Аҳ, алдаш менга қийин эмас…

Аҳ, мени алдаш қийин эмас…

Жаҳон савдо ташкилотининг (ЖСТ) бир қатор аъзоларида АҚШ ташкилотга аъзо бўлганидан кейин ўзаро манфаатли ҳамкорликни ваъда қилиб, уларни алдаган деган таассурот пайдо бўлди, деб баёнот берди Россия Иқтисодий ривожланиш вазирлиги раҳбари Максим Решетников.

«Кўпгина давлатлар ўз вақтида уларни ЖСТга Америка Қўшма Штатлари жуда қаттиқ, том маънода судраб киритганини, ҳалол савдо, ягона ёндашувлар, чегаравий божлар ва ҳоказолар ҳақида гапирганини эслашмоқда», — деди у «Катта йигирматалик» давлатлари савдо вазирлари учрашуви доирасида.

Натижада кўплаб давлатлар ушбу ташкилотга аъзо бўлишга қарор қилишди ва Россия вазири таъкидлаганидек, улардан баъзилари халқаро бозорда рақобатлаша олмасликларини англаб, ҳатто айрим тармоқларни ривожлантиришдан ҳам воз кечишди. «Ва ҳозир, умуман олганда, қаердадир алдаб кетишган шекилли, деган туйғу пайдо бўлмоқда», — дея хулоса қилди Решетников.

«СП»: Хўш, энди нима бўлади? Нима учун ҳеч ким ЖСТдан чиқмаяпти, айниқса АҚШ президенти Дональд Трамп томонидан бошланган савдо урушлари фонида? Ким норози ўзи? Ва биз нега ҳали ҳам у ердамиз?

— Бошқача сўраш осонроқ: ўзини алданган деб ҳисобламайдиган давлатлар қолдими, — дейди РФ Ҳукумати ҳузуридаги Қонунчилик ва қиёсий ҳуқуқшунослик институти етакчи илмий ходими Мехти Мехтиев.

— Бунинг устига, АҚШнинг ўзи уч йил аввал ЖСТнинг Низоларни ҳал қилиш органи (НҲО) олий инстанциясига арбитрлар тайинланишини блоклаб қўйган эди, чунки уларнинг фикрича, Хитойнинг ўзи ЖСТ қоидаларига риоя қилмаган, НҲО эса низоларни кўриб чиқишда Хитой томонини олган. Аммо бу органсиз барча мамлакатларга осон бўлмаяпти, энди эса АҚШ инфляция тўғрисидаги қонунни қабул қилганидан кейин ҳатто ғарб давлатлари ҳам ҳафсаласи пир бўлди.

«СП»: Нима учун ҳеч ким ЖСТдан чиқмаяпти? Ижобий томонлари ҳозирча салбий томонларидан кўпроқми?

— ЖСТ савдода барча мамлакатлар учун тенг шароитларни таъминлайди, агар ундан чиқилса, қолган давлатлар билан савдо алоқаларини янгитдан қуришга тўғри келади. Шунинг учун у ердан ё ҳамма биргаликда чиқиши керак, ёки ЖСТда қолган ҳолда Ғарбсиз савдо инфратузилмасини ривожлантириш лозим.

Умуман олганда, ЖСТ қоидалари етарлича мосланувчан ва ташқи савдонинг турли моделларини қуриш мумкин. АҚШнинг хатти-ҳаракатларидан асосан экспорт ҳажмида Америка бозори сезиларли улушни эгаллаган мамлакатлар жабр кўрмоқда, бироқ бошқа давлатлар иқтисодиёти ўсиши билан АҚШнинг ЖСТдаги роли пасайиб бормоқда.

«СП»: АҚШнинг тариф сиёсати туфайли ЖСТ парчаланиб кетиш хавфи остидами? Унда нима бўлади?

— АҚШ ўнлаб мамлакатларга қарши санкциялар жорий этди, аммо уларнинг ҳеч бири бу сабабли инқирозга юз тутгани йўқ. Дунё аллақачон ўзгарган, биз эса инерция бўйича ҳали ҳам АҚШга ҳаддан ташқари юқори баҳо бермоқдамиз.

