А сизларда нима бор, йигитлар, кузовларда…

Сизларда нима гаплар, йигитлар, кузовларда…

Россия ва Марказий Осиё ўртасидаги савдода одатда йирик инфратузилма лойиҳалари ҳақида гапирилади: янги теммир йўллар, чегара ўтиш жойлари, транспорт коридорлари, логистика марказлари, божхонани рақамлаштириш. Лекин ташиш нархи фақат йўлнинг сифати ва чегарани кесиб ўтиш тезлиги билан белгиланмайди. Баъзида асосий резерв мавжуд юк оқимининг ичида яширинган бўлади.

Россиядан Ўзбекистон ёки Тожикистонга товар билан 3–4 минг километр йўл босган юк машинаси мумкин бўлган тижорат ишининг фақат ярмини бажаради. Агар у орқага бўш ёки қисман юкланган ҳолда қайтса, ташувчи барибир ёнилғи, ҳайдовчининг иш ҳақи, шатакчи ва ярим тиркаманинг амортизацияси, суғурта, пуллик йўллар, техник хизмат кўрсатиш, шиналар ва капитал қиймати бўйича харажатларни кўтаради. Кейин бу харажатларни биринчи йўналиш тарифига киритишга мажбур бўлинади. Шунинг учун бўш қайтадиган босиб ўтилган йўл — бу транспорт компаниясининг шахсий қийинчилиги эмас, балки ўзаро савдога солинган яширин солиқдир. Йўналиш қанчалик узун бўлса, бу солиқ шунчалик юқори бўлади.

Москва — Тошкент йўналиши учун автомобиль йўналиши танланган трассага қараб тахминан 3,3–3,5 минг километрни ташкил этади. Душанбегача бўлган масофа янада каттароқ. У ерга ва орқага битта халқаро рейс 7 минг километрлик босиб ўтилган йўлни англатиши мумкин. Агар машина 20 тонна асбоб-скуналар, кимё маҳсулотлари ёки истеъмол товарларини етказиб бериб, орқага бўш қайтган бўлса, техник жиҳатдан у фақат йўналишнинг ярмида юк ташиш учун 7 минг километрни босиб ўтган бўлади. Янги автомагистраль йўлдаги вақтни бир неча соатга қисқартириши мумкин, аммо қайтиш йўналишидаги кафолатланган юк бутун рейс иқтисодиётини ўзгартириши мумкин. айнан шунинг учун Россия ва Марказий Осиё ўртасида жуфт юк оқимларини шакллантириш потенциал равишда айрим қимматбаҳо инфратузилма лойиҳалари билан солиштириш мумкин бўлган эффект беришга қодир.

Юк машинасининг иқтисодиёти анча қатъий. Замонавий магистраль автопоезд одатда 20 тоннага яқин юк ташиши мумкин, гарчи ҳақиқий юкланиш товарнинг зичлиги, ўқ чекловлари ва муайян мамлакатлар қонунчилигига боғлиқ бўлса-да. Оғир юк машинасининг дизель ёнилғиси сарфи 100 километрга тахминан 28–35 литр оралиғида бўлиши мумкин. 3,5 минг километр узунликдаги йўналишда бу фақат бир томонга 1–1,2 минг литрга яқин ёнилғи деганидир. Лекин бўш қайтиш рейси сарфни нолга тенглаштирмайди: ярим тиркамали оғир шатакчи юзлаб литр дизелни ёқишда, шиналар ва агрегатларни ейишда давом этади. Кузовда товар бор-yo‘қлигидан қатъи назар, километр километрлигича қолади. Агар шартли айланма рейс 7 минг километрни ташкил этса ва ташувчининг тўлиқ фойдаланиш харажатлари километрга 1 долларни ташкил этса, рейс тахминан 7 минг долларга тушади. Агар тижорат юки фақат бир томонга ташилса, барча 7 минг долларни амалда битта буюртма билан қоплаш керак бўлади. Агар машина у ёққа 20 тонна ва бу ёққа 20 тонна ташиса, ўша физик босиб ўтилган йўлнинг ўзи аллақачон 40 тонна тижорат ташувини таъминлайди.

Албатта, тариф автоматик равишда икки баравар камаймайди: иккинчи мижозни излаш, қўшимча юклаш, ҳужжатлар, бекор туриб қолиш, божхона процедуралари ва йўналишдан мумкин бўлган четлашишлар учун харажатлар пайдо бўлади. Аммо арифметиканинг ўзи резерв миқёсини кўрсатади. Оммавий юклар учун халқаро автомобиль ташувининг ўртача қийматини ҳатто 10–15% га камайтириш йўналишни 100 километрга чиройли қисқартиришдан кўра муҳимроқ бўлиб чиқиши мумкин. Қиймати 100 минг доллар бўлган товар учун логистикада 1 минг долларни тежаш транспорт таркибий қисмининг бир фоизлик пунктга камайишини англатади. Бир килограмм учун паст қийматга эга бўлган маҳсулотлар — сабзавотлар, қурилиш материаллари, хом ашёнинг айрим турлари, тўқимачилик маҳсулотлари учун — орқага юклашнинг аҳамияти янада юқори.

