Тожиклар хитойликларни четга суриб қўйишади
Тожик фермерлари Россия ва Қозоғистон ерларига кўз тикмоқда. "Тожиклар хитойликларни сиқиб чиқаради" пости биринчи бўлиб UzMetronom.Org сайтида пайдо бўлди.
Тожикистон Россия ва Қозог'истон билан фермерлар учун ер ажратиш бо'йича музокаралар олиб боришни режалаштирмоқда. Бу ерлар кунгабоқар, рапс, зиг'ир ва бошқа мойли уруг'ларни етиштириш учун мо'лжалланган бо'либ, кейинчалик маҳаллий корхоналарда қайта ишланади. Душанбе экин майдонларининг етишмаслиги муаммосини ҳал қилишга, бо'ш турган қувватлардан фойдаланишга ва импорт қилинган о'симлик ёг'ига бог'лиқликни камайтиришга умид қилмоқда. Бироқ, ёқилг'и инқирози ушбу лойиҳанинг иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини шубҳа остига қо'ймоқда.
Бу ҳақда Тожикистон саноат ва янги технологиялар вазири Шерали Кабир ма'лум қилди. Унинг та'кидлашича, Президент Имомали Раҳмон Қозог'истонга ер участкаларини ажратиш масаласини муҳокама қилишни буюрган. Шунга о'хшаш таклиф Россиядаги Бошқирдистон раҳбарияти томонидан ҳам билдирилган. "Бошқирдистон раҳбари, шунингдек, биз керакли миқдордаги хом ашёни импорт қилишимиз ва уларни маҳаллий даражада қайта ишлашимиз учун мойли уруг'ларни етиштириш учун ер ажратишга тайёр эканликларини билдирди", деди Шерали Кабир Душанбеда бо'либ о'тган матбуот анжуманида.
Вазирнинг со'зларига ко'ра, Тожикистондаги ер танқислиги мойли уруг'ларни етиштириш имкониятларини кескин чеклайди. "Шунинг учун биз Россия ва Қозог'истондан хом ашё импорт қилишимиз керак", деб тушунтирди у.
Душанбе ҳали ажратиладиган ер участкаларининг ҳажмини ёки лойиҳанинг бошланиш санасини аниқламади. Тожикистон фермер хо'жаликлари, қо'шма корхоналар ёки маҳаллий ишлаб чиқарувчилар билан тузилган шартномалар ҳам иштирок этадими ёки ё'қми, нома'лум. Шу билан бирга, ҳуқуқий жиҳатлар биринчи то'сиқ бо'лиши мумкин.
Россияда чет элликлар ва хорижий компаниялар қишлоқ хо'жалиги ерларини ижарага олишлари мумкин, аммо уни сотиб ололмайдилар. Шунинг учун, манфаатдор минтақа ва узоқ муддатли шартнома мавжуд бо'лган тақдирда, Россия ё'налиши мумкин ко'ринади. Қозог'истондаги вазият мураккаброқ: қонунчилик қишлоқ хо'жалиги ерларини чет элликлар ва хорижий иштирокдаги компанияларга мулкчилик ёки ижарага беришни тақиқлайди. Тожикистонлик фермерларга то'г'ридан-то'г'ри ер участкаларини ажратиш эмас, балки Қозог'истон фермер хо'жаликлари билан ҳамкорлик қилиш ва ҳосилни кафолатланган сотиб олиш орқали музокаралар олиб бориш зарур бо'лади.
Душанбани бундай қадамлар қо'йишга ундаган иқтисодий сабаблар аниқ. Тожикистоннинг ички ишлаб чиқариши о'симлик ёг'ига бо'лган эҳтиёжининг атиги 21% ни қондиради. Йиллик исте'мол 150 000 тоннадан ошганда, мамлакатдаги 72 та корхона тахминан 25 000-30 000 тонна маҳсулот ишлаб чиқаради. 100 000 тонна мой ишлаб чиқариш учун тахминан 833 000 тонна уруг' керак бо'лади, Тожикистоннинг мойли уруг'ларнинг умумий ҳосили эса 100 000 тоннадан ошмайди. Мамлакат ҳар йили о'симлик мойи импортига тахминан 170-180 миллион доллар сарфлайди.
Маҳаллий экинларни етиштиришни кенгайтириш қийин. Тожикистон асосан тог'ли ҳудудлардан иборат бо'либ, интенсив деҳқончилик учун яроқли ерлар бир нечта водийларда жойлашган. Жаҳон банкининг ҳисоб-китобларига ко'ра, мамлакатда тахминан 700 000 гектар экин майдони мавжуд - бу ҳар бир кишига тахминан 0,1 гектар, бу Марказий Осиёдаги энг паст ко'рсаткич.
Экин майдонларининг тахминан 68 фоизи суг'оришга асосланган бо'либ, қишлоқ хо'жалиги маҳсулотларининг 90 фоизигача ишлаб чиқаради. Дон, пахта, сабзавот, картошка ва озуқа экинлари ер учун рақобатлашади. Мамлакат аҳолиси 10,8 миллионга етди. Ер ресурслари камайиб бормоқда ва сув ресурслари ва суг'ориш тизимига босим ортиб бормоқда.
Маҳсулотнинг бир қисмини чет элга о'тказиш Тожикистонда қайта ишлаш ва қо'шимча қийматни сақлаб қолиш билан бирга, Россия ёки Қозог'истон ерлари ва сувларидан фойдаланиш имконини беради. Бироқ, лойиҳанинг иқтисодиёти фақат ижара билан чекланиб қолмайди. Уруг'ларни йиг'иш, қуритиш, сақлаш ва юзлаб ёки минглаб километрларга ташиш керак. Шерали Кабир аллақачон юқори логистика харажатлари Тожикистон корхоналарининг импорт қилинган нефт билан рақобатлашишига то'сқинлик қилаётганини тан олган.
Ёқилг'и инқирози қо'шимча муаммога айланди. Тожикистонда деярли ички нефтни қайта ишлаш қуввати ё'қ. 2025-йилда импорт қилинган нефт маҳсулотларининг 84 фоизи Россиядан келган. Мамлакатлар йилига 1 миллион тоннагача ёқилг'ини божсиз етказиб бериш бо'йича келишувга эга, аммо бу Душанбени жисмоний танқислик ва Россия бозорида нархларнинг ко'тарилишидан ҳимоя қилмайди.
Республикада бензин ва дизел ёқилг'иси нархлари со'нгги бир ой ичида тахминан 15 фоизга ошди ва