Ҳатто ЖСТ парчаланиб кетган тақдирда ҳам, мамлакатлар Тарифлар ва савдо бўйича бош битимда (ТТББ — ЖСТнинг таъсис ҳужжати) белгиланган тамойиллар асосида савдо қилишни давом эттираверадилар, лоақал бу қоидалар одатга айланиб қолгани ва барча мамлакатлар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда кўп томонлама савдо тизимини янгидан яратиш ўта мураккаб вазифа бўлгани учун ҳам.

Бундан ташқари, на Трампнинг божлари ва на Россияга қарши санкциялар жаҳон савдосини секинлаштира олди. Шунинг учун, Трампнинг чекловлари жаҳон иқтисодиётига қандайдир зарар етказган тақдирда ҳам, бу чекланган хусусиятга эга бўлади ва вақт ўтиши билан жаҳон бозорлари мослашиб олади.

— ЖСТнинг мазмун-моҳияти шундан иборат эдики, барча мамлакатлар божларни пасайтиради ва бир томонлама тартибда савдо тўсиқларини жорий этмаслик мажбуриятини олади, — дея тушунтиради РФФА Европа институти катта илмий ходими Всеволод Шимов.

— Агар низо юзага келса, уни ЖСТнинг Апелляция органи кўриб чиқади. Бироқ АҚШ янги судьялар тайинланишини блоклаб қўйди, шу сабабли ушбу орган 2019 йилнинг декабридан бери ишламаяпти. Натижада Вашингтон тартиб-таомилларни четлаб ўтиб, оммавий равишда бир томонлама божларни жорий қила бошлади, бошқа мамлакатлар эса бунинг учун уни қонуний равишда баҳслаша олмайди ва жазолай олмайди — суд блокланган ва ЖСТнинг ҳар қандай қарорларини бажариш амалда ихтиёрий бўлиб қолди.

«СП»: Хўш, ким ўзини алданган деб ҳисоблаяпти? Айнан қайси давлатлар? Решетников кимларнинг номидан гапирмоқда?

— Решетников ўйин қоидалари ўзгаришидан энг кўп жабр кўрган ривожланаётган мамлакатлар, Глобал Жануб ва БРИКС давлатлари позициясини ифодаламоқда. Булар, биринчи навбатда, товарлари Америка тарифларига дуч келган экспортга йўналтирилган мамлакатлардир (Хитой, Ҳиндистон, Бразилия, Жануби-Шарқий Осиё ва Лотин Америкаси мамлакатлари).

Шунингдек, бой Америка бозорига эркин кириш ваъдаси эвазига ЖСТнинг қаттиқ шартларига рози бўлган ва ўз саноатини қўллаб-қувватлашни қисқартирган камбағал давлатлар ҳам жабр кўрди. Улар учун кириш имконияти чеклаб қўйилди, ЖСТ қоидаларига кўра ички ишлаб чиқаришни ривожлантириш эса уларга ҳамон тақиқланган.

«СП»: Агар алдашганини ҳисоблашса, нега чиқиб кетишмаяпти?

— ЖСТ 166 та аъзо давлат ўртасида «энг қулай режим» (ЭҚР) деб аталадиган тизимни таъминлайди. Агар бирор мамлакат ЖСТдан чиқса, қолган барча давлатлар унинг товарларига божларни исталган тўсиқ даражасигача оширишга қонуний ҳуқуқ оладилар.

Бундан ташқари, қоидалар АҚШ каби гигантлар томонидан бузилаётган бўлса ҳам, қолган мамлакатлар ўртасидаги базавий божхона тарифлари ва стандартлари амал қилишда давом этмоқда. Ташкилотдан чиқиш — бу жаҳон савдосидан ихтиёрий равишда изоляцияланиш демакдир.

