унинг вазифаси башоратлар иш бермаганда ҳам интеллектуал жиҳатдан қобилиятли бўлиб қоладиган одамларни етиштиришдир.

Савол: Университетлар кўпинча пайдо бўлаётган технологиялар, ишчи кучи етишмовчилиги ва сиёсий устуворликларга тезкорлик билан жавоб беришади. Тезкорлик қачон стратегик оғишга айланади?

Жаноб Алекс Матрссон:

Муассаса қарор қабул қилишдан кўра кўпроқ муносабат билдиришга мослашиб қолганда.

Университет ҳар сафар саноат тармоғи етишмовчиликни эълон қилганда янги дастур қўшиши, янги технология эътиборни тортганда марказ яратиши ва рейтинг методологияси ўзгарганда хулқ-атворини ўзгартириши мумкин. Ташқаридан қараганда, бу чаққонлик бўлиб кўриниши мумкин. Ички томондан эса, бу стратегик ноизчиликни келтириб чиқариши мумкин.

Стратегия муассаса онгли равишда нимага айланиши ва худди шунчалик муҳим бўлган, нимага айланмасликни танлаши ҳақидаги қарорларни талаб қилади.

Навбатдаги ташаббусни бошлашдан олдин, мен раҳбарият жамоасидан қуйидагиларни сўрашини истардим: Бу биз қурмоқчи бўлган қобилиятни мустаҳкамлайдими? Бу бизнинг интеллектуал кимлигимизга мос келадими? Бунинг сабабли қайси мавжуд фаолиятга камроқ эътибор қаратилади? Ва агар ташқи тенденция биз кутгандан бошқача ривожланса, нима бўлади?

Бу саволлар муҳокамага муқобил харажатларни олиб киради.

Муносабат билдириш — атроф-муҳит билан ҳамқадам бўлишдир. Стратегия эса — муассасанинг ушбу атроф-муҳит билан қандай муносабатда бўлишни хоҳлашини ҳал қилишдир.

Савол: Университет ўзгачалигини йўқотмасдан туриб янада глобаллашиши мумкинми?

Жаноб Алекс Матрссон:

Албатта, лекин интернационаллашув шунчаки географик кенгайишдан кўра кўпроқ нарсани англатиши керак.

Университет ўз талабалари, тадқиқотчилари ва интеллектуал ҳаёти турли контекстларда мазмунли иштирок эта олгандагина чинакам халқаро миқёсга чиқади. Шунчаки халқаро қабулни кўпайтириш буни кафолатламайди. Халқаро миқёсда танилган муассасаларнинг атамалари, тузилмалари ёки брендинг одатларини қабул қилиш ҳам буни таъминламайди.

Бу ерда парадокс бор. Глобал кўринувчанлик кўпинча муассасаларни бир-бирига ўхшаш бўлишга ундайди, чунки умумий стандартлар таққослашни осонлаштиради. Ваҳоланки, глобал билимга энг қизиқарли ҳисса қўшадиган университетлар кўпинча айнан халқаро мулоқотга ўзига хос нарса олиб келганликлари учун ажралиб турадилар.

Кичикроқ мамлакатдаги университет ўзининг маҳаллий хусусияти йўқдек кўрсатиш билан қимматлироқ бўлиб қолмайди. Унинг ҳудудий билими, маданий контексти ва интеллектуал анъаналари глобал тармоқларга оқилона уланганда кучли томонларга айланиши мумкин.

Мақсад интеллектуал бир хилликсиз глобал боғлиқлик бўлиши керак.

Савол: Университетлар глобал стандартлар ва маҳаллий интеллектуал кимлик ўртасидаги чегарани қаердан тортишлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Мен қатъий чегара тортишдан қочган бўлардим. Бундан кўра фойдалироқ фарқ — ишончлиликни белгиловчи стандартлар ва бир хилликни мажбурловчи стандартлар ўртасидадир.

Сифатни таъминлаш, шаффоф тадқиқот амалиёти ва халқаро миқёсда тушунарли бўлган малакалар асосли мақсадга хизмат қилади. Улар билим ва дипломларни янада мобил қилади ва муассасаларга бир-бирларидан ўрганишга ёрдам беради.

Муаммо ташқи мезонлар муассасага ўзи танлаган қадриятларни баҳолашда ёрдам бериш ўрнига, нимани қадрлаши кераклигини белгилашни бошлаганда пайдо бўлади.

Университет ўз миссияси нима учун ўз контекстида муҳимлигини тушунтириб бера олиши керак. Бу ишончни талаб қилади. Агар ҳар бир стратегик қарор бошқа муассаса, рейтинг тизими ёки халқаро тенденция муҳим деб ҳисоблаган нарса билан оқланса, университет ўз стратегиясини амалда ташқи манбаларга топширган бўлади.

Глобал тан олиниш институционал кимликнинг ташкилий тамойили эмас, балки мазмунли сифат ва ўзига хос ҳиссанинг натижаси бўлиши керак.

Савол: Агар университетлар ўз жамиятлари ва мамлакатлари олдида ҳам масъулиятга эга бўлсалар, улар глобал фуқаролик деганда нимани тушунишлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Глобал фуқаролик илдизсиз бўлишни англатмаслиги керак.

Инсон муайян жамият билан чуқур боғлиқ бўлиб қолган ҳолда бошқа жамиятларни тушуниши, чегаралар оша ишлаши ва халқаро билим тармоқларида иштирок этиши мумкин. Аслида, маҳаллий илдизларга эга бўлиш халқаро ҳамкорликни янада мазмунли қилиши мумкин, чунки шахснинг ҳисса қўшиш учун салмоқли нарсаси бўлади.

Глобал миқёсда қобилиятли бўлиш ва маҳаллий даражада масъулиятли бўлиш ўртасидаги сохта танловдир.

Кучлироқ модел — бу ўзларининг қаердан келганликларини ёки унда қандай мажбуриятлари борлигини тушуниш қобилиятини йўқотмасдан контекстлар ўртасида ҳаракат қила оладиган битирувчидир. Бу маданий саводхонликни, интеллектуал очиқликни ва ўз тахминлари универсал эмаслигини тан олиш қобилиятини талаб қилади.

