UzTender: davlat xaridlari g‘oliblarining yarmi — yangi kompaniyalar, 33 foiz kontraktni esa 161 kompaniya oldi

UzTender: davlat xaridlari g‘oliblarining yarmi — yangi kompaniyalar, kontraktlarning 33 foizini esa 161 kompaniya oldi

So‘nggi 12 oy davomida O‘zbekiston davlat buyurtmachilari xarid.uzex.uz, etender.uzex.uz va boshqa maydonchalardagi tenderlar yakuniga ko‘ra 60,6 trln so‘mlik 75 123 ta kontrakt tuzdi. Ularni 11 947 ta kompaniya qo‘lga kiritdi, shundan 6268 tasi (52%) oldingi ikki yilda biror marta ham g‘olib bo‘lmagan edi. Kontraktlarning yarmi 50 mln so‘mdan arzon: bular kichik firma ham bemalol kurasha oladigan buyurtmalardir. UzTender bu pulni kim va qanday olayotganini ko‘rib chiqdi va “o‘zinikiga yozilgan” lotni ariza topshirishdan oldin tanib olish uchun yettita qizil bayroqni jamladi.

Bir yillik median kontrakt — 51 mln so‘m. Kontraktlarning 50 foizi 50 mln, 68 foizi 200 mln so‘mdan arzon. Yirik qurilishlar statistikada sezilarli o‘rin egallaydi, ammo buyurtmalar soni bo‘yicha bozor kichik va o‘rta yetkazib berishlardan iborat: kanselyariya mollari, yonilg‘i, ta’mirlash, loyiha ishlari, oziq-ovqat, mebel.

Hozirda 2,3 trln so‘mlik 3858 ta lot ochiq turibdi, ularning uchdan ikki qismi — 50 mln so‘mgacha. Har ish kuni qariyb 570 ta yangi lot chiqadi.

Buyurtmalar ko‘p va g‘oliblar oydan-oyga almashib turadigan toifalar ham bor: bozor ikki-uchta kompaniya o‘rtasida bo‘lib olinmagan. Bir yilda loyiha va muhandislik xizmatlarida 1165 ta kompaniya 17 422 ta kontrakt oldi, mediana — 32 mln so‘m. Elektr uskunalarida 378 ta kompaniya 2112 ta kontrakt oldi, mediana — 30 mln. Bunday kategoriyalarda yangi kompaniya ko‘pincha o‘zining birinchi shartnomasini qo‘lga kiritadi.

11 947 ta g‘olib kompaniyaning 6268 tasi oldingi 24 oyda birorta ham g‘olib bo‘lmagan: har ikkinchi kompaniya xaridlar bozoriga yaqinda kirib kelgan.

Ikkinchi tomoni ham bor: bir yilda 50 va undan ko‘p g‘alaba qozongan 161 ta kompaniya barcha kontraktlarning 33 foizini oldi. 10 va undan ko‘p marta g‘olib bo‘lgan kompaniyalar g‘oliblarning 12 foizini va kontraktlarning 66 foizini tashkil etadi. 5292 ta kompaniya esa atigi bir marta g‘olib bo‘lib, shartnomalarning 7 foiziga ega bo‘lgan.

Kompaniyalarning 12 foizi kontraktlarning uchdan ikkisini oladi: g‘alabalar soni bo‘yicha kompaniyalar ulushi va kontraktlar ulushi

Xaridlarda tanish-bilishlik bor va buni inkor etish — ahmoqlik. Ammo 7 foiz va 33 foiz o‘rtasidagi farqning katta qismini tanish-bilishlik emas, jarayon tushuntiradi: o‘nlab g‘olib bo‘lgan kompaniyalar har hafta ariza topshiradi. Ular lotni e’lon qilingan kuniyoq ko‘radi, hujjatlar paketi tayyor, narx koridorini biladi. Mingta lotdan uch yuztasini tanlaydi, yuztasida qatnashadi, o‘ntasida yutadi. Bu jarayon bozorni har kuni kuzatadigan har kimga ochiq.

“O‘ziniki uchun yozilgan” tender — shartlaridan faqat oldindan ma’lum bitta yetkazib beruvchi o‘ta oladigan xarid. Ishtirokchilar soni hech narsani anglatmaydi: halol lotda ham, kelishilgan lotda ham uchtadan bo‘lishi mumkin. Boshqa belgilar muhimroq bo‘lib, ularning bari ariza topshirishdan oldin seziladi.

Buyurtmachi kontraktlarining katta qismini bitta yetkazib beruvchi oladi.

