"Агар қочсанг, сени отиб ташлашди" - Нигерияда тобора кучайиб бораётган одам ўғирлаш инқирози ичида

"Агар қочиб кета бошласангиз, улар сизни отиб ташлашди" — бу Нигериядаги одам о'г'ирлаш инқирозининг кескинлашувининг аччиқ ҳақиқати. Фотима Нигериянинг шимоли-г'арбий қисмидаги Замфарадаги қишлог'ига қилинган даҳшатли ҳужумни ҳикоя қилади, унда қароқчилар унинг эрини ва унинг олти ака-укасини о'лдиришган. "Агар сиз хонага югуриб кирсангиз, улар хонани ёқиб юборишади", деб та'рифлайди у ва қо'шимча қилади: "Агар сиз чиқиб қочиб кета бошласангиз, улар сизни отиб ташлашди".

Ҳужумни эрталаб соат 2 да бошлаган қуролли шахслар аҳолини о'раб олиш учун стратегик равишда гуруҳларга бо'линган: бири қишлоқ кириш қисмида, иккинчиси марказда ва учинчиси орқада. "Улар дунёда ҳеч қандай бепарволик билан о'т очишди, тартибсиз отишди", деб жимгина ББС Жаҳон Хизмати билан о'ртоқлашди 55 ёшли аёл. Бу воқеа асосан мусулмон жамоасини даҳшатга солган ко'плаб воқеалардан биридир, бу ерда аҳоли доимий равишда то'лов эвазига о'г'ирлаб кетилишдан қо'рқиб яшайди.

Фатима рейдларни батафсил баён қилиб, "Сизда 100 та мотоцикл бо'лиши мумкин ва ҳар бирида уч киши бо'лиши мумкин" деб тушунтирди. Июн ойида унинг Биа Буки қишлог'ида болаларни ҳам қо'шиб ҳисоблаганда тахминан 70 киши ҳалок бо'лди. У ҳужумчилар қочаётган қишлоқ аҳолисини қандай та'қиб қилганини ва болалар ариқларга тушиб жароҳат олганини тасвирлаб берди. Ҳалок бо'лганлар орасида унинг эри ва етти ака-укасининг олтитаси ҳам бор эди.

БМТ ма'лумотларига ко'ра, Фотима мамлакатнинг шимоли-г'арбий қисмида ко'чирилган тахминан 800 000 нигерияликлардан бири бо'либ, зо'равонлик асосий сабаб бо'лган. Ба'зи ҳужумлар жангари исломчи гуруҳлар томонидан амалга оширилган бо'лса-да, бу минтақадаги аксарияти маҳаллий миқёсда бандитлар деб номланувчи то'далар томонидан амалга оширилади. Бу гуруҳлар ко'пинча мотоциклларда ҳаракат қилади, тезкор ҳужум қилади ва хавфсизлик кучлари жавоб беришдан олдин қочиб кетади.

Минглаб одамлар бу то'даларга қарши курашиш учун ҳукумат томонидан қо'ллаб-қувватланадиган қо'риқчи гуруҳларга қо'шилишди. ББС қуролли гуруҳи ко'плаб бандитларни о'лдирганини да'во қилган шундай қо'риқчи билан суҳбатлашди. Бироқ, то'далар ҳужумларини давом эттирмоқда, бу эса ҳозирда жанубга тарқалаётган зо'равонлик ва одам о'г'ирлаш тенденциясининг кучайиб бораётганидан далолат беради.

Фатима ҳозирда Гусаудаги вақтинчалик лагерда яшайди, у ерда озиқ-овқат танқис ва қулай ухлаш жойлари ё'қ. У бандитлар унинг уйига ҳужум қилганида бошқа қишлоқ аҳолиси билан яқин атрофдаги о'рмонга қочиб кетганини эслайди. "О'рмон бизнинг бошпанамизга айланди. Биз болаларимиз билан югурдик, агар фарзандингизни топа олмасангиз, қо'шнингизнинг боласини олиб кетар эдингиз." Улар штат пойтахти Гусауга ко'чиб о'тишдан олдин о'рмонда ухлашди ва у ерда "озгина тинчлик топдилар".

