Yarim asr ham oʻtmadi…

Yarim asr ham oʻtmadi…

Oʻtish boʻyicha eksperimenti keyingi yilda boshlanishi kerak boʻlgan mehnat migrantlarini uyushqoqlik bilan yollanma ravishda jalb qilish Rossiyaga Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kelayotgan odamlar oqimining hajmi va tarkibiga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatadi.

Oktyabr oyi oxirida Rossiya OAVlari federal hokimiyat organlaridagi manbalarga tayanib, RF IIVning ish beruvchilar tomonidan xorijiy ishchi kuchini maqsadli jalb qilishga oʻtish boʻyicha eksperimenti boshlanishi 1 yanvardan 2027 yil 1 martga koʻchirilganini xabar qildi. Qonunchilikka zarur tuzatishlar kiritishdagi kechikishlar va IT-infratuzilmaning tayyor emasligi bunga sabab boʻldi.

Xorijiy ishchi kuchini maqsadli yoki uyushqoqlik bilan jalb qilish SSSR parchalanishidan keyin shakllangan va hozirgacha ustunlikni saqlab kelayotgan, qarindoshlar va tanishlar yordamida «joyida» ish izlash uchun mehnat migrantlarining erkin kirib kelishi sobiq modeli oʻrnini egallashi kerak. Uyushqoqlik bilan jalb qilishga oʻtish bilan bogʻliq oʻzgarishlar koʻlamini hisobga olganda, eksperiment boshlanish muddatining koʻchirilishi kutilmagan hol boʻlib koʻrinmaydi. Bundan tashqari, ishga tushirilgandan soʻng yangi model uning ishlash mexanizmlarini takomillashtirishni talab qilishi aniq.

Xorijiy ishchi kuchini maqsadli jalb qilishga oʻtish oʻtgan yilning 15 oktyabrida RF prezidenti tomonidan tasdiqlangan 2026-2030 yillarga moʻljallangan migratsiya siyosatining yangi kontseptsiyasida ham mustahkamlangan. Davlat migratsiya siyosati natijalarini baholashga bagʻishlangan uchinchi boʻlimning 15-bandi «xorijiy ishchilarni (birinchi navbatda vizasiz keluvchilarni) maqsadli uyushqoqlik bilan jalb qilishga oʻtishni jadallashtirish»ni nazarda tutadi, bu avvalgi tizimga nisbatan birdaniga bir nechta cheklovlarni anglatadi: 1) muayyan ish beruvchida ishlash; 2) muayyan ish oʻrnida; 3) muayyan muddat davomida; 4) mehnat shartnomasi va ishlash uchun ruxsatnoma asosida.

Ushbu cheklovlarning aksariyati ilgari mavjud emas edi. Hatto YEAEIga aʼzo boʻlmagan vizasiz YEOI mamlakatlari fuqarolari uchun amal qiluvchi patent tizimi ham mehnat migrantini ish beruvchi va ish oʻrniga emas, faqat muayyan mintaqaga «bogʻlaydi». Shu bilan birga, oʻz vaqtida toʻlov qilinganda va zarur hujjatlar rasmiylashtirilganda patentning amal qilish muddatini ham uzaytirish mumkin.

Mehnat migrantlarini maqsadli jalb qilishga oʻtish kontseptsiyaning boshqa boʻlimlarida ham nazarda tutilgan. Shunga koʻra, migratsiya siyosatini amalga oshirishning asosiy yoʻnalishlariga bagʻishlangan beshinchi boʻlimda migratsiyani tartibga solish samaradorligini oshirish uchun uyushqoqlik bilan jalb qilish shakllari roʻyxatini kengaytirish («d» bandi), uning mexanizmlarini takomillashtirish va zarur infratuzilmani yaratish («ye» bandi) haqida soʻz boradi. Ish beruvchilarni mehnat migrantlarini maqsadli jalb qilishga oʻtish va uning tartibga solinmaydigan shakllarini qisqartirish uchun ragʻbatlantirish rejalashtirilmoqda (29-modda, «i» bandi). Migratsiya siyosatini amalga oshirishning toʻqqizinchi boʻlimida sanab oʻtilgan kutilayotgan natijalari orasida uyushqoqlik bilan jalb qilish tartibida keluvchi mehnat migrantlari sonining ortishi ham koʻrsatilgan. Boʻlarning barchasi xorijiy ishchilarni maqsadli jalb qilishga oʻtish RF yangi migratsiya siyosatining asosiy maqsadlaridan biri ekanidan dalolat beradi, uning asosiga ilgarigidek migratsiya hisobiga demografik muammolarni hal qilish emas, balki jamoat xavfsizligini taʼminlash qoʻyilgan.

