Дунё бўйлаб қуёш тутилишини кузатиш қандай?

**Қуёш тутилишларини глобал та'қиб қилиш: самовий обсессияга чуқур шо'нг'иш**

Чоршанба куни Европанинг айрим қисмларида ой вақтинча қуёшни то'сиб, қит'ага соя солганлиги сабабли ноёб кундузги зулмат ҳукм суради. Бу воқеа ко'пчилик учун умрида бир марта бо'ладиган томоша бо'лса-да, фидойилар учун бир нечтаси учун тутилишларни та'қиб қилиш барчани о'зига тортадиган иштиёққа айланди.

Иккита юқори аниқликдаги камера, ихтисослашган телескоп ва дрон билан жиҳозланган Марк Гриффиц Чеширедан Испаниянинг Галисия шаҳрига икки кунлик саёҳатга чиқди - бу тутилишни кузатиш учун энг яхши жой. Унинг Франсияда тунги осмонни суратга олиш учун то'хташни о'з ичига олган саёҳати тутилишни та'қиб қилувчиларнинг қанчалик узоққа боришини та'кидлайди.

Гриффицнинг самовий ҳайрати олти йил олдин Шетландга шимолий ёг'дуларни томоша қилиш учун саёҳат билан бошланган, аммо бу уриниш ноқулай об-ҳаво туфайли барбод бо'лган. У тез орада осмоннинг энг драматик ҳодисаларини кузатиш ва ҳужжатлаштириш ҳаяжонига берилиб кетганини пайқади. О'шандан бери у шимолий ёг'дуларни бир неча бор суратга олди, ҳатто ҳар ой Исландияга саёҳат гуруҳларини бошқарди ва турли хил қутб нурлари, тутилишлар ва биолюминесценцияни суратга олди. Бироқ, бу унинг биринчи то'лиқ қуёш тутилишини англатади.

"Мен яна ко'проқ нарсани хоҳлардим", деб тушунтиради Гриффиц, Европанинг 25 йилдан ортиқ вақт ичида биринчи то'лиқ қуёш тутилишини мухлислар учун "Жаҳон чемпионати футболга қандай о'хшаш" эканлигига о'хшатади. У очиқчасига тан олади: "Ростини айцам, бу энди гиёҳвандликка о'хшайди". Англия, Франсия ва Испания бо'йлаб узоқ сафаридан кейинги куни, суратга олиш учун қисқа танаффуслар ва Бордода бир неча соат дам олиш билан, у "Мен жуда уйқусизман" деб тан олади.

Бу то'лиқ тутилишнинг ё'ли Сибирнинг учидан бошланади, Шимолий Муз океани ёйлари бо'йлаб о'тади ва Гренландия ва Исландиянинг бир қисмини кесиб о'тади. Кейин у Шимолий Атлантика океанининг бир қисми бо'йлаб чо'зилиб, Испаниянинг шимолий қисмига етиб боради ва О'рта ер денгизида тугайди. Бошқа Европа минтақалари қисман тутилишни бошдан кечиради. То'лиқ тутилиш атиги бир неча дақиқа давом этишига қарамай, бу қисқалик фидойи овчиларни қит'аларни кесиб о'тиб, уни томоша қилишдан то'хтатмайди.

Саманта Филлипс-Браун ва унинг эри Грегори бу фидойиликни Ню-Ёркнинг шимолий қисмидан Исландияга учиб, узоқдан кузатув жойига етиб бориш учун кемпер микроавтобусини ижарага олганликлари билан ко'рсатадилар. Бу уларнинг иккинчи қуёш тутилиши бо'лади. 2023-йилда Ню-Ёркнинг шимолий қисмидаги уйлари яқинида биринчи марта кузатганликларининг чуқур та'сири уларни бу саёҳатни бир йилдан ко'проқ вақт олдин режалаштиришга мажбур қилди.

