Xitoylik yoshlar ularning xavotirlarini tushunadigan professorning ashaddiy muxlisiga aylanishmoqda

Xitoylik yoshlar ularning xavotirlarini tushunadigan professorga ixlosmandlik qilmoqda

Xitoylik yoshlar tez oʻzgarayotgan mamlakatda oʻz kelajaklaridan xavotirda.

«Osmondan yuborilgan yulduz», — deya taʼriflaydi Zihan Han yaqinda ashaddiy muxlisiga aylangan insonni. Xitoylik yoshlar bu odamni «idol» deb atashadi.

Biroq bu pop-xonanda yoki kino yulduzi emas, balki 54 yoshli antropologdir. Professor Byao Syan tobora hafsalasi pir boʻlayotgan avlod uchun kutilmagan yoʻlboshchiga aylandi.

Buning sababi u muhokama qiladigan mavzulardir: xavotir va u bilan qanday kurashish kerakligi.

Xitoy iqtisodiyoti va texnologiyalari shiddat bilan rivojlandi, ammo Z avlodini tashvishga solayotgan narsalar juda koʻp — ish joylaridan tortib, shaxsiy hayotdagi istiqbollar va zamon bilan hamnafas boʻlish bosimigacha.

«Maktabdan real hayotga oʻtish hozir juda koʻp noaniqliklarni keltirib chiqarmoqda va odamlar bunga qanday duch kelishni bilmaganliklari uchun koʻpincha xavotir hissini tuyadilar», — deydi xorijiy OAVga gapirish vatanida ish topish imkoniyatlariga taʼsir qilishidan qoʻrqib, ismini oshkor qilishni istamagan 23 yoshli xitoylik bitiruvchi qiz.

«Odamlarga hayotda suyanchiq kerak. Va uning soʻzlari bizga kimdir meni tushunayotganini his qilishga yordam beradi».

U va Zihan yaqinda Singapurdagi auditoriyani toʻldirgan 500 ga yaqin odam — asosan xitoylik diaspora vakillari orasida edi. Syan savollarga javob berishdan oldin bir soatdan koʻproq vaqt davomida xitoy tilida (mandarin) gapirdi. Tadbir yakunlangach, oʻnlab odamlar u bilan uchrashish va suratga tushish uchun navbatga turishdi. Xitoylik bitiruvchi buni «akademik fan-uchrashuv» deb atadi.

Syan Xitoyning yirik nashrlariga intervyu bergan va Xitoyning yetakchi universitetlarida, jumladan, oʻzi tahsil olgan nufuzli Pekin universitetida maʼruzalar qilgan — shu yil boshidagi maʼruzalardan biri auditoriya toʻlib ketgani sababli jonli efirda uzatilgan edi. Xitoy OAVlariga koʻra, «Shubhalansang, Byao Syandan soʻra» degan ibora paydo boʻlgan.

Yaqinda Singapurda 500 ga yaqin kishi Byao Syanning maʼruzasini tingladi

Singapurda Syan bugungi Xitoyda yoshlar intiladigan eʼtirof haqida gapirdi, u yerda ular koʻpincha tizimlardan — raqobatbardosh imtihonlardan tortib kafolatlangan ish joylarigacha — maʼqullashni kutadilar va bu maʼqullash qanday qilib oʻz-oʻzini baholash mezoniga aylanishi, bu esa charchatadigan va zararli boʻlishi mumkinligini tushuntirdi.

U boshqalardan maʼno va tushunish izlashni hamda bundan oʻzimizni yaxshiroq anglash uchun foydalanishni sogʻlomroq yoʻl deb taklif qildi.

Bular tezkor yechimlar emas. Ammo norozilik siyosiy jihatdan nozik va qattiq tsenzura qilinadigan mamlakatda u oʻzi «davrning ogʻriqli nuqtasi» deb ataydigan masalalarni koʻtaradigan noyob jamoat arbobidir.

«Muammo qayerda ekanligini hamma biladi, lekin unga qarashni istamaydi. Baʼzan bunga qarash juda ogʻriqli boʻladi yoki ularda buning yoʻli yoʻq», — deydi u Singapurda choy ustida BBC bilan suhbatda.