Maqsadli jalb qilish boʻyicha eksperiment butun mamlakat boʻylab oʻtkaziladi, xorijiy ishchi kuchi soni boʻyicha yetakchilik qilayotgan poytaxt mintaqasi — Moskva va Moskva viloyati bundan mustasno. IIV tomonidan 2023 yilning birinchi yarmi uchun eʼlon qilingan (shundan soʻng ularni eʼlon qilish toʻxtatilgan) oxirgi rasmiy maʼlumotlarga koʻra, ushbu ikki subʼyektda RFga kelgan har 10 xorijlikdan 38,4 foizi yoki 4 tasi roʻyxatga olingan. Absolyut raqamlarda kiruvchi migratsiya oqimi hajmi deyarli 2 mln roʻyxatdan oʻtishni tashkil etdi, bu xuddi shu surʼatlar saqlanib qolgan taqdirda yiliga 4 mln roʻyxatdan oʻtishni taʼminlagan boʻlar edi.

Bunday keng koʻlamli odamlar oqimi qabul qiluvchi mintaqalarga, jumladan, ijtimoiy, transport, uy-joy va boshqa infratuzilmaga, shuningdek IIV organlariga yuqori yuklama yaratishi aniq. Ushbu mintaqalarni hozircha eksperimentdan chiqarib turishga va eng murakkab masalalar ishlab chiqilgandan keyingina eksperimentni ularga tatbiq etishga qaror qilingani ajablanarli emas.

Hukumat raisi M. Mishustin tomonidan 2025 yil 30 dekabrda tasdiqlangan Migratsiya siyosati kontseptsiyasini amalga oshirish boʻyicha tadbirlar rejasiga muvofiq, mehnat migrantlarini uyushqoqlik bilan jalb qilish uchun axborot tizimi va mobil ilova joriy yilning 1 dekabrigacha tayyor boʻlishi kerak. Migrantlarni maqsadli jalb qilishga oʻtish uchun zarur boʻlgan ushbu vositalarning tayyor emasligi eksperiment boshlanishining koʻchirilishi sabablaridan biri boʻldi. Bu orada ularning tayyorligi bilan ushbu rejaning boshqa bandlari ham bogʻliq. Shunga koʻra, dekabr oyida ish beruvchilarga axborot berish va konsultatsiya berish tadbirlari, shuningdek IIV migratsiya boʻlinmalari xodimlarini qayta tayyorlash dasturlari boshlanishi kerak edi. Bundan tashqari, mehnat migrantlarini «eksport qilish»dan manfaatdor boʻlgan xorijiy davlatlar bilan ularni uyushqoqlik bilan jalb qilish toʻgʻrisida xalqaro shartnomalar tuzish rejalashtirilgan edi. Bugungi kunda Rossiyada bunday kelishuvlar faqat Oʻzbekiston va Tojikiston bilan, uzoq xorij mamlakatlaridan esa Hindiston bilan mavjud.

Yangi rejalarga koʻra, qonun loyihasining birinchi bosqichi 2027 yil 1 martdan soʻng, ikkinchisi esa 2028 yil 1 yanvardan soʻng boshlanadi. Qonun taʼsiriga Rossiyaga vizasiz MDH mamlakatlaridan ham, vizalik mamlakatlardan ham keluvchi barcha mehnat migrantlari tushadi. Istisno faqat Belorussiya fuqarolari, yuqori malakali mutaxassislar, shuningdek alohida maqomga ega hududlarda band boʻlgan xodimlar uchun qilinadi. Bu normalar aʼzo mamlakatlar mehnat bozorlarida amal qiluvchi cheklovlar ularning fuqarolariga tatbiq etilmasligi kerak boʻlgan YEAEI toʻgʻrisidagi shartnoma bilan qanday muvofiqlashtirilishi hozircha noaniq.

