У Эверестда 30 йилдан бери музлаб юрган, энди "Яшил этиклар" ниҳоят уйга қайтиши мумкин

О'ттиз йилдан со'нг, о'зига хос поябзаллари туфайли "Яшил этиклар" номи билан танилган ҳинд алпинистининг қолдиқлари ниҳоят Эверест тог'идан туширилиши мумкин. Унинг жасади 1996-йилда вафотидан бери дунёнинг энг баланд чо'ққисига чиқаётган алпинистлар учун даҳшатли белги бо'либ хизмат қилди.

30 йил давомида марҳум алпинист, ёрқин яшил алпинизм этиклари билан танилган, Эверест чо'ққиси яқинидаги осилиб турган тош остида музлаб ётибди. Бу оҳак рангли этиклар сон-саноқсиз алпинистлар учун қайг'ули ё'л белгиси бо'либ келган.

Ҳиндистон энди Дорже Морупнинг жасади деб ҳисоблаган нарсани олиб келишнинг мураккаб ва хавфли вазифасини бажариш учун махсус баландликдаги қутқарув гуруҳини қидирмоқда. Моруп, шубҳасиз, тог'да жасадлари музлаб қолган юзлаб одамлар орасида энг таниқли шахсдир.

Унинг қолдиқлари яқин орада унинг қайтиш умидини ҳеч қачон узмаган оиласи ва до'стларига қайтарилишига умид бор. Морупнинг рафиқаси ББСга шундай деди: "Ба'зи кунларда, ухлашдан олдин, бугун кечқурун эшик тақиллайди ва мен очганимда у ерда бо'лади деб о'йлардим." У қо'шимча қилди: "У уйга келганида, мен ундан: "Шунча йиллар давомида қаерда эдинг?" деб со'райман."

Дорже Моруп Ладах тизмасининг энг баланд нуқтаси бо'лган Сток Кангри каби ко'плаб чо'ққиларни муваффақиятли забт этган иштиёқли алпинист эди. Эверестга тарихий ҳинд экспедициясига чиқишдан олдинги кечада Моруп рафиқаси билан Ҳимолай тог'лари ичидаги Ҳиндистон томонидан бошқариладиган ҳудуд бо'лган Ладахдаги уйида о'тирди. У унга қаҳрамон қайтариб беришини ва миллатига г'урур баг'ишлашини ва'да қилди.

"У мендан болаларга г'амхо'рлик қилишимни ва уни қайтишида кутиб олиш учун аеропортга келишимни со'ради", деди Кончак Янгскит ББСга уйидан. Ҳиндистоннинг Хитой билан чегарасининг катта қисмини қо'риқлаш учун мас'ул бо'лган Ҳинд-Тибет чегара полициясининг (ИТБП) 48 ёшли капрал лейтенанти Моруп Ҳимолой тог'ларига саёҳат қилиш билан яхши таниш эди. Бироқ, о'ша кеча Янгскит г'алати бир олдиндан сезгини тасвирлаб берди: "Мен уни яна ко'раманми, деб о'йладим".

Моруп Непал ва Хитой томонидан бошқариладиган Тибет о'ртасидаги чегарани кесиб о'тувчи Эверест чо'ққисига чиқишни мақсад қилган ИТБП экспедициясининг олтита алпинистларидан бири эди. Ко'пгина алпинистлар Непал чо'ққисини танласалар-да, Моруп жамоаси хоин Хитой томонини забт этган биринчи ҳинд экспедицияси сифатида тарихга киришга интилди.

Янгскитнинг та'кидлашича, у ҳеч қачон унинг жасадини ко'рмаганлиги сабабли, унинг о'лимини қабул қилиш унга қийин бо'лган. Олти экспедиция а'зосидан учтаси қор бо'рони туфайли орқага қайтишди, аммо Моруп ва яна икки киши, Цеванг Сманла ва Цеванг Палжор, 8849 метрлик чо'ққига қараб ё'л олишди. Улар пастга тушиш пайтида бо'рон ёг'ди ва учаласининг ҳам ҳаётига зомин бо'лди.

