Xitoy mobil iqtisodiyoti rivojlanishning yangi bosqichiga qanday o‘tmoqda

**Xitoy mobil iqtisodiyoti rivojlanishning yangi bosqichiga qanday o‘tmoqda**

Unda mobil aloqa alohida telekommunikatsiya tarmog‘i sifatida emas, balki sanoat, sun’iy intellekt, davlat xizmatlari va energetikani rivojlantirish uchun infratuzilmaviy asos sifatida ko‘rib chiqilgan.

2025 yilda mobil texnologiyalar Xitoy iqtisodiyotiga **$1,5 trln** yoki YaIMning **7,2%i** miqdorida hissa qo‘shdi. 2030 yilga borib bu ko‘rsatkich **$2,11 trln** yoki YaIMning **8,4%i** ga yetishi kutilmoqda.

Xitoy jahondagi 5G ulanishlarining **40%dan ortig‘ini** ta’minlamoqda, 2030 yilga borib mamlakatda ularning soni **1,7 mlrddan** oshadi. Keyingi o‘sish, avvalo, **5G-Advanced**, mobil sun’iy intellekt, periferik hisoblash, sun’iy yo‘ldosh tarmoqlari va **6G** texnologiyalarini joriy etish bilan bog‘liq bo‘ladi. Iqtisodiy samaraning **94%i** telekommunikatsiya sohasidan tashqarida, jumladan sanoat, xizmatlar, qurilish, qishloq xo‘jaligi, moliya va davlat boshqaruvida yuzaga keladi.

### Makroiqtisodiy sharoit

2025 yilda Xitoy iqtisodiyoti **4,7%**ga o‘sdi, jahon iqtisodiyotida esa o‘sish **3,1%**ni tashkil etdi. Shu bilan birga, o‘sish sur’ati 2021 yilga nisbatan sezilarli darajada sekinlashdi.

Asosiy sabablar ichki talabning zaifligi, ko‘chmas mulk bozoridagi inqiroz, hududlarning qarz yuki va investitsiya faolligining pastligi bilan bog‘liq.

2026–2030 yillarda Xitoy ichki talab, texnologik mustaqillik, ilg‘or ishlab chiqarish, yarimo‘tkazgichlar, sun’iy intellekt va hisoblash infratuzilmasini rivojlantirishga ustuvor ahamiyat bermoqda. Mobil texnologiyalarning iqtisodiyotga hissasi **$1,5 trlndan $2,11 trlnga**, YaIMdagi ulushi esa **7,2%dan 8,4%ga** oshishi kutilmoqda. Bu aloqa qamrovini kengaytirishdan iqtisodiyot unumdorligini oshirish bosqichiga o‘tilayotganini ko‘rsatadi.

### Raqamli qamrov va 5G bozori

2024 yilda Xitoy aholisining **91%i** internet bilan qamrab olingan. Tarmoq qamrovidagi tafovut qariyb **1%**ni tashkil etgan bir paytda, internetdan amalda foydalanishdagi tafovut **8%** darajasida saqlanib qolgan. Natijada ustuvor vazifalar tarmoq qurilishidan raqamli ko‘nikmalar, talab va onlayn xizmatlardan amaliy foydalanishni rivojlantirish tomon o‘zgarmoqda.

5G ulanishlarining ulushi 2025 yildagi **65%dan** 2030 yilga borib **88%ga** yetadi. Materik Xitoyda ularning soni qariyb **1,7 mlrd**ni tashkil etib, jahondagi 5G ulanishlarining deyarli uchdan bir qismiga teng bo‘ladi. Xitoyning global ulushi pasayishi mamlakat bozorining zaiflashishi bilan emas, boshqa hududlarda 5G texnologiyalarining tezroq joriy etilishi bilan bog‘liq bo‘ladi.

### Operatorlar daromadlari, investitsiyalar va bandlik

Xitoy mobil operatorlarining daromadlari 2025 yildagi **$191 mlrddan** 2030 yilda **$222,8 mlrdga**, ya’ni **16,6%ga** oshadi. Besh yil davomida kapital qo‘yilmalar **$194,1 mlrd**ni tashkil etadi.