«Ammo akademik sifatida, agar siz buni tasvirlab bera olsangiz, bu qoʻrqinchli emas — buni qanday tahlil qilish va boshqarishni shunday oʻrganasiz».

Hozirda u Germaniyada yashaydi va u yerda Maks Plank nomidagi Ijtimoiy antropologiya instituti direktori sifatida Xitoy va Osiyoning boshqa qismlaridagi ijtimoiy oʻzgarishlarni oʻrganadi.

Syanning fikricha, Xitoy jamiyati «burilish nuqtasi»da turibdi, bu yerda odamlar tezkor ijtimoiy va iqtisodiy oʻzgarishlarni anglashga harakat qilar ekan, hayot mazmunini izlamoqdalar. U ziddiyatlarni koʻrmoqda — qudratli, qatʼiyatli mamlakatdagi ishonchsiz yoshlar; ulkan yutuqlarga qaramay hafsalasi pir boʻlish — va uning vazifasi bunga nima sabab boʻlayotganini ochib berish ekanligini aytadi.

Xitoy rahbari Si Tszinpin ham buni tan oldi: u «asosiy ziddiyat» «xalqning farovon hayotga boʻlgan tobora ortib borayotgan ehtiyojlari va nomutanosib hamda noadekvat rivojlanish oʻrtasida» ekanligini aytgan edi.

Yoshlar yuqori raqobatbardosh Xitoyda yangi hayotiy yoʻnalish izlamoqdalar, deydi Syan

Syan bunga sabab boʻlayotgan omillar uchun jozibali nomlar oʻylab topgan. «Muallaqlik» (Floating) — u faqat omon qolish uchun tinimsiz mehnat qilayotgan odamlarni, xuddi havoda qolish uchun qanotlarini tinimsiz qoqadigan kolibri kabi tasvirlaydi.

«Yaqin atrof» (The nearby) bizni bevosita oʻrab turgan narsalarni anglatadi. Syanning taʼkidlashicha, odamlar «juda yaqin» (oʻzlari) va juda uzoq (dunyo) bilan band boʻlib, ularning oʻrtasidagi boʻshliq — «yaqin atrof» eʼtibordan chetda qolmoqda. Bu esa, uning soʻzlariga koʻra, ularni aloqa uzilgandek his qilishga majbur qiladi.

Bu fikrlar javob izlayotgan yoshlar qalbida chuqur aks-sado berayotganga oʻxshaydi.

RedNote foydalanuvchilaridan biri shunday deb yozadi: «U muammolarga doimo zaiflar nuqtai nazaridan qaraydi, shaxsiy stressni makro darajadagi sabablar bilan bogʻlaydi va odamlarni hayotda faol boʻlishga undaydi — bu haqiqatan ham ajoyib».

Boshqa biri esa: «U hech qachon quruq, yoqimli gaplarni gapirmaydi; aksincha, u biz bilan birga hayotiy qiyinchiliklarga tik qarash uchun pastga tushadi», — deydi.

Zihanning aytishicha, hamma gap Syanning bu muammolar haqida ochiq gapirishga tayyorligida: «Shunga oʻxshash gaplarni aytganlar Syan muallimdek kuchli emas, Syan muallimdek kuchli boʻlganlar esa bunday gaplarni aytmagan».

Syan oʻzining samimiy maʼruzalari bilan xitoyliklar orasida mashhur boʻldi

1972 yilda tugʻilgan Syan boshqa bir burilish davrida — Xitoy Mao Tszedun boshqaruvining shafqatsiz tartibsizliklaridan chiqib, dunyo bilan savdo qila boshlagan paytda voyaga yetdi. Mamlakat urbanizatsiyalashdi, oddiy odamlar tadbirkor boʻlishdi va Kommunistik davlatda birinchi marta biznes rivojlana boshladi.

