Аир Индиа учувчисининг наша синови ҳақида хабар берилган: терговчиларга нимани айтиб бериши мумкин ва нима қила олмайди

**Аир Индиа учувчисининг каннабис тести ҳақида хабар берилгани: Терговчилар учун нимани ошкор қилгани ва яширгани**

Аир Индиа учувчисининг парвоздан кейин каннабис тести ижобий чиққани ҳақидаги хабарлар одатда авиация терговчиларини хавотирга солади. Бироқ, бу хабар қилинган натижа тасдиқланмаганлигича қолмоқда ва ҳатто расмий тасдиқлаш ҳам автоматик равишда аниқ изоҳ бермайди.

4-август куни Пхукетдан Деҳлига ё'л олган Аир Индиа Аирбус А320 самолёти баландликдан кескин 91 метр (300 фут) пастга тушиб, 13 ё'ловчи ва то'ртта экипаж а'зоси жароҳат олди. 137 ё'ловчи ва саккизта экипаж а'зосини олиб кетаётган самолёт Деҳлига хавфсиз қо'нди. Ҳодиса ҳозирда тергов остида.

Ҳиндистон авиация вазирлиги иккала учувчи ҳам парвоздан кейинги стандарт психофаол моддалар текширувидан о'тганини ма'лум қилди. Капитаннинг дастлабки тести "тасдиқловчи тест" ни талаб қилди ва иккала учувчи ҳам тергов тугагунга қадар самолётга қо'нди. Шу ҳафта бошида оммавий ахборот воситалари манбаларга таяниб, капитан кейинчалик тасдиқлаш лаборатория тестида марихуана тестидан ижобий натижа олганини хабар қилишди. Аир Индиа бу натижани тасдиқламади ва хабарлар Ҳиндистонда учувчининг гиёҳванд моддаларни текшириш ва авиация хавфсизлиги бо'йича мунозараларга сабаб бо'лди.

Ҳозирча капитаннинг гиёҳванд моддаларни текшириш натижаси ва то'сатдан баландликнинг пасайиши о'ртасида расмий бог'лиқлик ё'қ. Терговчилар техник, операцион, тиббий ва инсоний омилларни ҳисобга олган ҳолда ҳодисани кенг ко'ламда о'рганмоқдалар ва самолётнинг қулаш сабаби нома'лумлигича қолмоқда.

Аниқ савол шундаки, наша рол о'йнаганми ёки ё'қми. Мураккаброқ савол шундаки, ижобий наша тести учувчининг бир неча соат олдин руҳий ҳолати ҳақида нимани ко'рсатиши.

Нашанинг мураккаб вазифаларни бажаришга та'сири яхши ҳужжатлаштирилган бо'лса-да, ижобий тестдан келиб чиқадиган бузилишларни аниқ аниқлаш қийинлигича қолмоқда. Энг муҳим ма'лумотларнинг ба'зилари учувчиларнинг о'злари иштирок этган тадқиқотлардан олинган.

1976-йилда о'тказилган тажрибада 10 нафар учувчи симуляторда учишдан олдин о'ртача дозада марихуана чекишган. Уларнинг ишлаши пасайган, баландлик, ё'налиш ва радио навигацияда хатолар бо'лган. Бу та'сирлар камида икки соат давомида сезиларли бо'лган ва одатда то'рт-олти соат ичида ё'қолган.

О'н йил о'тгач, тадқиқотчилар дастлабки "юқори" пасайганидан кейин та'сирларни о'рганишди. О'нта тажрибали хусусий учувчи каннабис ишлатилганидан 24 соат о'тгач, парвоз симуляторида синовдан о'тказилди. Улар бир нечта соҳаларда, жумладан, лифт ва элён бошқаруви, қо'ниш аниқлиги ва яқинлашиш пайтида вертикал ва латерал ог'ишларда сезиларли даражада ёмонлашувни ко'рсатдилар. Шуниси э'тиборга лойиқки, учувчилар о'зларининг ишлаш ко'рсаткичларининг пасайишидан бехабар эдилар.

1991-йилда о'тказилган кейинги тадқиқот шунга о'хшаш огоҳлантиришларни берди. То'ққиз нафар фаол учувчи каннабисдаги асосий психоактив бирикма бо'лган 20 мг ТҲС (тетраҳидроканнабинол) о'з ичига олган сигарет чеккандан со'нг симуляторда учишди. Ишлаш 15 дақиқа, то'рт соат, саккиз соат ва 24 соатдан кейин пасайди. То'ққиз учувчидан еттитаси 24 соат ичида бироз носозликни ко'рсатди, аммо фақат биттаси препаратнинг та'сирини аниқлади.

