Xudo unutgan, hukumat unutgan
Ushbu nashrda — Azamat Matkarimovning taʼsirli fotosuratlari va Qoraqalpogʻistondagi Sudochye koʻllar tizimi uchun oʻta xavotir aks etgan matn taqdim etilgan.
2013 yil. Keyingisi — Ustyurtdan koʻrinish.
Bu fotosurat 2018 yilda olingan.
2026 yil may. Qurigan koʻl tubidagi chang boʻronlari.
2026 yil may.
2026 yil sentyabr — koʻl tubi juda ochilib qolgan.
2026 yil sentyabr — 2018 yil bilan solishtiring, suratlar ayni bir joyda olingan.
Sudochye koʻlini qutqaring! Hozir u juda tez qurib bormoqda. Vaholanki, Sudochye shunchaki suv havzasi emas, balki minglab qushlarning uyi va ularning migratsiya yoʻlidagi muhim toʻxtash joyidir. Ular orasida noyob va yoʻqolib borayotgan turlar bor. Suv yuzasi yoʻqolsa — qushlar ham yoʻqoladi… Shu bois Sudochye koʻli va butun koʻllar tizimi (vetlandlar) nafaqat mintaqa, balki butun dunyo uchun ulkan ahamiyatga ega.
Tez surʼatlar bilan qurish fonida biz xoʻjalik faoliyatining rivojlanishini va koʻl akvatoriyasidagi burgʻilash qurilmalarini ham koʻrmoqdamiz. Savollar tugʻiladi: hozir Sudochyega qancha hajmda suv kelmoqda va suv taʼminotining qisqarishi gaz qazib olish loyihalarining manfaatlari bilan bogʻliq emasmi? Agar suv taʼminotiga cheklovlar mavjud boʻlsa, ularni kim va qaysi asosda oʻrnatgan?
Axir biz siz bilan qurib borayotgan Orol tarixini koʻrdik. Suv bilan birga baliqlar, qushlar, oʻsimliklar, butun boshli aholi punktlari yoʻqolib borayotganini va odamlarning turmush tarzi butunlay oʻzgarayotganini koʻrdik. Va vayron boʻlgan ekotizimni qayta tiklash imkonsiz ekanini bilamiz. Lekin qolgan narsani saqlab qolish hali ham mumkin-ku!
Ilgari Sudochye Orol suvlari bilan toʻlib turgan. Orol chekinganidan keyin koʻllar tizimi — Orolboʻyidagi suv va suv oldi qushlarining yashash va migratsiya joyi shakllandi. Koʻllar tizimi tarkibida bir nechta yirik suv havzalari, jumladan, Katta Sudochye (5100 ga), Oqqushpa (11600 ga), Begdulla-Oydin (1 850 ga), Qorateran koʻli (475 ga), shuningdek, koʻplab mayda koʻllar ajralib turadi. Maqomi — «Sudochye» davlat ornitologiya buyurtmaxonasi.
2022 yilda Sudochye koʻllar tizimi Ramsar konventsiyasining Xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan suvli-botqoqli yerlar roʻyxatiga 2522-sonli obʼyekt sifatida kiritilgan. Ushbu suvli-botqoqli yerlarning maydoni 84 000 gektar deb koʻrsatilgan. Amudaryo suvi bilan kollektorlar orqali toʻyinib turgan. Suv yoʻq — qurimoqda.
Mana Davlatlararo suv xoʻjaligini muvofiqlashtiruvchi komissiyasining Ilmiy-axborot markazi (DMSK IAM) tomonidan berilgan iyun oyidagi maʼlumot:
«Monitoring natijasida quyidagilar aniqlandi:
1. 2026 yil iyun oyi oxiriga kelib, Janubiy Orolboʻyi suv havzalarida vetlandlar maydonining sezilarli darajada qisqarishi va ayni paytda qurigan hududlarning koʻpayishi kuzatilmoqda. 2026 yil may oyiga nisbatan vetlandlarning umumiy maydoni 30,0 ming gektardan 8,5 ming gektargacha kamaydi, qurigan maydonlar esa 284,4 ming gektardan 328,8 ming gektargacha koʻpaydi. Bunda ochiq suv yuzasi maydonlari 39,1 ming gektardan 16,2 ming gektargacha qisqardi. May oyida eng yaqqol oʻzgarishlar Sudochye, Jiltirbas va Moʻynoq tizimlarida qayd etilgan boʻlib, u yerda qurigan maydonlarning koʻpayishi va vetlandlarning qisqarishi kuzatilmoqda, bu bahorgi davrda suv oqimining mavsumiy kamayishi va bugʻlanishning kuchayishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.
2. 2026 yil may oyida Janubiy Orolboʻyiga umumiy suv oqimining koʻpayishi qayd etildi, uning hajmi oʻtgan oylardagi past koʻrsatkichlardan soʻng 289,7 mln m³ ga yetdi. Asosiy ulush Amudaryo oqimi hisobiga shakllanadi, bunda qoʻshimcha toʻyinish kanallar va kollektor-drenaj tizimi orqali taʼminlanadi».
Ayonki, 2026 yil sentyabriga kelib vaziyat yanada yomonlashgan. Hozircha bizda sentyabr oyidagi monitoring maʼlumotlari yoʻq.