Zambiya maʼlumot almashish boʻyicha bahslardan soʻng AQSh bilan sogʻliqni saqlash sohasida kelishuv imzoladi
AQSh Tramp USAID moliyalashtirishini qisqartirganidan keyin muzokaralar olib borilgan kelishuvga binoan 1,5 milliard dollar (1,1 milliard funt sterling) ajratadi.
Zambiya AQSh bilan sogʻliqni saqlashni moliyalashtirish boʻyicha besh yillik bitim tuzdi va bu mamlakat yordam evaziga fuqarolarning tibbiy maʼlumotlari va foydali qazilmalarni qazib olish huquqlarini almashmoqda degan daʼvolar atrofidagi bir necha oylik ommaviy bahs-munozaralarga chek qoʻydi.
Payshanba kuni Lusakada maʼlumot almashish toʻgʻrisidagi bitim bilan birga imzolangan oʻzaro anglashuv memorandumiga koʻra, AQSh taxminan 1,5 milliard dollar (1,1 milliard funt sterling) ajratadi, shuningdek, Zambiya ham oʻz hissasini qoʻshadi.
Fuqarolik jamiyati tashkilotlari sizib chiqqan loyihani tanqid qilib, u maʼlumotlarning haddan tashqari koʻp almashilishiga yoʻl qoʻyishini aytgan edi, faollar esa sogʻliqni saqlashni moliyalashtirish AQSh kompaniyalariga foydali qazilmalardan imtiyozli foydalanish huquqini berish bilan bogʻlanayotgani haqidagi xabarlarga eʼtibor qaratdi. AQShning oʻsha paytdagi elchisi bu daʼvoni rad etgan edi.
Ushbu kelishuv AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID) qisqartirilganidan keyin amalga oshirildi.
AQSh Prezidenti Donald Tramp USAID tashkilotini mablagʻlarni isrof qilishda ayblagan edi. Oʻtgan yili agentlikni yopganidan soʻng, Vashington bir nechta Afrika davlatlari bilan shunga oʻxshash kelishuvlarga erishishga intildi va sherik hukumatlar xarajatlarning koʻproq qismini oʻz zimmasiga olishi kerakligini aytdi.
Keniya, Tanzaniya va Uganda kelishuv imzolagan davlatlar qatoriga kiradi. Gana va Zimbabve maʼlumotlar va namunalarni almashish shartlari tufayli kelishuvlarni rad etdi.
Rasmiylarning taʼkidlashicha, Zambiyaning yangi kelishuvidagi qayta koʻrib chiqilgan matn shaxsiy hayot daxlsizligi, intellektual mulk va foydani taqsimlash bilan bogʻliq xavotirlarni hal qiladi.
Sogʻliqni saqlash vaziri Roma Chilengi shu hafta boshida Zambiyadan AQShga biologik namunalarni yuborishni talab qiluvchi qoidalar olib tashlanganini va kelishuv alohida bemorlarning tibbiy varaqalarini almashishga yoʻl qoʻymasligini aytdi.
Uning soʻzlariga koʻra, maʼlumotlar almashinuvi faqat ushbu bitim doirasida moliyalashtiriladigan dasturlarni monitoring qilish va baholash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar bilan cheklanadi.
Shu yil boshida sizib chiqqan loyiha fuqarolik jamiyati guruhlarini Zambiya boshqa Afrika davlatlariga qaraganda kengroq maʼlumot almashish shartlarini, jumladan, patogenlar haqidagi maʼlumotlar va namunalardan uzoq muddatli foydalanish huquqini qabul qilayotgani haqida ogohlantirishga majbur qildi.
Inson huquqlarini himoya qiluvchi «Chapter One Foundation» tashkiloti hukumat fuqarolarning sogʻligʻiga oid maʼlumotlarini «berib yuborish» xavfi ostida qolganini aytdi. OITSga qarshi kurash faollari, jumladan, «Treatment Advocacy and Literacy Campaign» tashkiloti axborot oqimi bir tomonlama boʻlishini taʼkidlab, matnni eʼlon qilishni talab qildi.
Muxolifat vakillari va faollar, shuningdek, sogʻliqni saqlashni moliyalashtirish AQSh kompaniyalariga Zambiyaning yirik mis va boshqa muhim foydali qazilmalar zaxiralaridan imtiyozli foydalanish huquqini berish bilan bogʻlanayotgani haqidagi xabarlarga eʼtibor qaratdi.
May oyida Tashqi ishlar vaziri Mulambo Xaimbe maʼlumotlar shartlarini shaxsiy hayot daxlsizligini buzish va «vijdonsizlik» deb atadi hamda Vashingtonni ushbu yordam paketini foydali qazilmalar bilan bogʻlashda aybladi. AQShning oʻsha paytdagi elchisi Maykl Gonzales voqealarning bu talqinini yolgʻon deb rad etdi.
Bundan oldin AQSh elchixonasi xayriya qilingan dori-darmonlar oʻgʻirlanganini daʼvo qilib, dori vositalarini moliyalashtirishni toʻxtatib qoʻygani ushbu nizoni yanada kuchaytirgan edi, hukumat esa bu ayblovni rad etgan.
Zambiyaning yangi kelishuvi yillar davomida asosan AQSh dasturlari orqali kelib tushgan koʻmak oʻrnini bosadi. Moliyalashtirish OITV/OITS, sil, bezgak, onalar va bolalar salomatligi, kasalliklar nazorati va sogʻliqni saqlash tizimining keng koʻlamli ishlarini, jumladan, mahalliy tibbiyot xodimlarini ishga yollashni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan.
AQSh bu kelishuvni donor-retsipiyent modelidan umumiy masʼuliyatga oʻtish sifatida taqdim etdi, bunda Zambiya ichki xarajatlarni oshirishi bilan AQSh moliyalashtirishi besh yil davomida kamayishi kutilmoqda.
Rasmiylar 2026 yildan 2030 yilgacha boʻlgan davrni qamrab oluvchi umumiy paketni taxminan 3,6 milliard dollarga baholadilar, garchi Zambiyaning hissasi boʻyicha raqamlar farq qilsa-da.
2025 yil yanvarida ikkinchi muddatini boshlaganidan koʻp oʻtmay, Tramp USAID tashkilotini yopishni buyurdi, bu esa Amerika moliyalashtirishiga qaram boʻlgan baʼzi Afrika mamlakatlaridagi sogʻliqni saqlash dasturlariga jiddiy zarar yetkazdi.
Tanqidchilarning taʼkidlashicha, bu qaror Kongo Demokratik Respublikasida hozirgi Ebola epidemiyasi qanchalik tez aniqlanishiga va choralar koʻrish koʻlamiga taʼsir koʻrsatdi hamda ushbu insonparvarlik agentligi logistika, taʼminot va mahalliy aholi bilan ishlash uchun juda muhim boʻlganini taʼkidladilar.
AQSh oʻz qisqartirishlari saʼy-harakatlarga zarar yetkazmaganini daʼvo qilib, yangi kelishuv doirasida ular yanada «muvofiqlashtirilgan va samarali» ekanini aytmoqda va epidemiyaga qarshi kurash uchun xayriya qilgan 270 million dollarni misol qilib koʻrsatmoqda.