«Xavfsiz bolalik». Oʻzbekistonda oʻsmirlar bolalarga zoʻravonlik haqida xabar berishga yordam beradigan platformani ishlab chiqmoqda

"Xavfsiz bolalik". Oʻzbekistonda oʻsmirlar bolalarga zoʻravonlik haqida xabar berishga yordam beradigan platforma yaratmoqda

Zoʻravonlikka duch kelgan bolalarga bu haqda kattalarga aytib berish va yordam soʻrash neredko qiyin kechadi. Oʻzbekistondagi Xavfsiz Bolalik ("Xavfsiz bolalik") loyihasi ishtirokchilari tengdoshlariga zoʻravonlikni tanishda va xavfli vaziyatda qayerga murojaat qilish mumkinligini tushunishda yordam bermoqda. Hozirda jamoa sunʼiy intellekt qoʻllanilgan anonim murojaatlar uchun platforma ustida ham ishlamoqda. Podrobno.uz muxbiri Samarqanddagi Bolalar farovonligi boʻyicha butunjahon sammitida loyiha bilan tanishdi va oʻsmirlar tengdoshlariga qanday yordam berayotgani hamda bunda yangi texnologiyalar qanday rol oʻynashi mumkinligini bilib oldi.

Oʻsmirlar tengdoshlariga qanday yordam bermoqda

Xavfsiz Bolalik loyihasi 2025 yilda ishga tushirilgan. Uning ishtirokchilari — zoʻravonlikdan himoyalanish haqidagi axborotni bolalar uchun yanada hamyonbop qilishga intilayotgan oʻsmirlardir.

Jamoa vakillari Azambek Oʻrmonbekov va Laylo Hasanovaning soʻzlariga koʻra, hozirda loyihaga 50 ga yaqin koʻngilli jalb qilingan. Ular maktab oʻquvchilari va bolalar muassasalari tarbiyalanuvchilari bilan uchrashuvlar oʻtkazib, zoʻravonlikning turli shakllari haqida soʻzlab berishadi va bola xavfli vaziyatga tushib qolsa yoki shunday holatga guvoh boʻlsa, qayerga murojaat qilish kerakligini tushuntirishadi.

Jamoa maʼlumotlariga koʻra, loyiha beshta maktab va beshta muassasadagi uch mingdan ortiq bolani kamrab oldi. Uchrashuvlar chogʻida koʻngillilar bolalarning oʻzi zoʻravonlik muammosini qanday qabul qilishini va yordam soʻrab murojaat qilishga tayyormi-yoʻqligini ham aniqlaydilar.

Jamoa taqdim etgan soʻrovnoma natijalariga koʻra, ishtirokchilarning yarmiga yaqini zoʻravonlikni oilaviy ish deb hisoblaydi. Shu bilan birga, soʻralganlarning atigi 1–3 foizi shunday vaziyatda ijtimoiy xizmatlarga yoki huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat qilishini aytgan.

Bolalar sodir boʻlgan voqea haqida aytib berishga yurak yutolmasligining sabablari orasida loyiha ishtirokchilari ularga ishonmasliklari yoki soʻzlarini jiddiy qabul qilmasliklaridan qoʻrqishni, shuningdek, qayerga murojaat qilishni bilmaslikni tilga olishmoqda.

Nima uchun bolalarga yordam soʻrash qiyin

Muammo faqat bolaning kattalar reaktsiyasidan qoʻrqishi bilan cheklanib qolmaydi. Bolalar har doim ham qaysi harakatlar zoʻravonlik deb hisoblanishini, xavfli vaziyatda oʻzini qanday tutish kerakligini va kimga murojaat qilish mumkinligini tushunavermaydilar.

"Koʻpchilik bolalar uchun zoʻravonlik mavzusi notanish boʻlib qolmoqda. Boshida ular bu haqda norozilik bilan gapirishadi va koʻpincha xavfli vaziyatlarda qanday munosabat bildirishni bilishmaydi", — dedi Azambek Oʻrmonbekov.

Loyiha ishtirokchilarining fikricha, bola uchun kattalarga qaraganda tengdoshiga ochilish osonroq boʻladi. Shuning uchun oʻsmirlar nafaqat axborot ulashishga, balki bolalar murakkab vaziyatlarni muhokama qilishlari va yordam olishning mavjud usullari haqida bilib olishlari mumkin boʻlgan maydon yaratishga harakat qilmoqdalar.

