Агар баҳслашадиган нарса бўлмаса, судга боришдан нима наф?
Ўзбекистонда томонлар ўртасида ҳақиқатда низо бўлмаган талабларни ундириш механизмини ўзгартириш режалаштирилмоқда. Бундай ишларнинг бир қисмини суд орқали эмас, балки нотариус орқали ҳал этиш таклиф этилмоқда, бунда ижро ҳужжатлари ижро органларига электрон шаклда юборилиши мумкин бўлади. Адлия вазирлиги томонидан ишлаб чиқилган тегишли қонун Олий Мажлис Сенатининг 19-ялпи мажлисида кўриб чиқилди ва сенаторлар томонидан маъқулланди. Ислоҳотнинг асосий ғояси […]
Агар, моҳиятан, баҳслашадиган ҳеч нарса бўлмаса, судга мурожаат қилишдан нима наф?
Ўзбекистонда томонлар ўртасида ҳақиқатда баҳс мавжуд бўлмаган талабларни ундириш тартибини ўзгартириш режалаштирилмоқда. Бундай ишларнинг бир қисмини судга эмас, балки нотариусга ўтказиш таклиф этилмоқда, бунда ижро ҳужжатлари ижро органларига электрон шаклда юборилиши мумкин бўлади.
Адлия вазирлиги томонидан тайёрланган тегишли қонун Олий Мажлис Сенатининг 19-ялпи мажлисида кўриб чиқилди ва сенаторлар томонидан маъқулланди.
Ислоҳотнинг моҳияти — тўлақонли суд муҳокамаси талаб этилмайдиган ҳолатларда судларнинг иш юкламасини камайтиришдан иборат. Бунинг учун Фуқаролик ва Иқтисодий процессуал кодексларига, шунингдек, «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги ҳамда «Давлат божи тўғрисида»ги қонунларга ўзгартиришлар киритиш таклиф этилмоқда.
### БҲМнинг 1 000 бараваригача — нотариус орқали
Асосий янгиликлардан бири баҳссиз талабларга тааллуқлидир. Қонун, агар улар қонунда белгиланган мезонларга жавоб берса, бундай талаблар бўйича базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 000 бараваригача бўлган суммада нотариусга мурожаат қилиш имкониятини кенгайтиради (базавий ҳисоблаш миқдори 2026 йил 1 сентябрдан бошлаб 440 000 сўмни ташкил этади).
Бу шуни англатадики, қонунда назарда тутилган ҳолларда ундирувчи суд тартиб-таомилларидан ўтиши шарт бўлмайди. Талабни нотариусда расмийлаштириш ва ижрога юбориш мумкин бўлади.
Бундай ёндашувнинг иқтисодий мантиқи яққол кўриниб турибди: агар томонлар ўртасида мажбуриятнинг моҳияти бўйича баҳс бўлмаса, судга мурожаат қилиш вақт ва харажат талаб қиладиган қўшимча маъмурий тартиб-таомилга айланиши мумкин.
Янги схема икки хил вазиятни ажратиши керак: баҳс ҳақиқатда мавжуд бўлган жойда — суд; талаб баҳссиз бўлган ва зарур ҳужжатлар билан тасдиқланган жойда эса — соддалаштирилган нотариал механизм ишлайди.
### Ижро варақаси рақамли форматга ўтмоқда
Ислоҳотнинг иккинчи муҳим қисми нотариал фаолиятни рақамлаштириш билан боғлиқ.
Нотариусларга электрон шаклда расмийлаштирилган ижро варақаларини тўғридан-тўғри ижро органларига юбориш имконияти берилади. Бу қоғозбозликнинг бир қисмидан воз кечиш ва оралиқ тартиб-таомиллар сонини қисқартириш имконини беради.
Моҳиятан, жараённинг мантиқи ўзгармоқда: ҳужжатнинг аввал қоғозда мавжуд бўлиши, сўнгра идоралар ўртасида узатилиши шарт эмас — уни электрон тизимда шакллантириш ва дарҳол ижрочига юбориш мумкин бўлади.
Фуқаролар ва бизнес учун бу давлат органларига ташрифларнинг, қоғоз ҳужжатларнинг камайишини ва талабни расмийлаштиришдан тортиб унинг ижросигача бўлган йўлнинг қисқаришини англатади.
Ислоҳот бир вақтнинг ўзида бир нечта вазифани ҳал этади.
Биринчидан, судларни тўлақонли баҳсни назарда тутмайдиган талабларнинг бир қисмини кўриб чиқишдан озод қилиш орқали уларнинг иш юкламасини камайтириш назарда тутилмоқда.
Иккинчидан, кредиторнинг талабни расмийлаштириши ва ижрога топшириши учун кетадиган вақт қисқаради.
Учинчидан, фуқаролар ва тадбиркорларнинг тегишли харажатлари камаяди.
Ниҳоят, ижро варақаларини электрон форматга ўтказиш ижро механизмининг ўзини янада тезкор қилиши керак.
Шу билан бирга, талабнинг мақоми муҳим чеклов бўлиб қолмоқда: нотариал тартиб ҳар қандай қарзлар учун эмас, балки баҳссиз деб тан олинадиган ва қонунда белгиланган шартларга жавоб берадиган талаблар учун мўлжалланган. Агар томонлар ўртасида ҳуқуқ ёки мажбуриятнинг ҳолатлари тўғрисида тўлақонли баҳс юзага келса, суд механизми ўз аҳамиятини сақлаб қолади.
Моҳиятан, таклиф этилаётган ўзгартиришлар Ўзбекистон суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилишнинг кенгроқ тенденциясини давом эттиради: давлат максимал даражада оддий ва расмийлаштирилган тартиб-таомилларни анъанавий суд ва қоғоз айланишидан тезроқ маъмурий ва рақамли механизмларга ўтказишга интилмоқда.
Фуқаролар ва тадбиркорлар учун энди асосий масала нафақат қарзни судсиз ундириш мумкинлигида, балки янги электрон йўналиш — нотариусдан тўғридан-тўғри ижро органигача бўлган йўл қанчалик тез ва олдиндан прогноз қилинадиган даражада ишлашида бўлади.
Сенаторлар қонунни маъқулладилар. Агар унда назарда тутилган нормалар кучга кирса, баҳссиз талабларнинг бир қисми учун ижрогача бўлган йўл қисқаради: суд тартиб-таомиллари камаяди, қоғозбозлик қисқаради ва нотариус ҳамда ижро тизими ўртасидаги рақамли ҳамкорлик кенгаяди.