Ҳозирда Фотима то'ққиз ёшдан 30 ёшгача бо'лган етти фарзанди билан Гусаудаги норасмий лагерда яшайди. Унинг ҳисоб-китобларига ко'ра, 1000 дан ортиқ одам яшайдиган лагер о'нлаб аёллар чангли ерда гуруҳ-гуруҳ бо'либ о'тиришлари билан ажралиб туради, уларнинг ко'плари ёрқин рангли ҳижоб кийган. Шароитлар ог'ир, "бош қо'йиш учун ҳам жой ё'қ". Озиқ-овқат танқис ва ёрдам барқарор эмас. Фотима "яхши самарияликлар" гуруч ёки картошка билан та'минлаган иккита ҳолатни эслатиб о'тди. Болалар озиқ-овқат сотиш учун о'тин йиг'ишга юборилади, аммо 22 нафари қароқчилар томонидан о'г'ирлаб кетилган, дейди у.

Фатима яқин атрофдаги бинога ишора қилиб, "у ерда 100 ёки ундан ортиқ аёлни топасиз... балки атиги икки ёки учтаси нонушта қилгандир. Биз тинчликда бо'лганимизда, о'з бойлигимиз бор эди, лекин энди вазият о'згариб кетди ва биз тиланчи бо'либ қолдик", деб афсусланади. У бир неча дақиқа йиг'лаб, юзини қо'ллари билан артиб, ко'зларига ёш келди.

Қишлог'идан 16 мил (25 км) узоқликда бо'лишига қарамай, Фотима қочиб кетган хавф сақланиб қолмоқда. Лагерга етиб келганида, о'қ овозлари уни кечаси уйг'оқ тутди. О'шандан бери вазият тинчланган бо'лса-да, у буни армия ва ҳукумат томонидан қо'ллаб-қувватланадиган қо'риқчиларнинг патруллиги билан бог'ласа-да, муҳит таранглигича қолмоқда. Гусауга олиб борадиган асосий ё'лда саёҳатчиларни қароқчилар ҳужумларидан ҳимоя қилиш учун ҳарбий кузатувчилар тобора кенг тарқалган.

Қароқчилар асосан ан'анавий равишда чорвадор бо'лган Фулани этник гуруҳининг а'золаридир. Ба'зилар одам о'г'ирлаш ва товламачилик учун чорва моллари савдосидан воз кечиб, буни бойликка эришишнинг тезроқ ва осон ё'ли деб билишган. Улар шаҳарлар, қишлоқлар ва саёҳатчиларни нишонга олишади, одамларни товон пули эвазига о'г'ирлашади, қимматбаҳо буюмларни о'г'ирлашади ва ба'зан қаршилик ко'рсатганларни о'лдиришади. Улар шунингдек, жамоалардан ҳимоя пулларини ундириб, фермерларга далаларига киришга рухсат беришдан олдин катта миқдорда нақд пул талаб қилишади.

Ҳужумлар ҳозир ҳар қачонгидан ҳам тез-тез содир бо'лмоқда. Нигериянинг шимоли-г'арбий қисмидаги бандитларнинг қал'аларида халқаро можароларни мониторинг қилиш гуруҳи Аслед томонидан қайд этилган ҳодисалар сони о'тган йилнинг шу даврига нисбатан жорий йилнинг биринчи ярмида 78% га ошди. Нигериянинг Миллий Инсон ҳуқуқлари комиссияси ма'лумотларига ко'ра, бутун мамлакат бо'йлаб одам о'г'ирлашлар шу даврда икки баравар ко'пайган. Тадқиқот ва ҳимоя нотижорат ташкилоти бо'лган Гоод Говернмент Африса вакили Малик Самуел "ҳозирда Нигериянинг шимолий қисмида оммавий о'г'ирлашнинг бир ёки бошқа шаклини бошдан кечирмайдиган бирон бир минтақа ё'қ" деб та'кидлайди.

Нигериянинг бандитлар билан кураши мураккаб хавфсизлик манзарасининг фақат бир жиҳатидир. Шимоли-г'арбдаги бандит то'даларидан ташқари, шимоли-шарқда исломий қо'зг'олон, жануби-шарқда сепаратистик тартибсизликлар ва марказий минтақаларда асосан яйлов ва деҳқончилик учун ер ва сувга кириш имконияти бо'йича низолар туфайли келиб чиққан то'қнашувлар мавжуд бо'либ, этник ва диний омиллар ҳам тартибсизликларга ҳисса қо'шмоқда. Ко'пгина таҳлилчилар қуролли гуруҳлар келиб чиқиши ёки э'тиқодидан қат'и назар, барча жамоаларга та'сир қилувчи зо'равонлик кампанияларини бошлаганига қо'шиладилар.

