Ажралиш, смартфонлар ва назорат - ББС Толибон Афғонистонни қандай бошқараётганини кўриб чиқади

ББС Толибоннинг Афг'онистонни қандай бошқаришини о'рганиб чиқди, ажралишдан тортиб смартфонлардан фойдаланиш ва гуруҳ назоратигача бо'лган масалаларни о'рганиб чиқди.

Жавзжон вилояти губернатори ва собиқ Толибон жангчиси Абдуллоҳ Сарҳодий бир неча йил АҚШнинг Гуантанамо қамоқхонасида о'тказди.

Шимолий Афг'онистондаги офисида губернатор Сарҳодий синган қо'лини даволаш ва маҳаллий масжид учун маблаг' ажратгандан со'нг, ажойиб муҳокамага киришди. Юзини то'лиқ ниқоб ва қуёшдан ҳимоя қилувчи ко'зойнак билан то'сиб қо'йган ёш аёл, эридан ажрашиш учун хотиржам ва ишонч билан о'з да'восини тақдим этди, у эридан бир неча ойлик зо'равонлик ва калтаклашда айблади. Мамлакатда қизларга о'рта та'лим бериш тақиқланганига қарамай, 18 ёшли қиз қат'ият билан: "Агар бирга яшаш имконияти бо'лганида, мен бу ерда бо'лмасдим... Мен қароримни қабул қилдим", деди.

Уни ажрашишдан қайтаришга урингандан со'нг, губернатор кейинчалик аёллар "ақлсиз" ва "ақлдан озган" эканлигини та'кидлади, бу эса атрофдаги эркак амалдорлар, тансоқчилар ва оқсоқолларнинг кулгисига сабаб бо'лди. Ушбу мулоқот 2021-йилда АҚШ томонидан қо'ллаб-қувватланган ҳукуматни аг'дарганидан беш йил о'тгач, Толибон ҳукмронлигининг кундалик воқеликлари ҳақида ноёб тушунча берди. О'шандан бери аёллар ко'пгина иш жойларидан четлаштирилди, университетлардан четлаштирилди ва ёлг'из саёҳат қилиш ёки парклар ва дам олиш марказларига бориш тақиқланди.

Икки йил ичида ББС экстремал исломий ҳаракатдаги нуфузли шахслар билан ноёб алоқага эга бо'лди, илгари худкушлик ҳужумларини уюштирган ёки ер ости бошпаналарида яшаган, аммо ҳозир амалдорлар ва аскарлар бо'либ хизмат қилаётган шахслар билан вақт о'тказди. Толибон ҳокимият тепасига келганида о'згарганини да'во қилди, аммо уларнинг ко'плаб сиёсатлари 1990-йилларда жорий этган шариатнинг (Ислом диний қонуни) қат'ий талқинини акс эттиради. Суҳбатдош эркаклар оқилона қиёфасини намойиш этишга интилишган ко'ринади, аммо зо'равон о'тмишларини муҳокама қилишни истамадилар. ББС шунингдек, ҳукмдорлар ва ҳукмронлар о'ртасидаги кескинлик лаҳзаларини кузатди.

Губернатор Сарҳади Туба (унинг асл исми эмас) исмли аёлга турмушда қолишни маслаҳат берди. "О'зингиздан со'ранг: 'Ажрашганимдан кейин менга ким турмушга чиқади?'", деб со'ради Сарҳади. "Сиз ко'п муросага келишингиз керак бо'лади, акс ҳолда о'з қадр-қимматингизни ё'қотасиз." Туба жавобан: "Жаноб ҳоким, менинг ша'ним ва қадр-қимматим аллақачон пучга чиқди", деди. Унинг эри гапириш учун навбатини кутиб, қулоқ солди.