Bu muammo faqat jismoniy zoʻravonlikka tegishli emas. Turli mamlakatlardagi bolalarni tashvishga soladigan mavzular orasida internetdagi taʼqiblar, kiberbulling, tengdoshlar tomonidan boʻladigan tazyiq va uydagi xavfsizlik ham aytib oʻtiladi.

Taqdimot ishtirokchilarining soʻzlariga koʻra, BMT ishtirokida oʻtkazilgan xalqaro konsultatsiyalarda 110 ta mamlakatdan, shu jumladan Oʻzbekistondan 1 700 ga yaqin bola ishtirok etdi. Ularning istaklari orasida muammolar haqida onlayn xabar berish imkoniyati va kattalarning bolalar soʻzlariga jiddiy qarashga tayyorligi bor edi.

Sunʼiy intellektga ega platforma qanday ishlaydi

Loyihaning keyingi bosqichi — bolalar zoʻravonlik holatlari haqida anonim ravishda xabar berishlari va yordam soʻrab murojaat qilishlari mumkin boʻlgan platformani yaratishdir. Jamoa buning uchun sunʼiy intellektdan foydalanish imkoniyatini koʻrib chiqmoqda.

Bola chat-bot orqali xabar yuborishi mumkinligi nazarda tutilmoqda. Tizim murojaatni oldindan baholaydi, shundan soʻng keyingi harakatlarni belgilay oladigan ijtimoiy xodim ishga ulanadi.

Hozircha platforma ishlab chiqilish bosqichida. Uning amaliy samaradorligi nafaqat texnik imkoniyatlarga, balki murojaatlarni qayta ishlash, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish va axborotni mutaxassislarga uzatish qanday tashkil etilishiga ham bogʻliq boʻladi.

Sunʼiy intellekt professional yordamning oʻrnini bosmasligi kerak. Shu kabi vaziyatlarda murojaat eʼtiborsiz qolmasligi va bola vaziyatni baholay oladigan hamda zarur choralarni koʻra oladigan insondan yordam olishi muhimdir.

"Sunʼiy intellekt bolalarni himoya qilish uchun foydali vosita boʻlishi mumkin, ammo eng muhimi — kattalar ularni eshita olishidir", — deb taʼkidladi Laylo Hasanova.

Taqdimot chogʻida Oʻzbekistondagi bolalar ombudsmani faoliyatiga oid maʼlumotlar ham keltirildi. Soʻzga chiqqanlarning soʻzlariga koʻra, 2024 yilda idoraga 1 064 ta murojaat kelib tushgan boʻlib, ulardan faqat 24 tasi bevosita bolalardan tushgan. Taqdimotda ushbu raqamlarning manbasiga aniqlik kiritilmagan.

Nima uchun yagona texnologiyaning oʻzi yetarli emas

Anonim platforma muammo haqida xabar berishning qoʻshimcha usuliga aylanishi mumkin, ammo uning oʻzi bola zarur yordamni olishiga kafolat bermaydi. Buning uchun mutaxassislar, murojaatlarga munosabat bildirishning tushunarli tartibi va bolalarning oʻz soʻzlari eʼtiborsiz qolmasligiga boʻlgan ishonchi zarur.

Profilaktika ham kam ahamiyatga ega emas. Bolalarga zoʻravonlikni qanday tanish, yordamni qayerdan izlash va nima uchun xavfli vaziyat bilan yolgʻiz qolmaslik kerakligini tushuntirish zarur. Kattalar esa, oʻz navbatida, bolani eshita olish va uning kechinmalarini qadrsizlantirmaslik mahoratiga ega boʻlishlari muhim.

Ishning mumkin boʻlgan yoʻnalishlari orasida — oʻzaro yordam guruhlari, foydalanish mumkin boʻlgan murojaat kanallari, pedagoglar va boshqa kattalarni oʻqitish, shuningdek, bolalarning oʻzlari xavfsizligiga taalluqli qarorlarni ishlab chiqishda ishtirok etishidir.

Xavfsiz Bolalik oʻsmirlarning maʼrifiy ishlarini va zoʻravonlik haqidagi murojaatlar uchun raqamli vosita gʻoyasini birlashtiradi. Hozirda jamoa koʻngillilik faoliyatini rivojlantirmoqda va platformani ishlab chiqmoqda. Keyingi muhim qadam — ushbu tashabbuslar amaliyotda qanday ishlashini va bolalar murojaatdan soʻng real yordamni qay tarzda olishlari mumkinligini koʻrsatishdir.