Бу тадқиқотлар, кичик, эскирган ва замонавий авиалайнерлар о'рнига симуляторлар билан о'тказилган бо'лса-да, каннабис учиш учун зарур бо'лган нозик мотор бошқаруви, диққат ва мураккаб инсон-машина о'заро та'сирига халақит бериши мумкинлигини ко'рсатади.

Австралиянинг Транспорт Хавфсизлиги Бюроси учун авиация-тиббиёт мутахассиси Девид Нюман томонидан о'тказилган шарҳ шунга о'хшаш хулосага келди: наша хулқ-атвор, идрок ва психомотор ко'рсаткичларга дозага бог'лиқ равишда та'сир қилади, учиш каби мураккаб вазифалар айниқса сезгир. Шарҳда шунингдек, 24 соатгача давом этадиган қолдиқ та'сирлар ҳақида далиллар топилди.

Бироқ, наша исте'моли кенг тарқалгани ва маҳсулотнинг самарадорлиги глобал миқёсда ошганлиги сабабли, фан янада мураккаблашди. 2022-йилда Калифорния университети Сан-Диегода Томас Маркотт бощилигида о'тказилган рандомизацияланган клиник синов 191 нафар мунтазам наша исте'молчисини синовдан о'тказди. ТҲС чекканлар симуляция қилинган ҳайдаш вазифасида ёмонроқ натижаларга эришдилар, аммо тадқиқотчилар бузилиш наша таркибидаги ТҲС миқдоридан, фойдаланувчиларнинг олдинги тажрибасидан ёки уларнинг қондаги ТҲС консентрациясидан келиб чиқмаслигини аниқладилар. Препарат дастлаб ишлашга путур етказган бо'лса-да, тахминан то'рт ярим соатдан кейин уни исте'мол қилганлар фаол препаратни қабул қилмаганларга о'хшаш натижаларга эришдилар.

Бу топилма авиация синовлари учун жуда муҳимдир. Ижобий тест ТҲС борлигини ко'рсатади, аммо наша қачон исте'мол қилинганини ёки шахс о'ша вақтда бузилганлигини аниқламайди. Бу бог'лиқлик дозага, исте'мол қилиш усулига, фойдаланиш частотасига ва индивидуал биологияга қараб о'згаради.

Бу фарқ тартибга солувчилар учун алкоголга қараганда қийинроқ. Маркотт ББСга шундай тушунтирди: "Қондаги алкогол консентрацияси ва бузилиш о'ртасида кучлироқ бог'лиқлик мавжуд бо'лган алкоголдан фарқли о'лароқ, бу бог'лиқлик ТҲС билан анча мураккаброқ. ТҲС чекишдан кейин қон оқимидан тезда чиқиб кетади ва қондаги ТҲС консентрацияси ва бузилиш о'ртасида ҳеч қандай бог'лиқлик ё'қ." У қо'шимча қилди: "Ҳеч бо'лмаганда вақти-вақти билан фойдаланадиган одамларда ТҲС қонда охирги фойдаланишдан кейин кунлар ва ба'зан ҳафталар давомида, айниқса тез-тез фойдаланадиганларда аниқланиши мумкин. Бу ҳар қандай о'ткир бузилиш ё'қолганидан анча кейин содир бо'лади."

Тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, каннабис чекишдан кейинги бузилиш одатда уч-беш соат давом этади. Масалан, исте'мол қилинганда, бузилиш узоқроқ давом этади - одатда олти-саккиз соат ва ба'зан ко'проқ. Овқатланиш учун ишлатилгандан со'нг, 11-ОҲ-ТҲС (11-гидрокси-ТҲС) метаболити ко'пинча ТҲСнинг о'зига қараганда когнитив функциянинг бузилиши билан чамбарчас бог'лиқ, у пастроқ консентрацияларда мавжуд бо'лиши мумкин, дейди Маркотт.

Натижада, бу одам ҳозирда учиш учун жуда ногирон эканлигини аниқ ко'рсатадиган умумжаҳон қабул қилинган каннабис тести ё'қ.

Канада бу муаммони қат'ий ёндашувни қо'ллаш орқали ҳал қилди. 2018-йилда дам олиш учун каннабисни қонунийлаштиргандан со'нг, Транспорт Санада парвоз экипажлари ва парвоз диспетчерларига хизматдан олдин камида 28 кун давомида каннабис исте'мол қилишни тақиқловчи қоидани жорий қилди. Регуляторнинг та'кидлашича, бу қоида каннабиснинг бузилиши ва уни аниқлаш билан бог'лиқ ноаниқликларни бартараф этишга қаратилган ва авиакомпаниялар янада қат'ий қоидаларни жорий қилиши мумкин.

