Дунёнинг энг машҳур алпинисти ҳалок бўлди

**Дунёнинг энг машҳур алпинисти Нирмал Пуржа қор кўчкиси қурбони бўлди**

Бугунги куннинг энг таниқли алпинисти, 14 та энг баланд чўққини рекорд даражадаги қисқа муддатда забт этгани билан машҳур бўлган непаллик Нирмал Пуржа Покистондаги Броуд-Пик тоғида (8047 метр баландликда, дунёнинг 12-энг баланд чўққиси) юз берган қор кўчкиси оқибатида ҳалок бўлди. Бу ҳақда унинг Элите Эхпед сайёҳлик агентлиги Инстаграм саҳифасида маълум қилди.

Агентликнинг хабарида шундай дейилади: "Бугун чуқур қайғу ва юракдаги чидаб бўлмас оғриқ билан тасдиқлаймизки, Нирмал „Нимсдай“ Пуржа Броуд-Пикдаги қор кўчкиси туфайли фожиали тарзда ҳалок бўлди. Шунингдек, экспедициянинг бошқа аъзолари ҳам, афсуски, омон қолмаган. Дунё ўзининг жасорати, камтарлиги ва инсон биз ўйлагандан кўра кўпроқ нарсага қодир эканига бўлган мустаҳкам ишончи билан миллионлаб одамларни илҳомлантирган буюк алпинистлардан бирини йўқотди."

**Пуржанинг алпинизмга кириб келиши**

43 ёшли алпинист Непалнинг кичик қишлоқларидан бирида туғилган. 2003 йилда у отаси ва бошқа қариндошлари сингари гуркҳлар бригадасига хизматга кирган. Бу Британия қўшинининг фақат этник непалликлардан ташкил топган бўлинмасидир. 2009 йилда у Буюк Британия қироллиги ҳарбий-денгиз кучлари флотининг махсус топшириқли бўлинмаси сафига қабул қилинган биринчи непаллик бўлди.

Пуржа 2012 йилда Эверестга уюштирилган экспедиция чоғида алпинизмга қизиқиб қолади. Унинг гуруҳи фақат асосий лагерга етиб бориши керак эди, аммо у юқорироқ кўтарилишни хоҳлайди. Йўлбошловчи унга "музмослама"лардан қандай фойдаланишни кўрсатади ва бир неча кундан сўнг улар биргаликда баландлиги 6119 метр бўлган Лобуче тоғининг шарқий чўққисига кўтарилишди. Ўшандан бери Пуржа мунтазам равишда тоғларга чиқиб, рекордлар ўрнатишга киришади. 2017 йилда у беш кун ичида Эверест, Макалу ва Лхоцзе (дунёдаги биринчи, тўртинчи ва бешинчи энг баланд саккиз минглик) чўққиларини забт этди.

2018 йилда қиролича Елизавета ИИ Пуржани баланд тоғ алпинизмидаги улкан ютуқлари учун Британия империяси ордени билан тақдирлаган. Бир йил ўтгач, у профессионал алпинист бўлиш учун Британия армиясидаги хизматини муддатидан олдин тарк этади.

**Рекордлар ва машҳурлик**

Пуржа 2019 йилда баландлиги саккиз минг метрдан ортиқ бўлган 14 та тоғнинг барчасига энг тез чиқишга қарор қилганидан сўнг машҳурликка эришади. Бу алпинистлар учун энг юқори натижа ҳисобланади. Жанубий кореялик алпинист Ким Чанг Хо (у 2018 йилда Ҳимолай тоғларида қор бўронида ҳалок бўлган) бу натижа учун деярли саккиз йил сарфлаб, шу вақтгача энг яхши натижа эгаси бўлиб турганди. Пуржа эса буни етти ой ичида уддалашга қарор қилади.

У ўз мақсади – инсон имкониятларининг чексизлигини кўрсатиш, Непалга сайёҳларни жалб қилиш ва иқлим инқирозига эътибор қаратиш эканини айтган. "2014 йилда биз Ама-Дабламдаги асосий лагерда овқат тайёрлаш учун қор эритардик. Ўтган йили эса у ерда қор йўқ эди," – деганди Пуржа интервюсида.

Кўплаб алпинистлар унинг режасини амалга ошириб бўлмайдиган деб ҳисоблашади, ҳомийлар эса унинг "муваффақиятга эришиши даргумон бўлган" чиқишини қўллаб-қувватлашни хоҳламайди. Пуржа тайёргарлик учун ўз жамғармаларидан 55 минг фунт стерлинг сарфлайди, краудфандинг кампаниясини бошлайди ва тоғлар томон йўл олади.

Бир ой ўтиб эса бутун дунё у ҳақда билиб олади – бу мутлақо тасодифан рўй берганди. 23 май куни Пуржа ижтимоий тармоққа Эверест чўққиси остонасида саф тортиб турган алпинистларнинг улкан навбати суратини жойлаштиради.

