Zerikish — vaqtni behuda o‘tkazish emas: uning kutilmagan 4 foydasi
**Zerikish — vaqtni behuda o‘tkazish emas: uning kutilmagan 4 foydasi**
Zerikish — bu bekorchilik yoki atrofdagi narsalarga qiziqish yo‘qligi sababli yuzaga keladigan ruhiy siqilish holati. Biroq, zamonaviy inson uchun zerikishga vaqt topish qiyin, chunki qo‘limizda doim smartfon, unda esa filmlar, kitoblar, kulgili videolar va memlar mavjud. Miyaning nima bilan band ekanligi unchalik muhim emas — muhimi, doim qandaydir faoliyat bor va biz undan zavq olamiz.
Shunga qaramay, ba’zan telefonni chetga qo‘yib, musiqa va boshqa chalg‘ituvchi narsalarsiz, shunchaki jim o‘tirib zerikishga imkon berish kerak. Buning kamida to‘rtta sababi bor.
**1. Zerikish ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradi**
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zerikish insonni noodatiyroq fikrlashga va ijodiy ish bilan shug‘ullanishga undashi mumkin. Bu borada katta tadqiqotlar yetarli bo‘lmasa-da, kichik tajribalarda zerikish va kreativlik o‘rtasida bog‘liqlik aniqlangan.
Masalan, bir tajribada 100 kishi ikki guruhga bo‘lingan. Birinchi guruh ishtirokchilari bir qo‘lda ikki xil loviyani rangiga qarab ajratish kabi zerikarli va bir xil ishni bajargan. Ikkinchi guruh esa loviyalardan ijodiy applikatsiya tayyorlagan. Shundan so‘ng barcha ishtirokchilar bahsda qatnashgan, ularning g‘oyalari esa mustaqil ekspertlar tomonidan baholangan. Natijada, zerikarli ishni bajargan birinchi guruhdagilar ikkinchi guruhga qaraganda ko‘proq original g‘oyalar taklif qilgan.
Yana bir tadqiqotda 170 kishi qatnashgan. Ularning bir qismi ijodiy topshiriqdan oldin zerikarli vazifani bajargan. Bu safar ham avvalgi zerikish ishtirokchilarga muammoni ijodiyroq hal qilishga yordam bergan.
**2. Zerikish harakat qilishga undaydi**
Biroq, bu yerda bir jihat bor: har qanday harakat ham foydali bo‘lavermaydi. Psixologlar ba’zan ishlarni ortga surishga moyil yoki biror vazifani boshlashda qiynaladigan odamlarga biroz zerikib ko‘rishni tavsiya qiladi. Chunki hech narsa qilmaslik shu qadar chidab bo‘lmas holga kelishi mumkinki, inson zerikishdan qutulish uchun istalgan ishni boshlashga tayyor bo‘ladi.
Tadqiqotlar ham buni tasdiqlaydi. Masalan, bir tajribada ishtirokchilar hech qanday mashg‘ulot bo‘lmagan bo‘sh xonada yolg‘iz qoldirilgan. Ular faqat o‘z xayollari bilan qolishgan. Xonada bitta tugma bo‘lgan va uni bosganda odamga elektr toki urgan. Bu haqda ishtirokchilar tugmani birinchi marta bosganidan keyingina bilishgan. Shunga qaramay, ishtirokchilarning aksariyati zerikishdan qutulish uchun tugmani yana bosgan.
Demak, zerikish haqiqatan ham insonni harakatga undashi mumkin. Ammo bu harakat qaysi yo‘nalishda bo‘lishini nazorat qilish muhim. Zerikishdan qutulish uchun foydali ishga qo‘l urish ham, zararli odatlarga berilish ham mumkin.
**3. Zerikish murakkabroq vazifalarga tayyorlaydi**
Zerikishdan qutulish uchun o‘zimizga zarar yetkazish shart emas. Boshqa bir tajribada ishtirokchilar avval zeriktirilgan, keyin esa ularga aqliy hisob-kitobga oid topshiriqlar berilgan. Ular besh xil murakkablik darajasidan birini mustaqil tanlashlari mumkin edi. Natijalarga ko‘ra, olimlar zerikish insonni murakkabroq vazifalarni tanlashga undashi mumkin, degan xulosaga kelgan. Bunday vazifalar insonning ichki qiziqishini uyg‘otib, zerikishdan xalos bo‘lishiga yordam beradi.
**4. Zerikish normal holat ekanini tushunish ruhiyat uchun foydali**
Zerikish ko‘pincha salbiy holat sifatida qabul qilinadi. Ko‘pchilik zerikishni yoqimsiz va keraksiz narsa deb hisoblaydi. Bunga bolalikdan singdirilgan qarashlar ham sabab bo‘lishi mumkin: “Zerikyapsanmi? Bor, xonangni yig‘ishtir”. Shuning uchun zerikib qolsak, darhol o‘zimizni nimadir bilan band qilishga urinib ketamiz. Ammo bunday munosabatning o‘zi ham foydali emas.
COVID-19 pandemiyasi davrida o‘tkazilgan tadqiqotlar insonning zerikishga bo‘lgan munosabati uning ruhiy holatiga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatgan. Zerikishga salbiy munosabatda bo‘lgan ishtirokchilar ko‘proq va kuchliroq zerikkan. Bu holatni tabiiy deb qabul qilganlar esa o‘zlarini yaxshiroq his qilgan. Shuning uchun ba’zan vijdonan, hech qanday aybdorlik hissisiz zerikib o‘tirish ham kerak. Axir ayrim paytlarda hech narsa qilmayotgan bo‘lish ham muammo emas.