Университетлар учун бу интернационаллашув масъулият масалалари билан боғланиши кераклигини англатади. Мақсад шунчаки битирувчиларни бир нечта мамлакатларда иш билан таъминлаш эмас. Бу уларга турли манфаатлар, тарихлар ва қадриятлар тўқнашадиган тизимларда оқилона фаолият юритишга ёрдам беришдир.

Савол: Кўпгина мамлакатларда олий таълим академик ишчи кучининг қариши муаммосига дуч келмоқда. Муассасалар институционал билимларни йўқотмасдан авлодлар алмашинувига қандай эришишлари мумкин?

Жаноб Алекс Матрссон:

Янгиланиш бир авлодни бошқаси билан алмаштиришни англатади деган жўн фикрни рад этиш орқали.

Тажриба маълумотлар базасига юклаб бўлмайдиган институционал хотирани ўз ичига олади. Катта ёшли академиклар аввалги ислоҳотлар нима учун муваффақиятсизликка учраганини, тадқиқот маданияти қандай ривожланганини ва қайси норасмий муносабатлар муассасаларнинг ишлашини таъминлашини тушунишлари мумкин. Шу билан бирга, тўпланган тажриба, агар у кечаги усуллар эртанги университетни бошқариши керак деган далилга айланса, юк бўлиши мумкин.

Стратегик вазифа — иккала йўналишда ҳам билим узатишдир.

Ёш академиклар янги тадқиқот усулларини, рақамли равонликни, турли таълим кутишларини ва пайдо бўлаётган интеллектуал соҳалар билан танишликни олиб келишлари мумкин. Тажрибалироқ академиклар эса мулоҳаза юритиш, фан чуқурлиги ва тарихий истиқболни қўшишлари мумкин. Муассаса ушбу билим шаклларини алоҳида авлодлар бўлинмаларида қолдирмасдан, балки уларнинг ўзаро таъсир қилишини таъминлайдиган механизмларни яратиши керак.

Янгиланиш муассасани ўз хотирасидан узмасдан ўзгартиргандагина соғлом тус олади.

Савол: Институционал инерция биринчи навбатда одамларнинг ўзгаришларга қаршилик кўрсатиши муаммосими ёки муаммо бундан чуқурроқми?

Жаноб Алекс Матрссон:

Одатда бу чуқурроқдир.

Институционал инерцияни индивидуал қаршилик орқали тушунтириш жозибали туюлади, чунки шахслар кўзга ташланиб туради. Аммо университетлар рағбатлантириш тизимлари, бошқарув тузилмалари, анъаналар ва тақсимланган ваколатлар тизимидир. Инсон ўз нуқтаи назаридан, муассаса унга мавжуд ҳолатни сақлаб қолиш учун яхши сабаблар берган бўлса, қаршилик кўрсатаётгандек туюлиши мумкин.

Тажриба ўтказиш шахсий хавф туғдирадиган, аммо мавжуд амалиётни сақлаб қолиш кам хавф туғдирадиган бошқарув тузилмасини кўриб чиқинг. Оқилона одамлар эҳтиёткор бўлишади. Маълум бир нашр шаклларини рағбатлантирадиган, аммо таълим инновацияларини кам тан оладиган лавозимни ошириш тизимини кўриб чиқинг. Хулқ-атвор рағбатлантириш тузилмасига эргашади.

Шунинг учун ислоҳот зарурлиги ҳақида кенг келишув мавжуд бўлганда ҳам, баъзан ислоҳот муваффақиятсизликка учрайди.

Агар университет бошқача хулқ-атворни хоҳласа, у шунчаки стратегик ҳужжат чиқара олмайди. У лавозимни ошириш мезонлари, бюджетлари, бошқарув жараёнлари ва раҳбарият сигналлари аслида нимани рағбатлантиришини ўрганиши керак.

Шундай экан, институционал янгиланиш қисман таълим муаммоси ниқоби остидаги ташкилий-лойиҳавий муаммодир.

Савол: Бугунги талабалар сунъий интеллект, доимий боғлиқлик ва жуда катта ҳажмдаги маълумотларга дуч келишмоқда. Сизнингча, олий таълим қайси қобилиятларни ҳимоя қилиши керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Диққат-эътиборни.

Бу кўникмаларнинг одатий тилидан кўра камроқ мураккаб туюлиши мумкин, аммо бу жуда муҳимдир. Мураккаб далилни тушуниш учун етарлича диққатини жамлай олмайдиган одам, қанчалик кўп маълумот мавжуд бўлмасин, қийналади.

Технологик равонлик қимматлидир. Аммо воситалардан равон фойдаланиш автоматик равишда интеллектуал етукликни яратмайди. Талабаларга ҳали ҳам сабр-тоқат, диққатни жамлаш, мулоҳаза юритиш ва биринчи аниқ жавоб иш бермаганидан кейин ҳам муаммо устида қолиш интизоми керак.

Шу боис университет чуқур ишлаш мумкин бўлган муҳитларни яратиши керак. Бу ўқитиш форматлари, баҳолаш тизимлари ва рақамли амалиётлар барқарор иштирокни рағбатлантирадими ёки доимий чалғишними, деган саволни ўртага ташлайди.

Маълумотларнинг кўплиги таълим муаммосини ўзгартиради. Маълумот тақчил бўлганда, ундан фойдаланиш имконияти марказий ўринда туради. Маълумот кўп бўлганда эса, танлаш, талқин қилиш ва мулоҳаза юритиш муҳимроқ бўлади.

Тақчил ресурс энди шунчаки билим эмас. Бу тобора унинг ҳузурида диққат билан фикрлаш қобилиятидир.

Савол: Технология олий таълимда нималарни амалга ошириш имконини беради ва у нималарни сездирмасдан сиқиб чиқариши мумкин?

Жаноб Алекс Матрссон:

Технология кераксиз тўсиқларни олиб ташлаши мумкин. У имкониятларни кенгайтириши, тадқиқотларни қўллаб-қувватлаши, таълим олувчиларни чегаралар оша боғлаши ва илгари улардан маҳрум бўлган одамлар учун мураккаб ресурсларни тақдим этиши мумкин. Булар катта ютуқлардир.

Аммо ҳар бир технология қобилият билан бир қаторда хулқ-атворни ҳам ўзгартиради.