Шариатга ко'ра, эрининг розилиги билан ажрашмоқчи бо'лган аёл никоҳ пайтида унга берган пулнинг бир қисмини ёки барчасини қайтариши шарт бо'лиши мумкин, бу ко'пинча молиявий келишувни о'з ичига олади. Бироқ, Тубанинг эри асл сумманинг то'рт бараварини талаб қилди, аммо оиласи то'лашдан бош тортди. Ҳоким аёлга алоҳида хона беришни таклиф қилди ва амалдорлар эрини уни калтаклашдан огоҳлантиришини, "акс ҳолда у қамоққа ташланишини" қо'шимча қилди.

Норози бо'лган Тубанинг отаси кейинчалик ББСга оила суд орқали ажрашишини ма'лум қилди, гарчи Толибон суд тизимида аёлнинг эрининг розилигисиз ажрашиш қийин бо'лса ҳам.

Сарҳодий 1990-йилларда Толибоннинг дастлабки ҳокимият даврида ҳарбий қо'мондон бо'либ ишлаган. У 2001-йил охирида АҚШ бощилигидаги коалиция гуруҳни қувиб чиқарганида таслим бо'лган минглаб исёнчилар қаторида эди. Гуантанамо ко'рфазида бир неча йил АҚШ қамоқхонасида бо'лганидан со'нг, у охир-оқибат озод қилинди. Толибон ҳокимиятга қайтгач, у аввал Бамиян вилоятида, кейин эса июн ойи охирида ББС у билан учрашганида Жавзжан вилоятининг Шебирг'он шаҳрида губернатор бо'лди. Яқинда у шимолий Қундуз вилоятидаги ҳарбий корпус қо'мондони о'ринбосари этиб тайинланди.

Кичик экранли эски моделдаги мобил телефондан фойдаланиб, Сарҳади яқинда амалдорлар учун смартфонларга тақиқ қо'йилгани операцияларни секинлаштирганини та'кидлади. "Илгари сиз тезкор хабар юборишингиз мумкин эди... ҳужжатларни юборишингиз ва тезда жавоб олишингиз мумкин эди." Унинг қо'шимча қилишича, тақиқ ҳақидаги кейинги изоҳлар "муаммоларга сабаб бо'лади". Бироқ, унинг дунёқараши асосан 25 йил аввалги Толибон позициясига мос келади. О'ша пайтда, Бамиёнда ҳарбий қо'мондон сифатида у қадимий улкан Будда ҳайкалларининг ё'қ қилинишини назорат қилган, бу ҳаракат халқаро миқёсда шок ва қоралашга сабаб бо'лган.

Дастлаб у археологик ёдгорлик ҳақидаги саволлардан қочишга ҳаракат қилди, аммо охир-оқибат: "Мен уни о'з қо'лларим билан вайрон қилдим. Биз нима қилсак ва қилсак ҳам, бу ё'л-ё'риқ ва Худонинг қонунига мувофиқдир... Биз бутларни сотиш о'рнига уларни синдириб ташлаймиз. Нима учун афсусланишим керак? Бу Худонинг иродаси эди", деди.

Пойтахт Кобулда ББС Толибоннинг яна бир юқори лавозимли вакили Ҳабибулло Бадр билан учрашди, у зо'равон о'тмишдан ҳукмрон ма'мурият ичидаги ролга о'тди. Бадр ко'чаларда зирҳли машинада юриб, илгари Кобулдаги "худкуш ҳужумчиларнинг операциялари учун мас'ул" бо'лганини да'во қилди. "Мен барча ё'ллар ва ко'чаларни жуда яхши биламан... бизда Кобул ва унинг хиёбонлари ҳақида керакли барча ма'лумотлар бор эди", деди у. "Режалаштириш учун узоқ вақт керак бо'лган жойлар бор эди." Толибоннинг худкушлик ҳужумлари Афг'онистонда минглаб одамларнинг, жумладан, ко'плаб тинч аҳолининг о'лимига олиб келди.