Одам о'г'ирлаш то'далари, жиҳодчилар ва сепаратистлар Нигерия бо'йлаб вайронагарчиликлар уюштирмоқда. Мактаблар тез-тез нишонга олинади. 2014-йилда исломий Боко Ҳарам жангари гуруҳи томонидан шимоли-шарқдаги Чибокдан 200 дан ортиқ мактаб о'қувчи қизларининг о'г'ирланиши бутун дунё э'тиборини тортди. О'ша пайтда гуруҳ асирларини жинсий қулликка, уй қуллигига мажбурлаган ёки уларни худкуш террорчи сифатида ишлатган. Бироқ, ҳозирда Нигерия бо'йлаб бир қатор гуруҳлар мактаблар, черковлар, масжидлар ва чекка қишлоқлар каби заиф нишонларга э'тибор қаратиб, маблаг' йиг'иш учун одам о'г'ирлашдан фойдаланмоқда.

Дастлаб, бу асосан шимоли-шарқдаги Боко Ҳарам қал'алари ёки шимоли-г'арбдаги, асосан мусулмонлар яшайдиган ҳудудлардаги бандит зоналари билан чекланган эди. Кейин, шу йилнинг май ойида мотоциклдаги қуролли шахслар илгари нисбатан хавфсиз деб ҳисобланган Нигериянинг жануби-г'арбий қисмидаги Оё штатидаги учта мактабга ҳужум қилишди. Энг кичиги атиги икки ёшда бо'лган 39 бола етти о'қитувчи билан бирга о'г'ирлаб кетилди. Бир о'қитувчи рейд пайтида о'лдирилган, бошқасининг қотиллиги эса видеога олинган ва интернетда тарқатилган. 56 кундан со'нг, қолган 44 гаровга олинган одам озод қилинди. Ҳукумат товон пули то'лашдан бош тортганини ва болалар хавфсизлик кучлари операциясидан со'нг озод қилинганини айтди. Ҳужумлар учун уч киши умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинди ва Боко Ҳарам шо''баси а'золари эканликларини тан олдилар. Май ойида Оё штатида ҳужумга учраган мактаб бир неча ой давомида ёпиқ қолди.

О'г'ирлаш жануби-г'арбий Ориире шаҳрида қо'рқувни уйг'отди ва ота-оналарни фарзандларини мактабдан олиб чиқишга мажбур қилди. "Қо'рқув бор, чунки ко'плаб аҳоли қочиб кетган ва ҳали ҳам қайтиб келмаган", дейди ҳудуднинг ан'анавий ҳукмдори Оба Тажудеен Абиое, унинг жияни о'г'ирланган болалар орасида эди. "Ва бу ерда қолганларимиз учун биз жамоатни ҳимоя қилиш учун юборилган хавфсизлик ходимларига, аскарларга таянамиз", деб қо'шимча қилади у. Нигерияда аллақачон дунё бо'йлаб мактабдан ташқаридаги болалар сони энг юқори ко'рсаткичлардан бири мавжуд бо'либ, ЮНЕСКОнинг тахминига ко'ра, уларнинг сони 19 миллионга яқин.

Ко'п қиррали, бир-бирига мос келадиган хавфсизлик муаммолари Нигерия ҳарбийлари ва полициясини ҳаддан ташқари ко'пайтириб юборди ва уларнинг зо'равонликка қарши курашиш қобилиятига то'сқинлик қилди. БМТнинг 2025-йилги ҳисоботида полиция бо'лимлари ко'пинча етарлича маблаг' билан та'минланмаганлиги ва то'лиқ ишламаётганлиги ко'рсатилган бо'либ, мустақил манбаларга таяниб, зобитларни гаровга олиш бо'йича музокаралар ва суд-тиббий текширувлар бо'йича ко'никмаларга эга эмасликда айблаган. Президент Бола Тинубу ма'мурияти мамлакат тарихидаги энг катта мудофаа ва хавфсизлик бюджетини ажратди ва 2025-йил декабр ойида уни олдинги йилга нисбатан 10% га оширди. Яқинда у 28 000 янги аскарни ёллашни ма'қуллади.