Юз йил олдин қайд этилганидан бери Эверест минтақасида ҳалок бо'лган 300 дан ортиқ одамларнинг ко'пчилиги сингари, уларнинг жасадлари тог'да қолмоқда. Жасадлардан иккитаси ҳеч қачон топилмади, аммо учинчиси, "Яшил этиклар", 8500 метр баландликда уч о'н йиллик давомида қорда музлаб қолган.

Йиллар давомида "Яшил этиклар" экспедициянинг яна бир а'зоси Цеванг Палжор деб тахмин қилинган. Бироқ, 1996-йилги экспедициянинг тирик қолган а'золарининг со'нгги ко'рсатмалари ва алпинистларнинг охирги радио алоқаси жойлашган жой расмийларнинг қолдиқлар Морупга тегишли деб ҳисоблашига олиб келди.

Морупнинг оиласи Хитой ҳукумати томонидан унинг Эверестга муваффақиятли ко'тарилишини тасдиқловчи сертификатни фахр билан намойиш этмоқда. Оммавий ахборот воситалари билан гаплашишга рухсати бо'лмаган аноним ИТБП расмийси ББС Невс Ҳинди нашрига Морупнинг кийимлари ва алпинизм анжомлари со'нгги йилларда жасадни аниқлашга ёрдам берганини айтди. О'шандан бери уларнинг о'ртог'ини ДНКни тасдиқлаш учун уйга қайтариш ва унинг оиласига яқинлик ҳиссини бериш бо'йича ҳаракатлар олиб борилмоқда. "Биз уни ҳеч қачон унутмаганмиз. Бу фақат вақт масаласи эди", деди ИТБП расмийси.

Тог'дан жасадларни олиб чиқиш хавфли ва машаққатли иш бо'либ, со'нгги о'н йилликка қадар бу камдан-кам учрайдиган ҳодиса эди. Морупнинг жасадлари ҳам шу жумладан ко'плаб жасадлар алпинистлар Эверестнинг "о'лим зонаси" деб атайдиган жойда жойлашган бо'либ, у ерда ҳарорат -40С гача тушиши мумкин ва кислород даражаси денгиз сатҳидаги даражанинг тахминан учдан бир қисмини ташкил қилади.

"Об-ҳаво ва қор шароитлари жуда муҳим бо'лади", деди бошқа тиклаш миссияларида иштирок этган таниқли непаллик алпинист Цҳиринг Жангбу Шерпа. "Шимолий томонда ёриқлар камроқ, аммо бу хавфлироқ. Агар Непал томонидан бирон бир ёмон нарса юз берса, сиз тезда вертолёт билан эвакуация қилинасиз. Аммо Хитой томонидан бундай тизим ё'қ", деди у ББС Ҳинди нашрига.

Шерпа манбалари ББС Невс Непали нашрига Греен Бооцнинг жасади жойлашган чо'ққининг Хитой томони тикроқ ва жанубий ёнбаг'ирда жойлашган таянч инфратузилмасига эга эмаслигини, бу эса мураккабликнинг яна бир қатламини қо'шишини ма'лум қилишди. "Бу жасадни ҳатто машҳур баҳор мавсумида ҳам, [об-ҳаво олдиндан айтиб бо'лмайдиган даражада бо'лган кузда ҳам] тушириш жуда қийин. Унинг шунча йиллар давомида у ерда қолишининг оддий сабаби шу", деб тушунтирди алпинизм бо'йича гид Пемба Онгчу Шерпа. "У ерга етиб бориш учун [таянч] арқонларини маҳкамлаш учун чо'ққиларни забт эта оладиган 10 дан 12 гача алпинистлар бо'лиши керак."

"Яшил этиклар"ни вертолёт ёки эҳтимол якларнинг жасадни аеропортга олиб бориши мумкин бо'лган баландликка олиб чиқиш керак бо'лади, бу эса катта ищи кучини талаб қилади. Шерпалар муз билан қопланган алпинизм жиҳозларига о'ралган жасадлар ко'пинча оддий одамникидан бир неча баравар ог'ирроқ эканлигини ва ко'пинча ноқулай ҳолатларда музлаб қолишини, бу эса уларнинг қийин ерлардан тушишини янада хавфлироқ қилишини та'кидлайдилар. Пастроқ баландликларда қолдиқлар ҳам эрий бошлайди ва парчалана бошлайди.