Россия ва Марказий Осиёнинг муаммоси орқага ташиш учун товарларнинг етишмаслигида эмас, балки юкларнинг вақти, жойи, ўрови ва транспортга бўлган талаблари мос келмаслигидадир. Россия минтақага машиналар, асбоб-скуналар, металлар, ёғоч, кимё маҳсулотлари, озиқ-овқат, бутловчи қисмлар ва саноат товарларининг кенг тўпламини етказиб беради. Марказий Осиё мева-сабзавот маҳсулотлари, тўқимачилик, ип-калава, тайёр кийим-кечак, айрим металлар ва кимё маҳсулотлари, қуритилган мевалар, қайта ишлаш маҳсулотлари, қурилиш материаллари ва саноат маҳсулотларининг ўсиб бораётган ассортиментидан иборат қарши оқимни шакллантириши мумкин. Қоғозда деярли идеал схема ҳосил бўлади: Россия юки жанубга, Марказий Осиё юки шимолга кетади. Аммо амалиётда Тошкентга саноат асбоб-скунасини етказиб берган юк машинаси янги узилган гилос ёки узумни дарҳол ташиш учун мос келиши шарт эмас. Тез бузиладиган маҳсулотлар учун рефрижератор ва барқарор ҳарорат занжири керак.

Душанбеда товарни бўшатган машина мос келадиган орқага қайтиш партиясини Душанбеда эмас, балки Хўжандда топиши мумкин, демак, қўшимча босиб ўтиладиган йўл талаб қилинади. Экспорт товари уч кундан кейин тайёр бўлиши мумкин, ҳайдовчи эса бунча вақт кута олмайди. Юк кўтариш қуввати 20 тоннага яқин бўлганида партия 8 тоннани ташкил этиши мумкин. Саноат юкининг баъзи турларидан сўнг озиқ-овқат маҳсулотларини ташиш учун кузовни тайёрлаш талаб қилинади. Ниҳоят, Россия импортчиси ва Тожикистон ёки Ўзбекистон экспортчисида турли экспедиторлар, ахборот тизимлари ва транспорт шериклари бўлиши мумкин. Физик жиҳатдан иккита юк мавжуд, аммо ахборот жиҳатидан улар бир-бирини кўрмайди. Замонавий логистиканинг асосий парадокси ҳам шунда: давлат мамлакатлар ўртасидаги миллиардлаб савдо оқимларининг қийматини билиши мумкин, аммо бозор кўпинча муайян бўш ярим тиркамани эртага эрталаб жўнатишга тайёр бўлган муайян 18 тонна товар билан тезкорлик билан боғлай олмайди.

Шу сабабли транспорт интеграциясининг кейинги босқичи коридорларни ривожлантиришдан юк оқими зичлигини бошқаришга ўтиш бўлиши мумкин. Энди нафақат чегара ўтиш жойидан суткасига қанча автомобиль ўтаётгани, балки уларнинг қанчаси ҳақиқатан ҳам иккала томонга юклангани муҳим. агар Россиядан келган шартли 100 та юк машинасидан 30 таси бўш қайтса, вазифа албатта қўшимча ҳаракат йўлагини қуришдан эмас, балки ушбу 30 та бўш рейсни 20 тага, кейин 10 тага камайтиришдан иборат. Ҳатто кичик ўзгариш ҳам сезиларли натижа беради. Фараз қилайлик, муайян йўналишда йилига 100 мингта халқаро рейс амалга оширилади, ўртача орқага қайтиш бўш йўли 2 минг километрни ташкил этади ва бўш қайтишлар улушини атиги 10 фоизлик пунктга камайтиришга муваффақ бўлинди. Бу тахминан 20 млн километр бесамар босиб ўтилган йўлни йўқ қилишни англатади. 100 километрга ўртача 30 литр сарфланганда, гап назарий жиҳатдан бўш машиналарни кўчириш учун бошқа ёқилиши керак бўлмаган тахминан 6 млн литр дизель ёнилғиси ҳақида бормоқда. Битта вақтнинг ўзида ҳайдовчилар ва техника ресурси бўшайди. Агар тўхташлар, чегаралар ва меҳнат режимини ҳисобга олган ҳолда халқаро рейснинг ўртача тижорат тезлиги суткасига бир неча юз километрни ташкил этса, бартараф этилган ҳар бир бўш босиб ўтилган йўл ташувчига унумдорлик кунларини қайтаради. Автомобильларнинг бир хил парки шатакчилар сонини пропорционал равишда оширмасдан кўпроқ товарларни ташишга қодир. Масофалар жуда катта бўлган минтақа учун бу принципиал жиҳатдан муҳим: Россия ва Марказий Осиёнинг бешта давлати биргаликда 21 млн квадрат километрдан ортиқ ҳудудни эгаллайди, шунинг учун географиянинг ўзи транспорт самарадорлигини рақобатбардошлик омилига айлантиради.