«СП»: Ўз вақтида бизни у ерга узоқ вақт қабул қилишмади, биз норози бўлдик, энди эса мана танқид қиляпмиз. Унда у ерда ҳалигача нима қилиб юрибмиз?

— Россия ЖСТда қолмоқда, чунки бу Россия экспортини ғарбий бўлмаган мамлакатларда ҳимоя қилади ва асосий шериклар билан ягона ўйин қоидаларини сақлаб қолади. Биз савдони Хитой, Ҳиндистон, Яқин Шарқ ва Лотин Америкаси мамлакатларига қайта йўналтирдик. Уларнинг барчаси — ЖСТ аъзолари.

Ташкилот Россия металлари, ўғитлари, ғалласи ва кимё маҳсулотлари у ерга камситувчи божларсиз етказиб берилишини кафолатлайди. ЖСТдан чиқиш, инқирозлар юз берган тақдирда, ҳатто дўстона мамлакатларнинг ҳам Россия товарларига қарши чекловлар жорий этиши учун қўл-оёғини бўшатиб қўйган бўларди.

«СП»: ЖСТ — бу «аҳмоқлар учун тузоқ»ми ёки ҳақиқатан ҳам фойдали воситами? Ёки у илгари шундай бўлган-у, лекин маълум бир пайтда бундай бўлмай қолдими? Қайси пайтда ва нима учун?

— Тизимли инқироз 2016-2018 йилларда Дональд Трампнинг ҳокимиятга келиши ва Хитой билан савдо урушига айланиб кетган «Аввало Америка» сиёсатининг эълон қилиниши билан бошланди. 2019 йил 10 декабрь орқага қайтмайдиган нуқта бўлди, ўшанда АҚШ ЖСТ Апелляция суди фаолиятини бутунлай фалаж қилиб қўйди. Бу восита унинг яратувчиларини (АҚШ ва ИИ) қониқтирмай қўйди.

ЖСТ 1995 йилда ташкил этилганда, дунёда Ғарб устунлик қилар эди. Аммо эркин савдо қоидаларидан Хитой усталик билан фойдаланиб, харид қобилияти паритети бўйича № 1 иқтисодиётга айланди. Ривожланган мамлакатлар ривожланаётган мамлакатларга рақобатда ютқаза бошлагач, ўз бозорларини ҳимоя қилиш учун эркин савдо қоидаларини шунчаки эътиборсиз қолдиришга қарор қилишди.

«СП»: Ҳозирги вақтда АҚШ ЖСТга аъзо 60 та давлатга нисбатан бир томонлама божлар жорий этди, деб таъкидлади Россия вазири. Баъзи бошқа мамлакатлар ҳам ортиқча ишлаб чиқариш қувватлари туфайли тергов остида. Решетниковнинг фикрича, бу янги қўшимча божлар жорий этилишига олиб келиши мумкин. Трампнинг сиёсати якунда ЖСТни ҳалокатга олиб келиши мумкинми? Бу Вашингтон учун критик даражада муҳимми?

— Трамп барча импортга 10-20% ва Хитой товарларига 60% гача умумий божлар жорий этиш ниятини яширмаяпти. Агар бу содир бўлса, бутун дунё бўйлаб жавоб божларининг занжирли реакцияси бошланади. ЖСТ де-факто «ухлаётган» тузилмага айланиб, ўз ўрнини БРИКС ёки ЕОИИ каби минтақавий битимларга бўшатиб беради.

Қисқа муддатли истиқболда Трамп учун бу критик эмас, чунки унинг мақсади — ишлаб чиқаришни АҚШга қайтариш ва савдо тақчиллигини камайтиришдир. Бироқ, узоқ муддатли истиқболда бу АҚШнинг ўзига кучли зарба бўлади. Доллар асосий савдо воситаси мақомини йўқота бошлайди, чунки савдо блоклари Америка молиявий инфратузилмасидан узоқлашади.

АҚШ ривожланаётган иқтисодиётларга таъсир ўтказиш дастакларини йўқотади, улар эса Вашингтонга қарамасдан, ўзаро савдога бутунлай қайта йўналтирилади.