Xuntaga qaytishmi?
Soʻnggi paytlarda Pokiston chuqurligi, tuzilishga, qurolli kuchlar holatiga va davlatning umumiy mudofaa qobiliyatiga taʼsiri jihatidan misli koʻrilmagan bir qator islohotlarni amalga oshirmoqda. Koʻpgina ekspertlarning fikriga koʻra, bu respublika milliy mudofaa tizimining tashqi, shuningdek, uning xavfsizligiga tahdid soluvchi ichki kuchlar bilan qurolli toʻqnashuvga tayyorgarlikni oshirish maqsadida rejalashtirilgan, aftidan, juda uzoq muddatga moʻljallangan jiddiy qayta qurilishidan dalolat berishi mumkin.
Ehtimol, gap eng xavfli yoʻnalishlar — Hindiston, Afgʻoniston va xalqaro terrorchilik tarmoqlaridan keladigan ehtimoliy tahdidlarni qaytarish zaruratini hisobga olgan holda strategik rejalashtirishni keng koʻlamli qayta koʻrib chiqish haqida bormoqda. Eng jasur tahlilchilar hatto, agar tashqi omillar yoki biror bir kutilmagan voqealar taʼsirida vaziyatning rivojlanishi xavfli tus olsa, Islomobod oldindan zarba berish rejalarini ishlab chiqishi mumkinligini ham istisno etmayaptilar.
Janubiy Osiyodagi va uning atrofidagi vaziyat tahlili shuni koʻrsatadiki, mintaqada xavfsizlik muhitining transformatsiyasi yuz bermoqda. Ular uchun Pokistonning siyosiy boshqaruvida shaxs roli va kuch omilining kuchayishi xosdir, bu yerda harbiylar anʼanaviy ravishda nafaqat davlat siyosatiga taʼsir koʻrsatgan, balki koʻpincha hokimiyatni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz qoʻllariga olgan.
Mudofaa vaziri Xavaja Asif tomonidan kiritilgan Mudofaa kuchlari toʻgʻrisidagi qonunning 2026 yil 20 avgustda Pokiston Milliy assambleyasining koʻpchilik ovozi bilan qabul qilinishi muhim voqea boʻldi. Shu kuni hujjat Senat tomonidan ham maʼqullandi. Shu bilan birga, parlament mamlakatdagi butun strategik va yadroviy qoʻmondonlik tizimini tartibga soluvchi 2010 yildagi Milliy qoʻmondonlik toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartirishlarni tasdiqladi. Federal vazirlar mahkamasi tomonidan maʼqullanganidan soʻng, har ikki loyiha bir kun ichida Milliy assambleyaga kiritildi, bu esa ovoz berishni boykot qilib, majlislar zalini tark etgan muxolifatning noroziligiga rasmiy sabab boʻldi.
Qabul qilingan hujjat ushbu kuchlarning shtab-kvartirasini tashkil etdi va yangi lavozim — mudofaa kuchlari boshligʻi lavozimini joriy etdi hamda unga maksimal darajada keng vakolatlar berdi: qoʻshinlar ustidan tezkor qoʻmondonlik va nazorat, Bosh vazirning milliy xavfsizlik va mudofaa masalalari boʻyicha katta harbiy maslahatchisi funktsiyalari, shuningdek, armiya, flot va aviatsiya masalalarini turlararo integratsiyalash, kooperativ muvofiqlashtirish va birgalikda boshqarish sohasidagi vakolatlar.
Hukumat qonunni qoʻllash qoidalarini belgiladi, yangi harbiy rahbar esa uni ijro etish uchun direktiva va buyruqlar chiqarish huquqini oldi. Mamlakat Prezidenti yangi tartibga solish va boshqa amaldagi normalar oʻrtasidagi ziddiyatlarni hal qilishga vakolatli qilindi.
Mudofaa kuchlari boshligʻining kadrlar boʻyicha vakolatlari sezilarli darajada kengaytirilishi bilan bogʻliq yana bir muhim amaliy yangilik bor. Xususan, unga quruqlikdagi qoʻshinlar, Harbiy-dengiz kuchlari va Harbiy-havo kuchlari harbiy xizmatchilarini tegishli qoʻshin turlari shtablari rahbarlari bilan alohida kelishmasdan turib ishdan boʻshatish, lavozimidan ozod qilish, isteʼfoga chiqarish, isteʼfoga chiqish haqidagi arizalarini tasdiqlash yoki rad etish huquqi berildi, Konstitutsiyaning 243-moddasiga muvofiq tayinlanadigan shaxslar, yaʼni asosan oliy generalitet bundan mustasno. Eʼtiborlisi shundaki, ushbu islohotga qadar Pokistonda hech bir harbiy rahbar bir vaqtning oʻzida uchta xizmatning kadrlar tarkibini yakka tartibda tasarruf etish kabi huquqqa ega boʻlmagan.