Алоҳида орқага юклаш эмас, балки жуфт товар занжирлари ғояси айниқса қизиқарли бўлиб бормоқда. Бу янада мураккаб модель. Ҳар бир бўшатишдан сўнг орқа томонга тасодифан ҳар қандай юкни излаш ўрнига, ташувчилар, ишлаб чиқарувчилар, савдо тармоқлари ва логистика операторлари барқарор оқимларни олдиндан боғлайдилар. Масалан, саноат маҳсулотлари Россия минтақасидан Ўзбекистонга ҳафтасига бир неча марта кетади, Ўзбекистондан тўқимачилик маҳсулотлари эса олдиндан келишилган жадвал бўйича Россия тақсимлаш марказларига жўнатилади. Бошқа вариант — Россия озиқ-овқат маҳсулотлари ёки ўраш-жойлаш материаллари Тожикистонга етказилади, орқага эса транспорт қуритилган мевалар ёки бошқа экспорт маҳсулотларини қабул қилади. Ҳатто юк машинасини аниқ бошланғич нуқтасига қайтариш шарт эмас. Логистикада ёпиқ занжир яратиш муҳимроқ: Москва — Тошкент — Шимкент — Екатеринбург — Москва ёки ҳар бир участкаси тижорат юкламасига эга бўлган бошқа йўналиш. Шунда транспорт тизими маятник каби эмас, балки тармоқ каби ишлай бошлайди.

Қозоғистон бундай моделда Россиянинг асосий ҳудуди ва Марказий Осиёнинг катта қисми ўртасидаги географик жойлашуви туфайли алоҳида аҳамиятга эга бўлади. Аҳолиси 39 млн кишидан ортиқ бўлган Ўзбекистон йирик истеъмол ва ишлаб чиқариш бозорини шакллантиради. Тожикистон ва Қирғизистон ўзларининг экспорт ихтисослашувлари ва тақсимлаш тугунлари орқали уланишлари мумкин. Натижада битта юк машинаси шунчаки икки шаҳар ўртасида икки томонлама рейс амалга оширмасдан, бир нечта мамлакатларнинг товарларига хизмат кўрсатишга қодир бўлади.

Бунинг учун юклар ҳақида анча аниқроқ ахборот керак. Замонавий транспорт тизими нафақат экспорт фактнинг ўзини, балки унинг параметрларини ҳам кўриши керак: 18 тонна тўқимачилик Фарғонада 18 сентябрда тайёр, брезентли ярим тиркама керак, йўналиш — Москва вилояти, юклаш ойнаси — саккиз соат; 20 тонна Россия товари Тошкентга 17 сентябрда етиб келади, бўшатилгандан сўнг машина бўш. Агар ушбу икки воқеа автоматик равишда солиштирилса, тежамкорлик пайдо бўлади. Агар ахборот ўнлаб телефон қўнғироқлари, ёпиқ чатлар ва воситачилар занжири орқали ўтса, юк машинаси мос келувчи буюртма пайдо бўлишидан бир неча соат олдин бўш чиқиб кетиши мумкин. Шунинг учун транспортни рақобатлаштириш — бу фақат электрон юк хати ёки электрон рухсатнома эмас. Уни иқтисодий маъноси юк ва бўш машина ўртасидаги ахборот масофасини камайтиришдан иборат. Келажакда алгоритмлар минглаб параметрларни ҳисобга олиши мумкин: йўналиш, кузов тури, рухсат этилган масса, етказиб бериш муддатлари, ҳайдовчининг меҳнат режими, ҳарорат, суғурталаш, божхона мақоми, чегарада ушланиб қолиш эҳтимоли ва ёнилғи нархи. Ҳатто босиб ўтилган йўлдан фойдаланиш коэффициентининг бир неча фоизлик пунктга ўсиши ўнлаб минглаб рейсларда сезиларли пулга айланади.