Operatorlar daromadlari yiliga o‘rtacha **3,1%ga**, mobil texnologiyalarning umumiy iqtisodiy samarasi esa **7%ga** o‘sishi kutilmoqda. Bu qo‘shilgan qiymatning asosiy qismi aloqa tarmog‘idan tashqarida yaratilishini ko‘rsatadi.

2025 yilda mobil ekotizim qariyb **7,9 mln** ish o‘rnini ta’minlagan va **$160 mlrd** soliq tushumlari, ya’ni byudjet daromadlarining **5,8%i**ni ta’minlagan. Raqamlashtirish bandlik, elektron to‘lovlar va iqtisodiy aylanmani hisobga olish imkoniyatlarini kengaytirish orqali soliq bazasining o‘sishiga xizmat qilmoqda. Bandlik bo‘yicha **7,9 mln** ko‘rsatkichi GSMA hisobotida to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita ish o‘rinlarining jami sifatida keltirilgan.

### Tarmoqlararo samara va unumdorlik o‘sishi

2025 yilda Xitoy mobil ekotizimining to‘g‘ridan-to‘g‘ri hissasi **$380 mlrd**, bilvosita hissasi **$130 mlrd**ni tashkil etdi.

Unumdorlik oshishi hisobiga yuzaga kelgan samara **$990 mlrdga**, ya’ni umumiy natijaning **66%i**ga teng bo‘ldi.

Infratuzilma va uskunalar yetkazib beruvchilarining hissasi mobil operatorlar hissasidan **2,6 barobar** yuqori bo‘ldi.

2030 yilga borib mobil texnologiyalar iqtisodiy samarasining **94%i** telekommunikatsiya sohasidan tashqarida yuzaga keladi. Sanoat va xizmatlar hissasi **59%**ni tashkil etadi. 5G texnologiyasining asosiy iqtisodiy samarasi uni robototexnika, mashinali ko‘rish, intellektual logistika va ishlab chiqarishni raqamli boshqarish tizimlari bilan integratsiya qilish orqali ta’minlanadi.

### Sun’iy yo‘ldosh aloqasi va non-terrestrial tarmoqlar

2025 yil oxiriga kelib China Telecom to‘g‘ridan-to‘g‘ri sun’iy yo‘ldosh aloqasining **8,2 mln** foydalanuvchisi va **26 mlndan ortiq** ulangan qurilmaga xizmat ko‘rsatgan. Texnologiya **40 dan ortiq** smartfon modelida qo‘llab-quvvatlangan. BeiDou sun’iy yo‘ldosh xizmatlari xabarlar, ovoz va tasvirlarni uzatish imkonini beruvchi ommaviy bozorga chiqdi.

2026 yilda semantik kodlash texnologiyasi ovoz va tasvirlarni atigi **2,8 Kbit/s** tezlikda uzatish imkonini berdi. Sun’iy yo‘ldosh aloqasi **100 mingdan ortiq avtomobil**ni ham qamrab oldi.

**200 mingdan ortiq** sun’iy yo‘ldoshdan iborat guruhlarni tashkil etish bo‘yicha arizalar Xitoyning transport, qishloq xo‘jaligi, energetika va favqulodda vaziyatlarda sun’iy yo‘ldosh texnologiyalaridan keng foydalanish bosqichiga o‘tayotganini ko‘rsatadi.

### «Yashil» mobil infratuzilma

2025 yilda Xitoyning yirik operatorlari raqamli infratuzilmaning energiya samaradorligini sezilarli darajada oshirdi.

China Mobile **5,5 TVt·soat** «yashil» energiya xarid qildi va **15 TVt·soat** energiyani tejadi, ma’lumotlar markazlarida PUE ko‘rsatkichini **1,285** gacha pasaytirdi.