Рақамли платформа маълумотларни зудлик билан тақдим этиши мумкин, айни пайтда талабанинг муаммо устида самарали изланиш имкониятини камайтиради. Автоматлаштирилган фикр-мулоҳазалар ўрганишни тезлаштириши мумкин, айни пайтда талабанинг ноаниқлик билан тўқнашишини камайтириши мумкин. Қулайлик имкониятларни кенгайтириши мумкин, айни пайтда қатъиятлиликни заифлаштиради.

Шунинг учун мен технологиянинг самарали эканлиги ҳақидаги саволдан бошқачароқ савол берган бўлардим. Мен унинг самарадорлиги қайси интеллектуал фаолият турини алмаштираётганини сўраган бўлардим.

Агар тизим вақтни тежаса ва у кейинчалик муҳокама, изланиш ва мулоҳаза юритишга қайта йўналтирилса, бу таълимни мустаҳкамлаши мумкин. Агар у шунчаки маълумотни тез истеъмол қилиш учун кўпроқ имкониятлар яратса, муассаса интеллектуал жиҳатдан талабчанроқ бўлмасдан, технологик жиҳатдан илғорроқ бўлиб қолиши мумкин.

Савол: Агар сунъий интеллект тобора силлиқ академик ишларни ярата олса, университетлар айнан нимани баҳолашлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Биз фикрлашнинг моҳиятига яқинлашишимиз керак.

Силлиқ ёзилган иншо ҳеч қачон тушуниш билан бир хил бўлмаган, аммо сунъий интеллект бу фарқни эътиборсиз қолдиришни анча қийинлаштиради. Баҳолаш тобора кўпроқ талабанинг муаммони қандай шакллантириши, далилларни баҳолаши, қарорлар қабул қилиши, қийинчиликларга жавоб бериши ва ғояларни нотаниш вазиятларда қандай қўллашини кўрсатиши керак.

Бу ёзма ишлар аҳамиятсиз бўлиб қолишини англатмайди. Ёзиш мулоҳаза юритишнинг муҳим шакли бўлиб қолмоқда. Аммо баҳолаш тузилмаси ёзма таҳлилни оғзаки ҳимоя, босқичма-босқич иш, амалий қўллаш, мулоҳаза юритиш ва муаммоларни ҳал қилиш билан бирлаштириши керак бўлиши мумкин.

Стратегик хато сунъий интеллектга асосан ҳалоллик муаммоси сифатида қараш ва бунга аниқлаш воситалари ва тобора мураккаб тизимлар ўртасида қуролланиш пойгасини яратиш орқали жавоб бериш бўларди.

Чуқурроқ муаммо таълимнинг ҳақиқийлигидадир. Агар баҳолаш курс ривожлантиришни даъво қилаётган қобилиятни кўрсатмасдан ишончли тарзда якунланиши мумкин бўлса, демак, баҳолаш аллақачон нотўғри савол берган бўлади. Сунъий интеллект шунчаки заифликни фош қилди.

Савол: Олий таълимнинг тижоратлашуви университетнинг ижтимоий мақсадига таҳдид солмоқдами?

Жаноб Алекс Матрссон:

Тижоратлашув автоматик равишда яхши ҳам, автоматик равишда вайрон қилувчи ҳам эмас. Университетларга молиявий ресурслар керак, бизнес билан шериклик эса тадқиқотлар, иш билан таъминлаш йўллари, технологиялар трансфери ва талабалар учун янги имкониятлар яратиши мумкин.

Савол шундаки, йўналишни охир-оқибат ким белгилайди.

Тижорат муносабатлари даромад модели таълим моделини қўллаб-қувватлаш ўрнига, уни белгилашни бошлаганда муаммоли бўлиб қолади. Бу фарқ нозик бўлиши мумкин. Халқаро қабул талабалар таркибини диверсификация қилиш ва молияни мустаҳкамлаш усули сифатида бошланиши мумкин. Бироқ, вақт ўтиши билан муассаса маълум бир бозорга қарам бўлиб қолиши ва шунга яраша академик устуворликларни мослаштириши мумкин.

Молиявий барқарорлик институционал мустақилликнинг шартидир. У ушбу мустақилликдан воз кечиш учун сабаб бўлмаслиги керак.

Шу боис университет раҳбарлари учун мен ҳар бир йирик даромад оқимини стратегик қарамлик нуқтаи назаридан ўрганган бўлардим. У нимага имкон беради? У қандай хулқ-атворни рағбатлантиради? Агар даромад йўқолса, нима бўлади? Ва энг муҳими, молиявий тузилма муассаса миссиясини қўллаб-қувватлайдими ёки уни аста-секин қайта белгилайдими?

Савол: Олий таълимга биринчи навбатда товар сифатида қаралганда нима содир бўлади?

Жаноб Алекс Матрссон:

Энг муҳим натижа — қиймат қандай белгиланишининг торайишидир.

Товар одатда уни таққослаш мумкин бўлган хусусиятларига қараб баҳоланади: нарх, қулайлик, хусусиятлар, самарадорлик. Таълим, шубҳасиз, таққосланадиган элементларга эга, аммо унинг энг чуқур натижалари ривожлантирувчи ва кумулятив (тўпланиб борувчи) хусусиятга эга.

Агар талаба диплом сотиб олаётганига ишонса, унда ноқулай профессор, талабчан баҳолаш ёки мураккаб интеллектуал баҳс ёмон хизмат кўрсатишдек туюлиши мумкин. Агар талаба таълимни интеллектуал жараёндаги иштирок деб тушунса, худди шу тажрибалар бошқача маъно касб этиши мумкин.

Бу университетларга хизмат кўрсатиш сифатига эътибор бермасликка рухсат бермайди. Талабалар малакали ўқитишга, аниқ маъмуриятга ва ўз ресурсларидан масъулият билан фойдаланишга лойиқдирлар.

Аммо талабаларга яхши хизмат кўрсатиш ва таълимни мижозлар қониқиши атрофида лойиҳалаштириш ўртасида фарқ бор.

Биринчиси муассасани мустаҳкамлайди. Иккинчиси эса муассаса нимани фойдали деб билишини сездирмасдан ўзгартириши мумкин.

Савол: Халқаро филиал кампуслари университетларнинг қамровини кенгайтирди. Трансмиллий таълим шунчаки диплом етказиб бериш эмас, балки қачон ҳақиқий академик иштирокка айланади?

Жаноб Алекс Матрссон:

Муассасанинг академик ҳаёти янги жойда дипломга бириктирилган бренддан кўра чуқурроқ сабабларга кўра мавжуд бўлганда.