Америка авиация тажрибаси, шунингдек, ижобий тестни ҳаддан ташқари талқин қилишдан огоҳлантиради. 2018 ва 2022-йиллар оралиг'ида АҚШ фуқаролик авиациясидаги бахциз ҳодисаларда ҳалок бо'лган учувчилар бо'йича АҚШ Миллий транспорт хавфсизлиги кенгаши (НЦБ) томонидан о'тказилган тадқиқот шуни ко'рсатдики, 52,8% да камида битта гиёҳванд модда аниқланган, 27,7% да эса иккита ёки ундан ко'п гиёҳванд модда аниқланган. ТҲС ноқонуний гиёҳванд моддаларни аниқлашнинг ко'пайишига асосий ҳисса қо'шган. Бироқ, НЦБ тадқиқот учувчининг ногиронлигига эмас, балки гиёҳванд моддалар мавжудлигига қаратилганлигини та'кидлади.

Шубҳасиз, кимнингдир танасида каннабисни аниқлаш о'з-о'зидан унинг бирон бир ҳодиса ёки бахциз ҳодисага сабаб бо'лганлигини исботламайди. Шунга қарамай, ба'зи ҳолларда терговчилар аниқроқ хулосалар чиқаришди. 2011-йилда Канадада содир бо'лган ҳалокатда Сессна 208Б учувчисининг қонида миллилитрда 50,1 нанограмма (нг/мл) ТҲС бор эди. Транспорт хавфсизлиги кенгаши психоактив каннабиноидлар миқдори когнитив жараёнларга путур етказиш учун етарли ва учувчининг парвозни режалаштириш ва амалга оширишига та'сир қилган деган хулосага келди.

Аксинча, 2017-йилда Янги Зеландияда вертолёт ҳалокатида учувчининг қонида икки кун олдин каннабис исте'мол қилиш натижасида ТҲС аниқланди. Суд-тиббий токсиколог унинг ҳалокат пайтида унинг та'сири остида бо'лмаганлигини аниқлади ва терговчилар каннабиснинг бунга ҳисса қо'шганлиги эҳтимолдан йироқ эканлигини аниқладилар.

Бу ҳолатлардан хулоса шундаки, каннабис тестининг ижобий натижаси ма'носиз эмас, балки унинг аҳамияти терговчилар учун мавжуд бо'лган диққатни жамлаш, вақт, шароитлар ва бошқа далилларга бог'лиқ.

Аир Индиа ишида терговчилар капитаннинг тасдиқловчи тестининг ижобий натижа берганлиги ҳақидаги да'водан ко'ра ко'проқ нарсани аниқлашлари керак бо'лади. Улар қайси намуна синовдан о'тказилганини, унда ТҲСнинг о'зи ёки метаболит (тана ТҲСни парчалаш пайтида ҳосил бо'ладиган модда) бор-ё'қлигини, қандай консентрацияда эканлигини ва бу фойдаланиш вақти ҳақида нимани англатишини билишлари керак бо'лади. Аир Индиа энди ҳодисадан со'нг барча учувчиларини тақиқланган моддаларга дарҳол текширишга мажбур бо'лди ва учувчиларнинг камида 10 фоизини тасодифий текширувдан о'тказишни талаб қиладиган мавжуд қоидаларни кенгайтирди.

Маркотнинг со'зларига ко'ра, сийдик, қон ва ҳатто со'лак ТҲС та'сирига дучор бо'лганлигини ко'рсатиши мумкин, аммо улар унинг қачон ишлатилганини ёки одам бир неча соат олдин ма'лум бир вақтда ногирон бо'лганлигини ишончли тарзда аниқлай олмайдилар. Со'лак яқинда фойдаланиш билан чамбарчас бог'лиқ, аммо исте'мол қилинганидан кейин ко'п соатларда - ва эҳтимол бир ёки икки кундан кейин - ТҲСни аниқлай олади.

Мутахассисларнинг фикрича, савол шунчаки эмас: Учувчи марихуана ишлатганми? Бу уч томонлама: каннабис исте'мол қилинганми? Учувчи учиш пайтида ногирон бо'лганми? Ва бу ногиронлик самолётнинг то'сатдан баландликни ё'қотишига ҳисса қо'шганми? Биринчи саволга тез орада жавоб берилиши мумкин; қолган иккитаси анча қийин.