Бу сурат ўн минглаб лайк тўплайди ва дунёнинг йирик нашрлари муқовасида пайдо бўлади. Пуржа бу сурат орқали Эверестдаги тирбандлик муаммосига эътибор қаратганди – бир вақтда юзлаб алпинистлар чўққида пайдо бўлиши ҳаракатни қийинлаштирар ва алпинистларни ҳолдан тойдирарди (ҳаво очиқлигида барча алпинистлар чўққига интилиши тирбандликлар келтириб чиқарган). Хусусан, ўша мавсумда тоғда чўққини забт этиб қайтишда, навбатларда туриб, чарчаб қолгани туфайли 11 киши ҳалок бўлган. Шундан сўнг Непал ҳукумати тоққа чиқиш учун лицензия олиш талабларини кучайтирган.

Сурат туфайли машҳур бўлиб кетганидан кейин Пуржа учун ҳомийлар топилади ва у 2019 йилда рекорд ўрнатади – дунёдаги энг баланд 14 та тоғни забт этиш учун 189 кун сарфлайди. Тез орада у ўз рекорди ҳақида "Имкон чегарасидан ташқарида" номли китобини чиқарди, Нетфлих эса у ҳақда "14 чўққи: имконсиз нарса йўқ" номли ҳужжатли филмини суратга олади. 2024 йилда Пуржа яна бир рекордни янгилайди – у қўшимча кислородсиз дунёнинг энг баланд 14 та чўққисини энг қисқа вақт ичида забт этган илк алпинист бўлади.

Алпинист ўз муваффақиятининг сабабларини оддийгина тасвирлаган: "Бу машғулотлар, физиология ва психологиянинг комбинацияси эди. Мен илм-фанни унчалик яхши тушунмайман, лекин танам нимага қодирлигини биламан ва унга қулоқ соламан. Тўғри, сўнгги кучим билан тоғдан тушаётганимда танамга қулоқ сола олмайман. Ўшанда ўзимга шундай дейман: "Агар қайтиб тушмасам, ҳикоямни қандай айтиб бера оламан?"

**Фожиали якун**

Кўтарилиш учун энг хавфли чўққилардан бири ҳисобланган ва мунтазам равишда алпинистлар ўлими кузатиладиган Броуд-Пик тоғига чиқиш Пуржанинг 2026 йилги режаларига киритилмаганди. Бироқ июл ойи охирида у чўққига чиқишга қарор қилади ва ўн нафар профессионал алпинистдан иборат гуруҳга бощилик қилади.

"Покистонга йўл олишдан бироз олдин ўзим забт этган 8000 метрдан баланд чўққиларни санаб чиқдим. Шунда бир фикр хаёлимга келди: агар мен ҳозир Броуд-Пикни забт эцам, фақат битта [тоғ] – Чо-Ойю қолади. Шунда мен барча 14 та саккиз мингликни икки марта забт этган тарихдаги БИРИНЧИ одам бўламан. Кислородсиз," – деб ёзганди алпинист Х ижтимоий тармоғида. У, шунингдек, ҳеч қачон бошқа одамлар билан мусобақалашмагани, фақат "кечаги ўзи билан" мусобақалашганини таъкидлаган.

30 июл куни эса тоғда кўчки рўй беради. Бошқа кўплаб алпинистлар каби Пуржа ҳам ўзи билан Гармин ГПС-трекерини олиб юрган, ушбу қурилма кўтарилиш бошланганидан кейинги тўрт соат мобайнида асосий лагерда қолган бошқа алпинистларга жойлашувни трансляция қилиб туради.

Кўчки бошланганида Пуржа 6660 метр баландликда бўлган. 30 дақиқа ўтиб мослама у 600 метр пастроқда эканини кўрсатган – катта эҳтимол билан, оқим уни ҳам ўзи билан олиб кетган. Унинг гуруҳидаги бошқа бир алпинист, ўмонлик Надҳира Ал Ҳартининг ГПС-трекери эса анча пастдаги нуқтани, 1600 метр баландликни кўрсатган.

Элите Эхпед турагентлиги ҳаммуассиси Мингма Гябу Шерпа Пуржа омон қолганидан умид қилиб турди, чунки унинг ГПС-трекери мунтазам равишда жойлашувни ўзгартириб турганди. "Умид қиламизки, акам ҳали ҳам тирик, биз уни қутқаришимиз керак…," – дея ёзган Гябу. Қутқарув ишлари дарҳол бошланди, аммо ноқулай об-ҳаво туфайли тўхтатилди.

1 август куни Непал бош вазири Балендра Шоҳ Нирмал Пуржа ва унинг отряди аъзоларининг барчаси ҳалок бўлганини тасдиқлади. Ҳукумат раҳбари "уларнинг [Пуржа ва тоққа чиқиш пайтида ҳалок бўлган бошқа алпинистларнинг] жасорати, фидойилиги ва мероси абадий илҳом манбайи бўлиб қолиши" ҳақида ёзган.