China Telecom toza energiyadan foydalanishni **56%ga** oshirib, chiqindilarni **16 mln tonnadan ziyodga** qisqartirdi. China Telecom va China Unicom tarmoqlaridan birgalikda foydalanish har yili qariyb **24 TVt·soat** elektr energiyasini tejash imkonini bermoqda.

Ayrim data-markazlar asosan yoki to‘liq qayta tiklanuvchi energiya manbalari hisobiga ishlamoqda. Chjeszyandagi virtual elektr stansiyasi qariyb **8 mingta** baza stansiyasini birlashtirib, **28,3 mln yuan** mablag‘ni tejash va chiqindilarni **30 ming tonnaga** qisqartirish imkonini berdi.

Telekommunikatsiya infratuzilmasi shu tariqa energiya iste’molchisidan energetika tizimini boshqarish vositalaridan biriga aylanib bormoqda.

### Chastota siyosati va 6G istiqbollari

2026 yil may oyida Xitoy **6 425–7 125 MGs** diapazonini **6G** sinovlari uchun ajratdi. Radiochastota spektri texnologik rivojlanishning strategik resursi sifatida qaralmoqda.

**4,5 GGs** va **7–8 GGs** qo‘shimcha diapazonlarini 2027 yilda ko‘rib chiqish rejalashtirilgan.

6G texnologiyasini ommaviy joriy etish **2030 yildan** boshlanishi kutilmoqda. 2040 yilga borib ulanishlar soni **5 mlrddan** oshishi, shundan qariyb **1,6 mlrd** ulanish Xitoy hissasiga to‘g‘ri kelishi mumkin. O‘sib borayotgan talabni ta’minlash uchun mamlakatga qo‘shimcha **3,7 GGsgacha** o‘rta chastotali spektr talab qilinishi mumkin.

### O‘zbekiston mobil iqtisodiyoti

O‘zbekistonda bazaviy aloqa qamrovini ta’minlash jarayoni deyarli yakunlangan.

Mobil aloqa bilan aholining qariyb **99%i**, mobil keng polosali internet bilan **98%i**, LTE tarmoqlari bilan esa qariyb **97%i** qamrab olingan.

2024 yilda 5G qamrovi atigi **18%**, 5G ulanishlarining ulushi **4–5%**ni tashkil etgan, tarmoqda qariyb **54,2 mingta** baza stansiyasi mavjud bo‘lgan.

2025 yil boshida **30,1 mln** kishi mobil aloqa xizmatlaridan foydalangan, bu har 100 nafar aholiga 81 nafar abonent degani. Faol internet obunalari esa har 100 nafar aholiga **109 tani** tashkil etgan.

2025 yilda YaIM **7,7%ga** o‘sib, **1 849,7 trln so‘mga**, telekommunikatsiya xizmatlari **8,6%ga** o‘sib, **22,6 trln so‘mga**, aloqa va axborotlashtirish xizmatlari esa **22,7%ga** o‘sib, **79,5 trln so‘mga** yetgan.

### 3G/4G/5G qamrov xaritasi

Yirik operatorlar trafigining **93–94%i** 4G hissasiga to‘g‘ri keladi. 5G barcha hududiy markazlarda ishga tushirilgan bo‘lsa-da, qamrov darajasi bir xil emas.

Ucell **11 mlndan ortiq**, Uzmobile qariyb **9,2 mln**, Mobiuz **8 mlndan ortiq**, Beeline esa **7,7 mln** abonentga xizmat ko‘rsatmoqda. Beeline’ning EBITDA marjasi **37,5%**ni tashkil etadi.

2030 yilgacha sun’iy intellekt strategiyasi doirasida mahsulot va xizmatlar hajmini **$1,5 mlrdga** yetkazish ko‘zda tutilgan.

Asosiy bo‘shliq mobil texnologiyalarning YaIM, bandlik, soliq tushumlari va mehnat unumdorligiga qo‘shayotgan hissasini baholovchi yagona hisob-kitob tizimining mavjud emasligidir.