Sanoat portiga aylangan Venchjouda ulgʻaygan Syan bunga oʻz koʻzi bilan guvoh boʻldi. «Bu kichik biznes egalarining ulkan manzarasi edi», — deb eslaydi u. «Aksariyat odamlar taʼlimga unchalik ahamiyat bermasdilar, asosiy eʼtibor amaliy masalalarga — xususan, qanday qilib pul topishga qaratilgan edi».

Va ularning koʻplari bunga erishishdi. Ularning farzandlari ikki xonali raqamli iqtisodiy oʻsishning shonli davrida oʻsib ulgʻayishdi. Ammo Kovid davrida iqtisodiyot sekinlashdi va haligacha tiklangani yoʻq. Eski formula — qattiq mehnat = kafolatlangan ish — endi ishlamayapti va ular yangi hayotiy yoʻnalishni xohlashadi, deydi Syan.

Hukumat 2023 yil oʻrtalarida maʼlumotlarni eʼlon qilishni toʻxtatishidan oldin yoshlar oʻrtasidagi ishsizlik 21,3 foizga yetgan edi. «Yaxshi ish»ga ega boʻlganlar — davlat xizmatchilari, korporativ xodimlar, muhandislar — ularni yoʻqotishdan xavotirda.

Ular ijtimoiy tarmoqlarda uzoq va charchatadigan ish soatlari, ofislardagi nosogʻlom muhit va «35 yosh laʼnati» — ish eʼlonlari uchun chegaraviy yosh boʻlib, undan keyin yangi ish topish qiyinlashishidan doimo shikoyat qiladilar.

Tsenzura tufayli bu kayfiyatning haqiqiy koʻlamini bilish qiyin. Ammo bu siqilish hissi ijtimoiy muhokamalarga boshqa yoʻllar bilan kirib bormoqda. Bu xavotir ijtimoiy tarmoqlardagi bahs-munozaralarda — xoh universitetga kirish imtihonlari, xoh qalin puli yoki oziq-ovqat xavfsizligi bilan bogʻliq mojarolar boʻlsin — tezda gʻazabga aylanadi.

Ushbu kayfiyat bilan bogʻliq atamalar yillar davomida ommalashib bormoqda. Eng mashhurlari — odamlar poygadan butunlay voz kechadigan «yotgan holda yashash» (lying flat) va kam samara beradigan shiddatli raqobatni ifodalash uchun keng qoʻllaniladigan «involyutsiya» (involution) atamasidir.

Syanning fikricha, ikkita kuch bu xavotirni kuchaytirdi — koʻchmas mulk bozori va oliy taʼlim tizimi. Mahalliy hokimiyatlarning yer sotishga qaramligi tufayli yuzaga kelgan koʻchmas mulk bumi oilalarning xavfsizlik va muvaffaqiyat hissini uylarining qiymati bilan bogʻlab qoʻydi. Universitetlarga qabulning tez surʼatlar bilan kengayishi esa muvaffaqiyat mezonini oshirib, raqobatni kuchaytirdi.

Natijada, uning soʻzlariga koʻra, umumiy qoida paydo boʻldi: yaxshi diplom olish, barqaror ish topish, uylanish va uy sotib olish.

«1,4 milliard odamning hammasi bir xil poygada boʻlsa, bu involyutsiyadir».

Bundan taxminan uch yil oldin, u maʼruza qilgan raqamli koʻchmanchilar lageri uning tashrifidan keyin narxlarni oshirganini bilganida, u «endi nafaqat akademik doiralarda tanilganimni angladi».

Uning soʻzlariga koʻra, koʻplab hamkasblari tadqiqotlarni nashr etishga ustuvor ahamiyat berishadi va uning usullariga «ancha sovuq» munosabatda boʻlishadi. Baʼzilar uni «oʻz patlaringni asra» — obroʻ-eʼtiborni himoya qilishni anglatuvchi xitoycha ibora bilan ogohlantirishgan.

Ammo Syan oʻzining mashhurligidan ruhlanadi.

«Agar kimdir meni bloger (inflyuenser) deb atasa, men buni maqtov sifatida qabul qilaman. Chunki men koʻrsata oladigan haqiqiy taʼsir — odamlarni mustaqil fikrlashga majbur qilishdir».