Темир йўлда ҳам шунга ўхшаш муаммо бор, гарчи механикаси бошқача бўлса-да. вагон ёки контейнерни ҳам бўш қайтармаслик маъқул. Контейнерлаштириш жуфт оқимларни қуриш учун айниқса қулай, чунки у юк бирлигини муайян шатакчидан ажратиш имконини беради. Контейнерни поезд билан терминалгача етказиш, автомобилга қайта юклаш, орқага қайтиш товари билан тўлдириш ва бошқа занжир бўйича қайтариш мумкин. Аммо бу ерда терминаллар, контейнер операторлари, темир йўллар, омборлар ва божхона процедураларини синхронлаштириш талаб этилади. Натижада логистика маркази шунчаки бир нечта омборларга эга ҳудуд бўлишдан тўхтайди. Унинг ҳақиқий қиймати кичик партияларни жипслаштиришга қодир ёки йўқлиги билан белгиланади. Кичик ишлаб чиқарувчи учун 3 тонна товар алоҳида халқаро машинага буюртма бериш учун етарли эмас. Агар логистика хаби 3–4 тонналик бешта партияни битта юкламага бирлаштирса, экспорт илгари қўшни бозорга мустақил равишда чиқа олмаган корхоналар учун очиқ бўлади. Шу тариқа, бўш босиб ўтилган йўлга қарши кураш бир вақтнинг ўзида кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш механизмига айланади.

Янада кенгроқ эффект ҳам мавжуд. Транспорт харажатларининг камайиши савдо тузилмасини аста-секин ўзгартиради. Қиммат логистикада аввало бир килограмм учун юқори қийматга эга бўлган товарларни ташиш фойдалидир. Транспорт қанчалик арзон бўлса, маҳсулотларнинг шунчалик кўп категориялари трансчегаравий савдо учун иқтисодий жиҳатдан мос бўлиб қолади. Завод нисбатан арзон бутловчи қисмларни, фермер — қайта ишлаш маҳсулотларини, кичик тўқимачилик ишлаб чиқарувчиси — тайёр кийим-кечак партияларини, қурилиш саноати корхонаси — янада олис бозорга материалларни етказиб беришни бошлаши мумкин. Қўшимча 500–1000 долларлик логистика харажатлари қимматбаҳо асбоб-скуналарни ташишда сезилмаслиги мумкин, аммо кичик маржага эга бўлган товар партияси учун жуда муҳимдир. Шу сабабли орқага юклаш ўзаро савдода умуман иштирок этиши мумкин бўлган корхоналар сонига бевосита таъсир қилади. Бу маънода транспорт тарифи — бу ўзига хос иқтисодий масофадир. Иккита шаҳар бир-биридан 2 минг километр масофада жойлашган бўлиши мумкин, аммо барқарор икки томонлама юк оқими мавжуд бўлганда, улар ўртасида транспорт мунтазам равишда бўш қайтадиган 1 минг километр масофадаги шаҳарларга қараганда тижорат жиҳатидан яқинроқ бўлиши мумкин.

Айнан шунинг учун Россия ва Марказий Осиё мамлакатлари транспорт ҳамкорлигига нафақат янги йўлларнинг километрлари ва капитал қўйилмалар ҳажми орқали қарашлари керак. Қиймати юзлаб миллион доллар бўлган янги трасса муҳим актив бўлиб қолади, аммо аллақачон қурилган инфратузилманинг самарадорлиги у бўйлаб нима ҳаракатланаётгани билан белгиланади. Энг арзон тонна юк — бу бўш машина аллақачон орқага қайтаётгани сабабли алоҳида рейс яратишга тўғри келмаган юкдир. Агар мамлакатлар экспорт календарларини, логистика марказларини, электрон ҳужжатларни, юк биржаларини, темир йўл терминалларини ва йирик савдо тармоқларини қарши оқимларнинг ягона тизимига боғлай олсалар, иқтисодий натижа минглаб сезиларсиз оптимизациялардан ташкил топади. Орқага юкланган битта юк машинаси минтақавий савдони ўзгартирмайди. Бундай рейсларнинг ўнлаб минглаблари — аллақачон ўзгартиради. Бўш босиб ўтилган йўлни 5%, 10% ёки 15% га камайтириш ташилган ҳар бир тоннага камроқ ёнилғи, транспорт паркининг юқори унумдорлиги, техниканинг тезроқ айланиши ва логистика харажатларининг товарнинг якуний нархига босимининг пасайишини англатади. Россия ва Марказий Осиё ўртасидаги савдода кейинги йирик транспорт резерви янги йўл ётқизилиши керак бўлган ер остида эмас, балки бугунги кунда орқага юксиз минглаб километрларни босиб ўтаётган бўш ярим тиркаманинг ичида бўлиши мумкин.