Жиддий халқаро кампус мазмунли профессор-ўқитувчилар иштирокига, тадқиқот фаолиятига, интеллектуал алмашинувга ва ўзи жойлашган муҳитга аҳамиятлиликка эга бўлиши керак. У иккала йўналишда ҳам билим муносабатларини яратиши керак. Қабул қилувчи ҳудуд шунчаки импорт қилинган ўқув дастурини қабул қилмаслиги, балки муассасани шакллантириши ва бойитиши керак.

Айнан шу ерда халқаро иштирок ва таълимнинг тижоратлашуви ўртасидаги фарқ фойдали бўлади.

Агар асосий қиймат таклифи талабалар бошқа мамлакатда хорижий муассаса номидан фойдаланиш имкониятини сотиб олишлари мумкинлигидан иборат бўлса, бу модел тижорийлашиб кетиш хавфини туғдиради. Агар кампус чинакам ўзаро боғланган академик экотизимнинг бир қисмига айланса, у анча салмоқли нарса яратиши мумкин.

Шу боис халқаро кенгайиш географик қамровга қараб эмас, балки интеллектуал чуқурликка қараб баҳоланиши керак.

Савол: Олий таълим бир вақтнинг ўзида молиявий жиҳатдан барқарор бўлиш босими остида бўлганда, сиёсатчилар имкониятлар ва тенглик ҳақида қандай фикр юритишлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Имкониятлар бир нечта жиҳатларга эга эканлигини тан олиш орқали.

Агар география, ўқиш тўлови, оилавий шароит, рақамли имкониятлар ёки муассаса обрўси ҳали ҳам ким қабулни мазмунли имкониятга айлантира олишини белгиласа, қабулни очишнинг ўзи етарли эмас.

Шу билан бирга, университетлардан барқарор молиялаштиришсиз ҳар бир ижтимоий мақсадни қабул қилишни шунчаки талаб қилиш жиддий сиёсий модел эмас. Муассасаларнинг харажатлари бор. Тадқиқотларнинг харажатлари бор. Юқори сифатли ўқитишнинг харажатлари бор.

Сиёсий вазифа — жамият тенгсизликнинг қайси шаклларига чидашга тайёрлигини ва қайсиларини қабул қилиб бўлмас деб ҳисоблашини аниқ белгилаб олишидир.

Бу ҳукуматлардан иштирок этиш кўрсаткичларидан ташқарига чиқиб фикрлашни талаб қилади. Улар ўсиш, ўқишни тамомлаш, таълим натижалари ва ўқишни тамомлагандан кейин нима содир бўлишига қарашлари керак. Акс ҳолда, тизим инклюзив бўлиб кўриниши ва кейинчалик тенгсизликни қайта ишлаб чиқиши мумкин.

Тенглик сиёсати қабул эшигида тўхтаб қолмай, талабанинг тўлиқ таълим йўлига эргашганда янада ишончли бўлади.

Савол: Университет рейтинглари муассасаларга стратегик қарорлар қабул қилишда ёрдам берадими ёки улар стратегиянинг ўрнини босувчи воситага айланиб қолдими?

Жаноб Алекс Матрссон:

Иккаласи ҳам содир бўлади.

Рейтинглар фойдали таққослаш маълумотларини тақдим этиши мумкин. Улар муассасаларни ташқи назоратга очиши ва бўлажак талабалар, тадқиқотчилар ва шерикларга мураккаб манзаранинг қисмларини тушунишга ёрдам бериши мумкин.

Муаммо рейтингнинг ўзи институционал мақсадга айланганда бошланади.

Университет асосий миссияни яхшиламасдан туриб, ўлчанадиган кўрсаткични яхшилаши мумкин. Раҳбарлар «Ушбу университет нима ҳисса қўшиши керак?» деб сўрашдан олдин «Бизнинг мавқеимизни нима оширади?» деб сўрашни бошлашлари билан стратегия тескарисига айланади.

Бу ерда миллий сиёсат масаласи ҳам бор. Агар ҳукуматлар муассасаларни асосан рейтинг натижалари учун рағбатлантирса, университетлар нима муваффақият деб ҳисобланиши ҳақида кучли сигнал оладилар. Бу ресурсларнинг жамланишини, глобал миқёсда кўринадиган моделларнинг тақлид қилинишини ва маҳаллий даражада муҳим бўлган, аммо халқаро миқёсда ёмон акс эттирилган фаолиятларнинг эътиборсиз қолишини рағбатлантириши мумкин.

Рейтинг стратегияни маълумот билан таъминлаши мумкин. У стратегияни тақдим эта олмайди.

Савол: Ҳукуматлар миллий олий таълим устуворликлари ва университет мустақиллигини қандай мувозанатлаштириши керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Мен стратегик шароитларни белгилаш ва интеллектуал натижаларни буюриш ўртасида фарқ қилган бўлардим.

Ҳукуматлар тадқиқот салоҳияти, инсон капитали, инновациялар, ижтимоий ҳаракатчанлик ва миллий бардошлилик ҳақида қайғуриш учун асосли сабабларга эга. Улар кенгроқ иқтисодиёт ва жамиятга таъсир кўрсатадиган тизимларни молиялаштиради ёки тартибга солади.

Аммо академиклар қайси саволларни ўрганиши кераклигини ҳаддан ташқари аниқ белгилашга ҳаракат қиладиган ҳукумат миллий стратегияни интеллектуал йўналиш билан аралаштириб юбориш хавфини туғдиради.

Вазирлик «Бизга бу соҳада кучлироқ миллий салоҳият керак» дея олиши керак, айни пайтда «Шунинг учун ҳар бир университет бу ҳақда ўйлаши керак» дейишдан эҳтиёт бўлиши лозим.

Энг кучли тизимлар стратегик бошқарувни институционал дифференциация (фарқланиш) билан бирлаштиради. Ҳукумат шароитлар, устуворликлар ва ҳисобдорликни белгилайди; университетлар эса билимларни қандай ташкил этиш ва изланишларни қандай олиб бориш устидан мазмунли ваколатларни сақлаб қолади.

Мустақиллик — бу ҳисобдорликнинг йўқлиги эмас. Бу ижтимоий тизим доирасида асосли интеллектуал қарорлар қабул қилиш қобилиятидир.