Бадр о'з о'тмиши ҳақида гапиришдан иккиланди, чунки бу "одамларни хафа қилади" ва "яраларни қайта очади" деб қо'рқди. Тинч аҳолининг қурбонлари ҳақида со'ралганда, у Толибон АҚШ карвонларини нишонга олганини ва тинч аҳолини хорижий базалардан қочишга чақирганини та'кидлади. У тинч аҳоли пунктларидаги аниқ ҳужумлар ҳақидаги саволлардан доимий равишда қочиб келган. Ҳозирда тиббий даволаниш учун та'тилда бо'лган Бадр илгари бутун мамлакат бо'йлаб қамоқхоналар бошлиг'ининг о'ринбосари бо'либ ишлаган ва аввалги ҳукумат даврида о'лим жазосига ҳукм қилинган қамоқхонани бошқарган.

Бадр ББСни хайрия жамг'армаси раҳбари уни медал билан тақдирлаш учун қабилавий йиг'илишга таклиф қилган. Бироқ, тадбир кутилмаган бурилиш ясади. Жамг'арма раҳбари Султон Муҳаммад Талаее шундай деди: "Жаноб Бадр Афг'онистоннинг фахри ва буюк жангчиси. Лекин менинг ҳам шикоятим бор. Агар мактаблар ва та'лим барча учун очиқ бо'лса, бу Афг'онистон учун ажойиб иш бо'лар эди. Умид қиламанки, бу сизни хафа қилмайди". Ноқулай сукунат ҳукм сурди, томошабинлар қандай муносабатда бо'лишни билмай қолишди. Талаеенинг микрофонини тезда олиб ташлашди. Шундан со'нг у ББСга: "Мен қизлар мактабларини қайта очишни со'радим... билим излаш Исломда эркаклар ва аёллар учун бурчдир", деди. У қо'шимча қилди: "Мен айтмоқчи бо'лган бошқа нарсалар ҳам бор эди, лекин улар менга ко'проқ гапиришга рухсат беришмади".

Очиқ гапирганлар ко'пинча жиддийроқ оқибатларга дуч келишади. Аёллар та'лим чекловлари туфайли барбод бо'лган орзуларидан чуқур умидсизликларини баҳам ко'ришди ва норозилик намойишлари учун қамоққа олинган до'стлари ҳақида гапиришди. Суҳбатлашган журналистларнинг аксарияти Толибоннинг разведка ташкилоти Эстикхбараат томонидан чақирилгани ёки со'роқ қилингани ҳақида хабар беришди.

ББС бу хавотирларнинг бир қисмини Толибон ҳукумати вакили Забиҳуллоҳ Мужоҳидга тақдим этди. 2021-йилдан бери Толибон ҳукуматининг омма олдида юзи бо'лган Мужоҳид ҳали ҳам қо'зг'олон пайтида олган тахаллусидан фойдаланади, аммо о'зининг асл исмини, Тоҳир Шоҳ Седдиқийни биринчи марта омма олдида ошкор қилди. Аввалги ҳукумат учун америкаликлар томонидан молиялаштирилган дабдабали матбуот марказида ББС ундан Толибон назоратни қо'лга олганидан икки кун о'тгач, у ердаги биринчи матбуот анжумани ҳақида со'ради. О'ша пайтда у дунёга Толибон ҳукумати аёлларга "бизнинг доирамизда" ишлаш ва о'қишга ва жамиятда "жуда фаол" бо'лишга рухсат беришига ишонтирди. Нима учун улар бу ва'дани бажармаганликлари со'ралганда, у: "Биз аёллар ҳуқуқлари, со'з эркинлиги ва шариат доирасидаги бошқа нарсаларга содиқмиз. Биз ҳамма нарсага шариат нуқтаи назаридан қарашимиз керак", деб жавоб берди. Унинг қо'шимча қилишича, аёлларга о'зининг офисларидаги каби идораларда ишлашга рухсат бериш "ахлоқсизликка олиб келади" ва "уларнинг қадр-қимматига путур етказади". Унинг со'зларига ко'ра, аёллар та'лими масаласи "муҳокама қилинмоқда... бизга бунинг учун шариатга асосланган ечим керак". Оммавий ахборот воситалари эркинлигига қарши курашга келсак, у шундай деди: "Афг'онистон каби жамиятда бизнинг чекловларимиз бор. Биз оммавий ахборот воситаларига хоҳлаган тарг'иботини қилишга ё'л қо'ёлмаймиз... улар Ислом қонунлари ва маросимларига қарши эфирга узата олмайдилар".