Ilgari chiqarilgan buyruqlar, yoʻriqnomalar va bildirishnomalar yangi tizim doirasida bekor qilingunga yoki oʻzgartirilgunga qadar oʻz yuridik kuchini saqlab qolishi ham muhimdir, bu esa 2025 yil noyabridan boshlab amal qilib kelayotgan tuzilmani orqa sana bilan qonuniylashtiradi. Bundan tashqari, federal hukumat mudofaa kuchlari boshligʻi zimmasiga qoʻshimcha majburiyatlarni yuklash huquqini oʻzida saqlab qoladi, demak, ushbu lavozim vakolatlari hajmi potentsial ravishda keyinchalik kengaytirish uchun ochiq qolmoqda.
Milliy qoʻmondonlik toʻgʻrisidagi qonunga kiritilgan, 2025 yil 27 noyabrdan boshlab orqaga qaytish kuchiga ega boʻlgan oʻzgartirish butun matn boʻylab Shtab boshliqlari birlashgan qoʻmitasi (SHBBQ) raisi eslatmasini quruqlikdagi qoʻshinlar shtabi boshligʻi va mudofaa kuchlari boshligʻiga almashtirdi va yadroviy hamda strategik qoʻmondonlik tuzilmasini yangi harbiy iyerarxiyaga muvofiqlashtirdi. Kiritilgan oʻzgartirishlarning oʻta muhimligidan qurolli kuchlar turlari toʻgʻrisidagi hamroh hujjatlar ham dalolat beradi. Shunday qilib, Harbiy-dengiz kuchlari toʻgʻrisidagi qonunga kiritilgan oʻzgartirishlarda Harbiy-dengiz kuchlari shtabi boshligʻiga tegishli qoʻmondonlik tuzilmasi va terminologiya qayta koʻrib chiqildi, Harbiy-havo kuchlari boʻyicha xuddi shunday hujjatda esa SHBBQ haqidagi oʻsha eslatmalar olib tashlandi.
Lekin bu hali hammasi emas. Mamlakatda, Prezident Asif Ali Zardari tomonidan 2025 yil 13 noyabrda maʼqullangan 27-konstitutsiyaviy oʻzgartirishga muvofiq, SHBBQ raisi lavozimi tugatildi, uning vakolatlari esa quruqlikdagi qoʻshinlar shtabi boshligʻi lavozimini qoʻshib olib boruvchi mudofaa kuchlari boshligʻiga topshirildi. 2025 yil 4 dekabrda Bosh vazir Shahboz Sharifning tavsiyasiga binoan Prezident ushbu lavozimga Asim Munirni tayinladi, u 2025 yil may oyi oxirida feldmarshal (!) unvoniga koʻtarilgan edi. Uning vakolat muddati besh yilni tashkil etadi, uni ushbu lavozimdan chetlashtirish uchun esa parlament aʼzolarining kamida 2/3 qismining qoʻllab-quvvatlashi talab qilinadi.
Tugatilgan SHBBQning strategik va yadroviy qoʻmondonlik tizimidagi funktsiyalari yangi Milliy strategik kuchlar qoʻmondonligiga topshirildi, uning nazorati ostiga, xususan, mamlakatning yadroviy arsenali uchun masʼul boʻlgan strategik rejalashtirish boʻlimi oʻtdi. Ushbu tuzilma qoʻmondoni quruqlikdagi qoʻshinlar shtabi boshligʻi va mudofaa kuchlari boshligʻining tavsiyasiga binoan Bosh vazir tomonidan uch yil muddatga, bir marta uzaytirish imkoniyati bilan tayinlanadi. Tayinlash yoki vakolatlarni uzaytirish toʻgʻrisidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin emas, qoʻmondonning oʻziga esa Armiya toʻgʻrisidagi qonunda belgilanmagan yosh chegarasi, xizmat muddati va ishdan boʻshatish tartibi normalari tatbiq etilmaydi. 2026 yil 24 iyulda ushbu lavozimga ilgari quruqlikdagi qoʻshinlar shtabi boshligʻi lavozimini egallagan general-leytenant Amer Reza tayinlandi va bir vaqtning oʻzida unga toʻrt yulduzli general unvoni berildi.
Harbiy islohotning mudofaa kuchlari boshligʻi lavozimini joriy etuvchi qismi amalda siyosiy va institutsional kuchning bir kishi qoʻlida yanada jamlanishini anglatardi. Tahlilchilarning fikriga koʻra, gap Munir Pokistonning zamonaviy huquqiy tizimida shundoq ham amalda oʻynayotgan mamlakat oliy harbiy rahbari rolini bosqichma-bosqich yuridik jihatdan mustahkamlash haqida bormoqda.