Савол: Тадқиқотлар биринчи навбатда академик мукаммалликка қараб баҳоланиши керакми ёки унинг жамиятга қўшган ҳиссасига қарабми?

Жаноб Алекс Матрссон:

Бу яна бир сохта танловдир.

Фундаментал тадқиқотлар кўпинча ҳеч бир сиёсий режалаштирувчи олдиндан башорат қила олмайдиган оқибатларни келтириб чиқаради. Агар биз ҳар бир тадқиқот лойиҳасидан тезкор ижтимоий аҳамиятни талаб қилсак, биз келажакдаги ютуқлар пайдо бўладиган интеллектуал изланишларни айнан йўқ қилишимиз мумкин.

Шу билан бирга, тадқиқот муассасалари ижтимоий оқибатлар аҳамиятсиз деб ҳисоблай олмайдилар. Жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватланадиган тадқиқотлар жамият ичида мавжуд бўлиб, тадқиқотчилар ўз ишлари нима учун муҳимлигини тушунтириб бера олишлари керак, ҳатто жавоб тезкор тижорат мақсадида қўллаш бўлмаса ҳам.

Стратегик вазифа — портфелли фикрлашдир.

Миллий тадқиқот тизимига қизиқувчанликка асосланган ишлар, мақсадли тадқиқотлар, амалий ишланмалар ва билимларни амалиётга татбиқ этиш механизмлари керак. Мувозанат мамлакат ва муассасага қараб фарқ қилади.

Хато — ҳар бир лойиҳани битта тоифага киритишга ҳаракат қилишдир. Соғлом тадқиқот экотизимига кашф қилиш эркинлиги ҳам, кашфиётни сафарбар қилиш қобилияти ҳам керак.

Савол: Университетлар ва саноат ўртасидаги самарали чегара қаерда, айниқса тижорат шериклиги тадқиқот ва ўқув дастурига таъсир қилганда?

Жаноб Алекс Матрссон:

Чегара ўтказувчан бўлиши керак, лекин ноаниқ бўлмаслиги лозим.

Саноат университетларга академик муассасалар ўз тузилмалари ичидан осонликча кўра олмайдиган нарсаларни айтиб бериши мумкин. Иш берувчилар пайдо бўлаётган операцион муаммоларни, технологияларни ва бозор шароитларини тушунишади. Университетлар эса, ўз навбатида, чуқурроқ таҳлилий салоҳият ва узоқроқ вақт уфқини қўшиши мумкин.

Муносабатлар бир томон бошқасига эътироз билдириш қобилиятини йўқотганда соғлом бўлмай қолади.

Агар саноат шериги тадқиқот хулосаларини самарали белгилай олса, бу институционал қарамликдир. Агар университетлар тижорат манфаатлари ноқонуний деб ҳисоблангани учун саноат билан ҳамкорлик қилишдан бош тортсалар, бу институционал изоляциядир.

Мен шериклик шартномаларида мустақиллик аниқ кўрсатилишини истардим: тадқиқот саволлари, нашр этиш ҳуқуқлари, маълумотлар, интеллектуал мулк ва академик хулосаларни ким назорат қилади?

Яхши бошқарув тижорат муносабатларини йўқ қилмайди. У уларнинг чегараларини кўринадиган қилади.

Савол: Сиз ишга жойлашиш қобилияти бутун таълим миссиясини белгиламаслиги кераклигини таъкидладингиз. Аммо агар иш билан таъминлаш натижалари етарли бўлмаса, ҳукуматлар ва университетлар аслида нимани ўлчашлари керак?

Жаноб Алекс Матрссон:

Улар натижаларнинг кенгроқ портфелини ўлчашлари ва энг муҳими, баъзи таълим қийматларини миқдор жиҳатидан баҳолаш қийинлигини қабул қилишлари керак.

Иш билан таъминланиш муҳим бўлиб қолмоқда. Ўқишни тамомлаш, ўсиш ва даромадлар ҳам. Аммо биз битирувчиларнинг билимларни нотаниш шароитларда қўллай олиши, ўрганишни давом эттириши, мураккаб ғояларни етказа олиши, далилларни баҳолаши ва мустақил қарор қабул қила олишини ҳам ўрганишимиз керак.

Ушбу қобилиятларнинг баъзиларини баҳолаш мумкин. Бошқалари эса кўпроқ сифатли далилларни талаб қилади.

Вақт масаласи ҳам бор. Битирувчининг биринчи иши қирқ йиллик иш фаолияти учун заиф воситадир. Касбга тез кириб борадиган, лекин мослаша олмайдиган одам, таълими унга соҳалар ўртасида ҳаракат қилиш учун кенгроқ қобилият берган одамга қараганда вақт ўтиши билан камроқ муваффақиятга эришиши мумкин.

Шу боис сиёсий мақсад дарҳол ишга жойлашадиган битирувчини етиштиришдан ўзгарувчан иқтисодиётда барқарор қобилиятга эга шахсни тарбиялашга ўтиши керак.

Бу қийинроқ, аммо ҳалолроқ стандартдир.

Савол: Ҳукуматлар университетларни миллий рақобатбардошлик, инновациялар ва бардошлилик двигателлари сифатида тобора кўпроқ тавсифламоқда. Олий таълим миллий стратегик инфратузилманинг бир қисмига айландими?

Жаноб Алекс Матрссон:

Кўп жиҳатдан ҳа, ва ҳукуматлар, ҳатто сиёсий тил буни тўлиқ ифодаламаган бўлса ҳам, тобора шундай йўл тутмоқдалар.

Университетлар истеъдодларни етиштиради ва жалб қилади, тадқиқотлар яратади, инновацион экотизимларни қўллаб-қувватлайди ва яратилиши учун ўнлаб йиллар керак бўладиган қобилиятларни сақлаб туради. Шу боис уларнинг аҳамияти талабаларга дарс беришдан анча узоққа боради.

Бу тан олингандан сўнг, олий таълим сиёсати миллий стратегиядан ажралмас бўлиб қолади.

Аммо хавф бор. Университетларга фақат миллий рақобатбардошлик воситалари сифатида қаралганда, уларнинг кенгроқ функциялари иккинчи даражали бўлиб қолиши мумкин. Мамлакатга муҳандислар ва тадқиқотчилар керак, лекин унга тарихчилар, файласуфлар, санъаткорлар, ижтимоий соҳа олимлари, педагоглар ва институтлар ҳамда жамиятларни тушунишга қодир фуқаролар ҳам керак.