Толибон ҳукумати Кобулда жойлашган бо'лса-да, Мужоҳид Толибоннинг маркази бо'лган Қандаҳорда анча вақт о'тказади, бу ерни ҳозир ба'зилар де-факто пойтахт деб билишади. ББС Толибоннинг олий раҳбари Ҳибатуллоҳ Ахундзода билан учрашишни со'ради, у у ерда яшайди ва камдан-кам ҳолларда омма олдида пайдо бо'лади ёки оммавий ахборот воситаларига интервю беради; со'ров рад этилди.

Қандаҳордаги чекловлар ББСнинг икки йил аввалги охирги ташрифидан бери кучайди. Энди эркаклар соқол қо'йишлари шарт. Радиостансияларга мусиқа чалиш ёки аёллар овозини эшиттириш тақиқланган ва шаҳарда филм суратга олишга рухсат берилмаган.

Икки соатлик масофада, чангли ё'ллар бо'йлаб, гуруҳнинг энг фидойи собиқ жангчилари ББСга исёнчиларнинг эски махфий г'ор тармог'ини ко'рсатдилар. Ҳозирда Ички ишлар вазирлиги қошидаги хавфсизлик кучлари таркибида назорат пунктида ишлайдиган собиқ жангчи Абид Лалаи о'қ отиш жойлари ва Қур'онини сақлаган ва АК-47 автоматларини осган жойларни ко'рсатди. Унинг бошлиг'и Абдул Самад белгиланмаган қабристонни ко'рсатиб, отаси у ерга дафн этилганини, Толибон сафида жанг қилиб ҳалок бо'лганини айтди. Бу ҳудуд БМТнинг ҳар то'рт кишидан учтаси о'зининг асосий эҳтиёжларини қондира олмаслиги ҳақида хабар берган мамлакатдаги энг қашшоқ ҳудудлардан бири ҳисобланади. Самад маҳаллий аҳолининг сув, ё'ллар ва клиникаларга бо'лган эҳтиёжини та'кидлади. "Амирлик [Толибон] расмийлари бизни унутмаган", деди Самад, раҳбарлар бошқа устуворликлар билан банд бо'лишса-да, охир-оқибат уларга э'тибор беришларига умид билдирди.

Толибоннинг иккинчи ҳукмронлик даври бошланганидан беш йил о'тгач, қашшоқлик, ишсизлик ва иқтисодий беқарорлик муҳим ташвишлар бо'либ қолмоқда. Суҳбатлашган Толибон вакиллари бу муаммоларни ҳал қилаётганини да'во қилишса-да, бошқалар гуруҳнинг о'зи мамлакатнинг асосий муаммоси деб ҳисоблашади. "Ҳаётни тушунмайдиган гуруҳнинг то'сатдан ҳокимият тепасига келиши ҳақида гапира олмаяпман", деди Толибон биринчи марта ҳокимият тепасига қайтганида ко'чаларда норозилик билдирган аёл Хода (унинг асл исми эмас). "Аёллар бу вазиятни қабул қила олмайдилар", деди у ББСга. "Улар чекловларни илгари суришлари мумкин, аммо бу абадий шундай қолмайди". У қо'шимча қилди: "Менимча, Толибон о'қимишли аёллардан қо'рқади. Шунинг учун улар аёлларни чеклайдилар. Улар доно эркакларни тарбиялай олмасликлари учун о'қимаган аёлларни хоҳлашади. Чунки бу Толибонни тугатади".