Ҳукумат томонидан қо'ллаб-қувватланадиган қо'риқчилар бандитларга қарши курашда ортиқча куч сарфланган полиция ва ҳарбий кучларни қо'ллаб-қувватлаш учун сафарбар қилинмоқда. Бироқ, уларнинг иштироки борасида хавотирлар мавжуд. АФП ма'лумотларига ко'ра, 2020-йилда Замфара судсиз қотилликлар янада зо'равонликни кучайтираётганидан хавотирланиб, катта қо'риқчилар гуруҳини тақиқлади. Расмийлар янги қо'риқчилар яхшироқ о'қитилган деб да'во қилса-да, Яхши бошқарув Африкасидан келган Самуел уларни "содир бо'лишини кутаётган вақт бомбаси" деб та'рифлайди. У шундай савол беради: "Агар фуқаролар о'зларини қуроллантирсалар, инқироз охирида уларни қандай назорат қиласиз, уларни қандай қилиб қуролсизлантира оласиз?"

ББС билан о'з гуруҳининг бош қароргоҳи - бир қаватли бетон бино олдида учрашган бир қо'риқчи июл ойидаги ташрифи давомида аноним равишда гаплашишга рози бо'лди. Мотоциклида о'тирган, елкасига АК-47 осилган, юзини вақтинчалик балаклава сифатида ёпган шарф ва бармоқларига олтин ва кумуш бош узуклар тақиб олган у шундай деди: "Биз губернатор жамоани ҳимоя қилиш учун ёллаган одамларданмиз". Унинг тушунтиришича, уларга ба'зан қароқчиларнинг жойлашуви ҳақида хабар берилади ва "Худонинг ёрдами билан биз улар билан жанг қиламиз ва уларни маг'луб этамиз". У қо'шимча қилди: "Қароқчиларга улар бирор жойга ҳужум қилиб, о'лдирганда, уларни ҳам о'лдириш мумкинлигини тушунишсин". Унинг ҳисоб-китобларига ко'ра, у камида 20 марта қароқчилар билан жанг қилган ва унинг гуруҳидан ёрдам со'рашга чақириқлар доимий равишда эшитилади. "Бу хабарларсиз бир ҳафта о'тказиш қийин", деди у. "Хавфсизроқ бо'либ қолган минтақалар бор... лекин буни айтиб бо'лмайдиган бошқа минтақалар ҳам бор". У о'зи қо'ллаб-қувватлайдиган штат губернаторини қароқчиларга қарши туриш учун ко'проқ одамларни ёллашга ва қуроллантиришга чақирди. "Агар сизда уларга қарши курашиш учун тегишли қурол бо'лмаса, бу одамлар сиздан қо'рқмайди", деб та'кидлади у.

Фотима шунингдек, янада кенгроқ чоралар ко'ришга чақиради: "Бу о'г'ирлаб кетувчилар ҳар бир бурчакда. Мен ҳукумат муваффақияцизликка учради, демоқчи эмасман, лекин у ҳаракат қилса ҳам, ко'проқ иш қилиши керак. Муаммолар бор ва биз ко'проқ ҳаракат ва ко'проқ хавфсизлик агентлари билан қишлоқлар тинч бо'лади деб о'йлаймиз." У уйга қайтишни жуда хоҳлайди, лекин бу амалга ошишига шубҳа қилади, чунки унинг қишлог'и энди унга ҳужум қилган қуролли шахслар учун лагерга айлантирилганини эшитган. Маҳаллий бандит етакчиси амалда ҳокимиятга айланди ва оилалар энди оилавий низоларни ҳал қилиш учун унга мурожаат қилмоқдалар, дейди у. Яқин атрофдаги яна бир қишлоқ "бутунлай бо'ш, у ерда ҳатто товуқ ҳам яшамайди... бундай бо'ш қишлоқлар сон-саноқсиз", дейди Фотима. "Агар сиз бизнинг ҳудудимизга қайцангиз ҳам, шунчаки қийинчиликларга дуч келасиз. У ерда ҳеч нарса ё'қ, озиқ-овқат ё'қ... сиз деҳқончилик қиласиз ва ҳосил йиг'ишга борганингизда, улар сизни то'хтатадилар ёки о'г'ирлайдилар."