Миллий стратегик аҳамият университетларнинг мақсадини торайтириш ўрнига, уларнинг мавқеини мустаҳкамлаши керак.

Муассаса стратегик жиҳатдан қанчалик муҳим бўлса, уни биринчи навбатда стратегик жиҳатдан фойдали қиладиган интеллектуал хилма-хилликни ҳимоя қилиш шунчалик муҳим бўлади.

Савол: Талабалар, тадқиқотчилар ва бошқа истеъдодлар учун глобал рақобат миллий олий таълим тизимлари учун нимани англатади?

Жаноб Алекс Матрссон:

Бу истеъдодлар сиёсатини энди олий таълим сиёсатидан аниқ ажратиб бўлмаслигини англатади.

Мамлакатлар нафақат ўқиш учун пул тўлайдиган талабалар учун рақобатлашади. Улар кейинчалик тадқиқотчилар, тадбиркорлар, муҳандислар, институционал раҳбарлар ва инновацион экотизимларга ҳисса қўшувчилар бўлиши мумкин бўлган одамлар учун рақобатлашади. Профессор-ўқитувчилар учун ҳам худди шундай.

Аммо мен «интеллектуалларнинг чиқиб кетиши» деган эски иборадан ташқарига чиққан бўлардим. Истеъдодлар бир томонлама каналлар орқали эмас, балки тобора тармоқлар орқали ҳаракатланмоқда. Тадқиқотчи халқаро миқёсда ишлаши, бир нечта мамлакатлар билан ҳамкорлик қилиши ва шу билан бирга ўз мамлакати тизимига катта ҳисса қўшиши мумкин.

Шу боис стратегик мақсад интеллектуаллар айланиши ва экотизим кучи бўлиши керак.

Халқаро истеъдодларни жалб қилиш тенгламанинг фақат бир қисмидир. Мамлакат шунингдек, тадқиқот инфратузилмасини, карьера йўлларини, институционал сифатни ва истеъдодли одамларни алоқада қолишни хоҳлайдиган шароитларни таъминлаши керак.

Истеъдод имкониятга эргашади, имконият эса тизимлар томонидан яратилади.

Савол: Геосиёсат университетларнинг стратегик масъулиятини қандай ўзгартирмоқда?

Жаноб Алекс Матрссон:

Университетлар энди халқаро академик алмашинув геосиёсий воқеликдан ташқарида мавжуд деб ҳисоблай олмайдилар.

Тадқиқот ҳамкорлиги, илғор технологиялар, маълумотлар, илмий инфратузилма ва истеъдодлар ҳаракатчанлиги стратегик оқибатларга олиб келиши мумкин. Бу университетлар изоляцияга чекиниши кераклигини англатмайди. Бутунлай тескариси: халқаро илмий ҳамкорлик дунёдаги билим ишлаб чиқаришнинг энг муҳим усулларидан бири бўлиб қолмоқда.

Аммо очиқлик энди бошқарувни талаб қилади.

Муассасалар тадқиқот хавфсизлигини, нозик технологияларни, интеллектуал мулкни, шериклар хавфини ва халқаро қарамликнинг турли шакллари оқибатларини тушунишлари керак. Ҳукуматлар эса хавфсизликни қонуний илмий алмашинувга зарар етказадиган кенг кўламли чекловлар учун баҳона сифатида ишлатишдан қочишлари керак.

Мураккаб позиция на чекланмаган очиқлик ва на ялпи шубҳадир.

Бу хавфни аниқ тушунишга асосланган бошқариладиган очиқликдир.

Бу тобора шунчаки қоидаларга риоя қилиш масаласи эмас, балки раҳбарият масаласидир.

Савол: Агар сиз ўзгариши кераклигини биладиган, аммо нимани сақлаб қолиш кераклигига ишончи комил бўлмаган университет раҳбарияти жамоасига маслаҳат берганингизда, нимадан бошлаган бўлардингиз?

Жаноб Алекс Матрссон:

Мен муассаса йўқотишдан афсусланадиган нарсалардан бошлаган бўлардим, ҳатто уларни ўлчаш қийин бўлса ҳам.

Кейин мен қолган ҳамма нарсани ўрганиб чиққан бўлардим.

Раҳбарият жамоаси ўз музокара қилинмайдиган қадриятларини аниқлаб олиши керак: академик ҳалоллик, интеллектуал эркинлик, илмий фаолият сифати, мустақил фикрлашни ривожлантириш ёки ушбу муассасани чинакам белгилайдиган ҳар қандай тамойиллар. Шундан сўнг, у тузилмалар, жараёнлар ва одатларни қайта ишлаб чиқишга анча тайёр бўлиши керак.

Айнан шу ерда кўплаб ислоҳотлар чалкашиб кетади. Раҳбарлар ё ҳамма нарсани сақлаб қолишга ҳаракат қиладилар, бу эса инерцияни келтириб чиқаради, ёки ҳамма нарса ўзгариши керак дейдилар, бу эса изчилликни бузади.

Тартиблироқ ёндашув — бу танлаб сақлаб қолишдир.

Муассаса кимлигига нима тегишли, унинг тарихига нима тегишли ва нима шунчаки ҳеч ким ҳали унга эътироз билдирмагани учун мавжудлигини сўранг.

Бу машғулот ноқулай бўлиши мумкин. У шундай бўлиши ҳам керак.

Ўз миссиясини тўпланган одатларидан ажрата олмайдиган университет иккаласини ҳам янгилашда қийналади.

Савол: Биз технология, бозорлар, глобаллашув, бошқарув ва миллий стратегияни муҳокама қилдик. Олий таълимдаги юқори бўғин қарор қабул қилувчилари ўзларига беришлари керак бўлган, аммо балки етарлича тез-тез бермаётган савол қайси?

Жаноб Алекс Матрссон:

Мен: «Ушбу муассаса ортидан қандай инсон салоҳиятини қолдиришни хоҳлайди?» деб сўраган бўлардим.

Бу савол муҳокама даражасини ўзгартиради.