"Қуёш қоронг'и туша бошлаганини ва то'сатдан қушларнинг сайрашини то'хтатганини ко'риш жуда ажойиб тажриба эди", деб эслайди Саманта ва буни "жуда г'алати тажриба" деб та'рифлайди. Грегори Исландиянинг биринчи ко'чманчиларининг минг йиллар олдин илмий эмас, балки мифологик тушунча даврида бундай ҳодисага дуч келганликлари ҳақида о'йлайди. "Улар аслида нима бо'лаётганини билишмасди, бу қанча давом этишини билишмасди... бу улар учун бир ма'нода жуда даҳшатли бо'лган бо'лиши керак."

Тутилишдан олдинги кунларда жуфтлик шарқий Исландияни пиёда саёҳатлар ва лагерлар орқали о'рганмоқда. Улар Вестфёрдс ярим оролида, я'ни Исландиянинг г'арбий қисмидан о'тадиган жойда, кузатиш жойини топишни мақсад қилишган. Оломонни бошқариш учун ё'лларнинг ёпилиши ҳақидаги миш-мишлардан хабардор бо'лган ҳолда, улар тадбирдан бир неча кун олдин келишни режалаштиришмоқда. Эри "обсесиф саёҳат режалаштирувчиси" деб та'рифлаган Саманта Фасебоок гуруҳлари ва ижтимоий тармоқ саҳифаларида фаол иштирок этади, уларда тутилиш овчилари ма'лумот ва маслаҳатлар алмашадилар. У Исландияда кузатган тутилиш ко'зойнакларининг ко'плигини та'кидлаб, катта миқдордаги одамлар келишини кутмоқда. "Улар ҳақиқатан ҳам барчани тайёрлашга ҳаракат қилмоқдалар", дейди у ва қо'шимча қилади: "Мен кутган нарса шундаки, биз г'арбга яқинлаша бошлаганимиз сари, биз уларни тобора ко'проқ ко'рамиз".

Эндрю Уиллс шунингдек, анча илиқроқ бо'лган оролга - Маёркага ҳам бормоқда. Унга рафиқаси ва 90 ёшли отаси ҳамроҳлик қилмоқда. Ота ва о'г'ил 1999-йилда Корнуоллдаги Сент-Агнес Беасон тепалигидан Европанинг со'нгги то'лиқ қуёш тутилиши тажрибасини баҳам ко'ришди. Эндрю булутли кунни эслайди, у ерда улар "денгиз бо'йлаб бизга қараб югуриб келаётган сояни ко'ришмаган, гарчи биз тонг отаётганини ва унинг жуда тез яқинлашаётганини ко'рган бо'лсак ҳам". У бу тажрибани "ҳайратланарли" деб та'рифлайди.

Эндрю оролнинг г'арбидаги Андраитх яқинидаги виллани брон қилган Маёркада осмоннинг тиниқлигига катта умид бог'лайди. У денгизнинг ажойиб манзарасини тақдим этади деб ҳисоблаган яқин атрофдаги жойни аниқлади, чунки уларнинг то'лиқлик ё'лидаги жойлашуви тутилиш уфқда пастда содир бо'лишини англатади. "Биз о'зимиз билан бир нечта лагер стулларини оламиз, шунда дадам бир соатча олдин у ерга етиб борсак, о'тириши мумкин." Маёрка ва Менорка қуёш ботишидан ва соя ё'қолишидан олдин тутилишни ко'рган охирги қуруқлик бо'лади.

Эндрюни Сент-Агнесдаги биринчи тажрибасидан бери тутилишлар о'зига жалб қилиб келмоқда. У сайёрамизнинг "ажойиб тасодифи"га ҳайрон қолади, бу ерда "Қуёш ойдан 400 марта катта, аммо ой 400 марта яқинроқ". Унинг тушунтиришича, бу аниқ ҳизаланиш Ойга Қуёш ва Ер о'ртасидан о'тганда "мукаммал соя" тушириш имконини беради. Бу ҳодиса унга сайёрамиздаги ҳаётнинг мо'ртлигини қадрлашни сингдирди ва астроном Карл Саганнинг "Оч ко'к нуқта" фотосурати ҳақидаги фикрларини акс эттиради. "Биз улкан ё'қлик майдонидаги майда дог'лармиз", деб о'йлайди Эндрю. "Биз тириклигимиздан ниҳоятда омадлимиз."