ББС Непали билан суҳбатлашган ҳинд алпинисти Кунтал Жоишернинг со'зларига ко'ра, жасад билан тушишнинг дастлабки босқичи энг қийин бо'лади. "Бу жуда, жуда хавфли иш бо'лади. Бу жуда тик ер ва жуда ко'п тошлар бор. Логистик жиҳатдан, бу [биринчи] 1000 метр жуда катта қийинчилик бо'лади." У та'кидлади: "Энг муҳими, Шерпанинг ҳаётини о'лик жасад учун хавф остига қо'ймасликдир."

Бундай қутқарув миссиялари ниҳоятда қимматга тушади, мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига ко'ра, ҳатто энг оддий операциялар ҳам 40 000 дан 80 000 долларгача туради, бу ко'пчилик оилаларнинг имкониятидан ташқари. Маҳаллий гуруҳлар марҳумларни тог'даги камроқ ко'ринадиган жойларга ко'чиришлари одатий ҳолдир, худди "Эверестнинг ухлаб ётган го'зали" деб номланган тадқиқотчи Френсис Арсентьевнинг жасади 2007-йилда, вафотидан деярли о'н йил о'тгач, янада шахсийроқ дам олиш жойига ко'чирилгани каби.

Бироқ, қутқарув операциясини молиялаштираётган ИТБП Морупнинг жасадини сентябргача қайтаришни мақсад қилган ва бу вазифани бажара оладиган тог' қутқарув Шерпа гуруҳларини фаол равишда қидирмоқда. Ҳиндистонга етиб келганидан со'нг, жасад ДНК текширувидан о'тказилади ва агар Моруп эканлиги тасдиқланса, унинг қолдиқлари оиласига берилади.

Морупнинг Ладахдаги оиласи йиллар давомида унинг ё'қолиши билан курашиб келган. Ҳозирда 75 ёшлар атрофида бо'лган Янгскит ҳатто то'й кунини ҳам эслашга қийналмоқда, аммо фожиадан кейинги кунлар унинг хотирасида ёрқин сақланиб қолган. "Мен фақат тог'да бо'рон бо'лганини билардим. Уйда кремация ибодатларини уюштирган бо'лсак ҳам, юрагим унинг о'лганига ишонишдан бош тортди", деди у юзидан ёш оқизиб. "Мен унинг жасадини ко'рмадим, шунинг учун бунга ишонишим қийин эди."

Морупнинг оиласи жасаднинг қайтиши оқибатларидан эҳтиёт бо'лишда давом этмоқда. Морупнинг то'нг'ич о'г'ли Пунчок Доржаи отасининг рамкага солинган фотосуратига тикилиб турибди. Морупдан бугунги кунда фақат унинг медаллари ва совринлари, тог'даги саргузаштларидан олинган бир нечта эски фотосуратлар ва энг муҳими, Хитой ҳукуматининг 1996-йил 10-май куни соат 17:30 да Моруп Эверест чо'ққисига чиққанини тасдиқловчи сертификати қолган.

Агар қутқарув миссияси муваффақиятли бо'лса, Морупнинг о'г'ли Пунчок Доржаи ББСга оиласи Ладах пойтахти Леҳдаги Шаҳидлар бог'и яқинида унинг дафн маросимини о'тказишни режалаштираётганини ма'лум қилди. "Отам мамлакат учун жонини фидо қилди ва у шаҳид сифатида эсда қолиши керак", деди Доржаи ва ҳалок бо'лган жамоадошлари ҳам худди шундай э'тирофга лойиқ эканлигини қо'шимча қилди. Оила, шунингдек, Морупнинг мероси рамзини о'з уйида, унинг чо'ққи сертификати билан бирга фахр билан сақлашни ният қилган: "Биз Яшил этикларни сақлаб қолишни режалаштирмоқдамиз".

*Қо'шимча хабар: Прадееп Башял, ББС Невс Непал.*