Агар жавоб асосан касблар рўйхатидан иборат бўлса, биз жавоб мулоҳаза юритиш, қизиқувчанлик, илмий фикрлаш, фуқаролик масъулияти, ижодкорлик ва ўзгарувчан ҳаёт давомида ўрганишни давом эттириш қобилиятини ўз ичига олган университетдан фарқли университетни қурамиз.

Ундан келиб чиқиб, ҳар бир муҳим қарорни бошқача синаб кўриш мумкин.

Сунъий интеллект нима қилиши керак? Таълим мақсадимиздан қандай баҳолаш келиб чиқади? Қайси халқаро шерикликлар муҳим? Қайси тадқиқотларни қўллаб-қувватлашимиз керак? Қайси даромад оқимлари қабул қилиниши мумкин? Профессор-ўқитувчилар карьерасини қандай лойиҳалаштиришимиз керак? Рейтинглар биз учун нимани англатиши керак? Ҳукумат сиёсати нимани рағбатлантириши керак?

Булар алоҳида саволлар эмас.

Улар чуқурроқ институционал танловнинг ифодасидир.

Университет келажакка қаршилик кўрсатиши шарт эмас. У келажакка ўз мақсади ҳақида етарлича аниқлик билан кириши керакки, келажак ушбу мақсадни унинг учун белгилаб бермасин.

Якуний мулоҳазалар

Олий таълим бўйича баҳс-мунозараларда энг очиқ-ойдин нарса шундаки, алоҳида бўлиб кўринган сиёсий саволлар кўпинча мақсад ҳақидаги асосий келишмовчилик билан боғлиқ бўлиб чиқади.

Сунъий интеллект баҳолаш бўйича саволларни туғдиради, аммо уларнинг остида интеллектуал малака нимани англатиши ҳақидаги баҳс ётади. Интернационаллашув талабалар ҳаракатчанлиги ва глобал шериклик бўйича саволларни туғдиради, бироқ уларнинг остида университетлар бир-бирининг ўрнини босадиган бўлиб қолмасдан туриб, янада боғланиши мумкинми деган савол ётади. Тижоратлашув молиялаштириш масаласидек кўринади, лекин охир-оқибат таълим қийматини белгилаш ваколати кимда эканлигини сўрайди. Рейтинглар ўлчов муаммосидек туюлади, токи муассасалар ўзларини ушбу ўлчов атрофида қайта ташкил этишни бошламагунларича. Меҳнат бозорига мослашиш амалий бўлиб кўринади, токи қисқа муддатли талаб инсоннинг узоқ муддатли ривожланиш тузилмасини шакллантиришни бошламагунча.

Шунинг учун олий таълим ислоҳоти ғайриоддий даражада қийин. Университетлар бир мақсадли ташкилотлар эмас.

Вазирлик университетлардан миллий рақобатбардошликни мустаҳкамлашни асосли равишда хоҳлаши мумкин. Талаба иш билан таъминланишнинг ишончли йўлини асосли равишда исташи мумкин. Иш берувчи битирувчилардан тегишли қобилиятларга эга бўлишни асосли равишда кутиши мумкин. Тадқиқотчи қийматини ҳали башорат қилиб бўлмайдиган саволларни ўрганиш эркинлигини асосли равишда ҳимоя қилиши мумкин. Жамият ўз университетидан ҳудудий ривожланишга ҳисса қўшишини асосли равишда кутиши мумкин. Муассасанинг ўзи эса молиявий барқарорлик ва халқаро мавқени асосли равишда хоҳлаши мумкин.

Муаммо ушбу мақсадлардан бири сездирмасдан бутун муассасанинг таърифига айланганда бошланади.

Бу тижорий университет ортидаги чуқурроқ хавфдир. Гап нафақат талабалар истеъмолчига айланиши ёки университетлар тижоратлашиб кетиши мумкинлигида. Гап шундаки, мураккаб муассаса аста-секин қайси мақсадни ўлчаш, пул ишлаш ёки сиёсийлаштириш энг осон бўлса, ўша мақсад мантиғига кўра бошқарилиши мумкин.

Стратегик жавоб носталгия (ўтмишни қўмсаш) бўла олмайди.

Илгариги университет чекловлар, бюрократия, иерархия, бозор босими ёки сиёсий таъсирсиз мавжуд бўлган деб тасаввур қилишдан фойда кам. Эски моделга қайтиш сунъий интеллект, глобал истеъдодлар рақобати, технологик ўзгаришлар, демографик силжишлар ёки ишнинг ўзгарувчан тузилмасига адекват жавоб бера олмайди.

Янгиланиш сақлаб қолишдан кўра мураккаброқ нарсани талаб қилади.

Университетлар нима музокара қилинмайдиган бўлиб қолиши кераклигини ҳал қилишлари керак, айни пайтда нимани қайта ишлаб чиқиш мумкинлиги ҳақида анча онгли бўлишлари лозим. Мерос бўлиб қолган баъзи тузилмалар ҳимояга лойиқдир, чунки улар қийинчилик билан қўлга киритилган институционал билимларни ифодалайди. Бошқалари эса асосан уларни ўзгартириш сиёсий ёки ташкилий жиҳатдан ноқулай бўлгани учун сақланиб қолиши мумкин. Баъзи янги технологиялар инсон қобилиятини чинакам кенгайтиради. Бошқалари эса шунчаки таълим жиҳатидан ҳеч қачон алоҳида қимматга эга бўлмаган фаолиятларни тезлаштиради.

Худди шу фарқ интернационаллашув, тижоратлашув ва давлат аралашувига ҳам тегишли.

Глобал миқёсда боғланган университет ўз маҳаллий интеллектуал кимлигидан воз кечиши шарт эмас. Молиявий жиҳатдан барқарор университет тижорий жиҳатдан чегараланиши шарт эмас. Стратегик жиҳатдан муҳим университет академик мустақилликдан воз кечиши шарт эмас. Ишга жойлаша оладиган битирувчи бугунги меҳнат бозори учун тор доирада ўқитилиши шарт эмас. Технологик жиҳатдан илғор университет интеллектуал жиҳатдан юзаки бўлиб қолиши шарт эмас.

Стратегик вазифа — босим соддалаштиришга ундаганда ушбу фарқларни сақлаб қолишдир.