Xorijiy ishchi kuchiga ehtiyoj sezayotgan kompaniyalar IIVning maxsus reyestriga kiritilishi va «Pasport-viza xizmati» FDUK orqali aynan qayerda va qanday shartlarda ishlashlarini koʻrsatgan holda xodimlarning muayyan soniga talabnoma topshirishlari kerak boʻladi. Korxonalar xorijiy xodimlar bilan muddatli shartnoma tuzishlariga toʻgʻri keladi, u talabnomada koʻrsatilgan maʼlumotlarga mos kelishi kerak.

Ish beruvchilar migrantlarning genom roʻyxatdan oʻtishi va, zarur boʻlganda, bugungi kunda davlatning oʻzi moliyalashtirayotgan ularni deportatsiya qilish xarajatlarini toʻlashlari kerak boʻladi. Vaholanki, bu arzonga tushmaydi. Oʻtgan yili xorijliklarni deportatsiya qilishga ajratilgan davlat xarajatlari oʻtgan yilga nisbatan uchdan birga ortib, 830 mln rublga yetdi. Migratsiya siyosatining kuchaytirilishi fonida kuzatilayotgan deportatsiyalar sonining ortishi, shuningdek transport xarajatlarining qimmatlashishi ushbu xarajatlarning koʻpayishiga olib kelmoqda.

Agar ish beruvchi 15 nafardan ortiq mehnat migrantini jalb qilishni xohlasa, u ularni kontraktning amal qilish muddatiga uy-joy bilan taʼminlashga majbur boʻladi. Jismoniy shaxslar esa 5 nafardan ortiq xorijiy xodimni jalb qila olmaydilar. Migrantlarning oʻzlari migratsiya hisobiga turishlari, uch yillik muddatga identifikatsiya kartasini olishlari va tibbiy koʻrikdan oʻtishlari kerak boʻladi. RFga kelib boʻlgan mehnat migrantlari ham yarim yil davomida roʻyxatdan oʻtishlari kerak boʻladi. Ularning aniq soni nomaʼlum. Rossiya Xavfsizlik kengashi mamlakatda boʻlib turgan xorijliklar sonini 2026 yil 1 iyul holatiga koʻra 6,4 mln kishi deb baholagan edi.

Migrantlarni maqsadli jalb qilishga toʻliq oʻtish oqibatlari toʻgʻrisidagi masala hozircha ochiq qolmoqda, chunki bu oʻtishning barcha parametrlari oxirigacha aniq emas. Xususiy shaxslar, kichik va, ehtimol, oʻrta biznes tomonidan mehnat migrantlarini jalb qilish eng koʻp qisqarishi aniq, chunki ular byurokratik qiyinchiliklar va qoʻshimcha xarajatlarga duch keladilar. Yoʻlga qoʻyilgan korporativ boshqaruvga ega boʻlgan yirik biznes xorijiy xodimlarni jalb qilishda kamroq muammolarga duch kelishi kerak.

Xorijiy xodimlarni yollaganlik va ishga joylashtirishning barcha jarayonlarining axborot shaffofligi ular ustidan nazoratni sezilarli darajada yengillashtiradi, bu esa noqonuniy mehnat migratsiyasining qisqarishiga olib keladi. Barcha qoidalarga rioya qilinganda, u istiqbolda umuman yoʻqolishi kerak, bu esa Markaziy Osiyodan mehnat migratsiyasi oqimlarining muayyan darajada qisqarishiga olib keladi. Shu bilan birga, rasmiy ishga joylashish migrantlarning huquqiy himoyalanganligini oshiradi, bu ularning daromadlarini ancha barqaror va kafolatlangan qiladi.