Ҳукуматлар учун бу олий таълим ҳақида шунчаки молиялаштириш тоифаси ёки ишчи кучи воситасидан кўра кўпроқ нарса сифатида фикрлашни англатади. Миллий тизимларга истеъдод, тадқиқот ва инновацияларни етиштиришга қодир муассасалар керак, лекин уларга интеллектуал хилма-хиллик ва мустақил изланиш салоҳияти ҳам керак. Сиёсат ҳар бир натижани буюришга ҳаракат қилиш ўрнига, ушбу қобилиятлар учун шароит яратиши лозим.

Университет раҳбарлари учун бу стратегия охир-оқибат танловлар ҳақида эканлигини тан олишни англатади. Дастурларни қўшиш, бозорларга кириш, технологияларни жорий қилиш ва рейтингларга жавоб бериш йўналиш яратмасдан туриб, кўп фаолликни келтириб чиқариши мумкин. Изчил университет стратегияси муассаса нима учун кераклиги ҳақидаги қарашдан бошланади ва қайси ташқи босимларга жавоб бериш кераклигини ҳал қилиш учун ушбу қарашдан фойдаланади.

Иккала гуруҳ учун ҳам вақт уфқи жуда муҳимдир.

Қисқа муддатли кўрсаткичлар фойдалидир, чунки муассасалар ҳозирги замонда фаолият юритади. Аммо университетлар қисман жамиятларга чораклик жадвал асосида қуриб бўлмайдиган қобилиятлар кераклиги учун мавжуддир. Тадқиқот вақт талаб этади. Интеллектуал етуклик вақт талаб этади. Институционал ишонч вақт талаб этади. Таълимга оид қарорларнинг таъсири қарорлар қабул қилинганидан кейин ўнлаб йиллар ўтгач кўриниши мумкин.

Ушбу узоқ уфқ олий таълимнинг энг муҳим стратегик активларидан бири бўлиши мумкин.

Келажак университети, шубҳасиз, янада илғор технологиялардан фойдаланади, зичроқ халқаро тармоқлар орқали ишлайди ва ҳукуматлар, иш берувчилар ва инновацион экотизимлар билан яқинроқ ҳамкорлик қилади. У тузилиш жиҳатидан бугунги университетдан фарқ қилиши мумкин. Баъзи таниш амалиётлар йўқолади. Таълим, тадқиқот ва ҳамкорликнинг янги шакллари пайдо бўлади.

Муҳим савол ушбу трансформацияни тўхтатиш мумкинми-йўқми деган савол эмас. Уни тўхтатиб бўлмайди.

Савол шундаки, муассасалар унга доимий равишда муносабат билдиришлари керак бўлган ташқи талаблар тўплами сифатида ёндашадиларми ёки таълим нимага айланиши кераклиги ҳақида онгли танлов қилиш имконияти сифатидами.

Бу фарқ охир-оқибат замонавийлашишни янгиланишдан ажратиб турадиган нарсадир.

Олий таълим ўзгаришлардан ҳимояланишга муҳтож эмас. У қайси ўзгаришлар унинг мақсадини чуқурлаштиришини, қайсилари шунчаки вақтинчалик босимларни қондиришини ва қайсилари муассасани сездирмасдан бошқа нарсага айлантиришини ҳал қилиш учун етарли стратегик аниқликка муҳтож.

Келажак университетларни мослашиш қобилияти бўйича синовдан ўтказади.

У шунингдек, уларнинг мослашиш нима учун муҳимлигини эслаб қолиш қобилиятини ҳам синовдан ўтказади.

Жаноб Алекс Матрссон — швециялик пракадемик (амалиётчи-академик) ва халқаро бизнес стратеги. У серқирра глобал раҳбар, ментор, тадбиркор, катта маърузачи, тадқиқотчи ва таниқли халқаро бизнес маслаҳатчисидир. У Швецияда Халқаро бизнес стратегияси йўналиши бўйича биринчи рақамли битирувчи ҳисобланади. У глобал қиймат занжири бўйлаб бизнесни бошлаш, юритиш ва бошқариш, шунингдек, инвесторлар, кичик ва ўрта бизнес, трансмиллий компаниялар, давлат идоралари, университетлар ва кўп тармоқли тадқиқот институтлари билан халқаро миқёсда ишлаш бўйича бой тажрибага эга. Сиёсат, бизнес стратегияси, саноат маркетинги, тижорат дипломатияси ва тадқиқотларни тижоратлаштириш билан боғлиқ стратегик масалалар бўйича тарғибот ишларини олиб боради. Олий таълим ҳақида гап кетганда, жаноб Матрссон интуитив кашфиётлар (serendipity), инновациялар ва синергия яратиш кучига ишонади. Шу боис, ушбу тушунчалар биргаликда унинг билим тарқатиш борасидаги интилишлари учун трамплин бўлиб хизмат қилади. У табиатан қатъий бўлган прагматик ёндашувни амалга оширади. У тизимли равишда асосий бизнес концепцияларининг муваффақиятли етказилишини таъминлайди, шу билан бир вақтда талабаларнинг рефлексив фикрловчи бўлиб етишиш қобилиятини ривожлантиради. У талабаларга ўзларининг «энг замонавий» билимларини конструктив тарзда амалиётга татбиқ этиш имкониятини беришни мақсад қилган — токи улар бутун дунё бўйлаб ўз маҳаллий жамиятлари, ҳудудлари ва кенгроқ жамият учун «ижтимоий» ва «иқтисодий» фаровонликни олдинга ундайдиган бебаҳо равнақ манбаига айлансинлар. Унинг илмий изланишлари савдони рағбатлантириш, ривожланаётган бозорлар, бизнес бардошлилиги ва интернационаллашувга тармоқли ёндашув атрофида бирлашади. Жаноб Алекс Матрссон Швециянинг жануби-шарқидаги Калмар соҳилбўйи шаҳридан келиб чиққан, Шимолий Скандинавия оиласи бўлмиш «The House of Matrsson» аъзосидир. Консерватив тамойилларга қатъий содиқ, билим, анъана ва бутун дунё бўйлаб умумий манфаатларга бағишланган. Ниҳоят, шахсий даражада унинг кенг қамровли қизиқишлари кўк китлар, араб арғумоқлари, классик мусиқа, ахлоқий капитализм, дин, маданият, Скандинавия мамлакатлари, Форс кўрфази ҳамкорлик кенгаши минтақаси ва Марказий Осиё — хусусан, Қозоғистонни ўз ичига олади.