Misol: Eyvalek maxsus temir beton AJ bir yilda 34 ta yetkazib beruvchi bilan 583 ta kontrakt tuzdi. Shulardan 323 tasi, ya’ni 55 foizi, bitta kompaniyaga ketdi, uchta yetkazib beruvchi esa birgalikda 80 foizini oldi.

Bitta buyurtmachi yetkazib beruvchilarining konsentratsiyasi: buyurtmachi sahifasida bu shunday ko‘rinadi

Bu har doim ham qoidabuzarlik emas: ayrim buyurtmachilarning ixtisosi tor, bozorda ikki-uchta yetkazib beruvchi bor. Ammo kontraktlarning 80 foizi ikki yil ketma-ket bitta firmaga ketayotgan bo‘lsa, arizaga bir hafta vaqt sarflashdan oldin imkoniyatni hushyor baholash kerak. Yiliga 20 va undan ko‘p kontrakt tuzadigan 375 ta buyurtmachining har sakkizinchisida bitta kompaniya kontraktlarning yarmidan ko‘pini, har o‘n oltinchisida esa to‘rtdan uch qismini va undan ko‘pini oladi.

Har sakkizinchi yirik buyurtmachida bitta yetkazib beruvchi kontraktlarning yarmidan ko‘pini oladi

Tovarni tavsiflamaydigan, balki raqobatchilarni chetlashtiradigan talablar.

Oddiy yetkazib berish uchun o‘nlab mutaxassislardan iborat shtat, “yoki muqobili” so‘zlarisiz aniq bir marka, mamlakatda faqat bitta ishlab chiqaruvchida bor bo‘lgan sertifikat.

Garov bu toifa uchun odatdagidan ancha yuqori bo‘ladi.

Bo‘lim bo‘yicha mediana 1 foiz bo‘lganda, ariza ta’minotini budjetning 3 foizi miqdorida belgilash yetkazib berishni eplay olmaydiganlarni emas, balki bo‘sh mablag‘i bo‘lmaganlarni chetlatadi.

Bajarib bo‘lmaydigan yetkazib berish muddati.

Shartnomadan keyin bir kunda uskuna yetkazib berish faqat lot haqida oldindan bilgan, hammasi tayyor bo‘lganning qo‘lidan keladi.

Lot kerakli kompaniya g‘olib chiqqunicha qayta e’lon qilinaveradi.

Savdo bo‘lmay qoladi yoki boshqa kompaniya yutadi, lot esa o‘sha shartlar bilan qayta e’lon qilinadi. Ko‘pincha bu shunchaki tor bozordir, ammo birinchi belgi bilan birgalikda bu aniq signal hisoblanadi.

Oldingi sikllarda bu buyurtmachida bitta ishtirokchi bo‘lgan.

Yildan-yilga bitta kompaniya kelayotgan bo‘lsa, u yerda raqobat kutilmaydi.

Ariza topshirish uchun uch kundan kam muddat.

Bir yilda lotlarning 36 foizida ariza tayyorlashga uch kundan kam vaqt berilgan, mediana — 4,2 kun. Ba’zan bu shoshilinch ehtiyoj. Ammo yangi hujjatlar paketini ikki kunda yig‘ib bo‘lmaydi va buyurtmachi buni biladi.

Bitta belgining o‘zi hukm emas. Ammo ikkitasi birgalikda bo‘lsa — bu lotni chetlab o‘tishga asos bo‘ladi. Buyurtmachidagi konsentratsiya, qayta e’lon qilish, garovning bo‘lim medianasiga nisbati, diskvalifikatsiya qiluvchi talablar va topshirish muddati UzTender’da har bir lot bo‘yicha avtomatik ravishda hisoblanadi, o‘tgan sikllar va yetkazib berish muddatlarini tekshirish esa yaqin oylarda qo‘shiladi.

Buyurtmachi boshlang‘ich narxni e’lon qiladi, ishtirokchilar o‘z narxini taklif qiladi. Yangi kompaniyaning xatosi — “aniq yutish uchun minus o‘ttiz berish”. Boshlang‘ich narxi ma’lum 35 ming xarid bo‘yicha bir yillik ma’lumotlar: 14 foizida g‘olib roppa-rosa boshlang‘ich narxni taklif qilgan, yana 46 foizida — undan 1−5 foiz pastini. Median chegirma — 5 foiz, 15 foizdan katta chegirmalar esa xaridlarning atigi 7 foizida.

Savdo deyarli bo‘lmaydigan toifalar ham bor: aktivlarni baholashda bir yilda 1371 ta xarid, 74 ta yetkazib beruvchi va har to‘rtinchi xarid roppa-rosa boshlang‘ich narxda yopilgan. Minus o‘ttiz bergan emas, arizani o‘z vaqtida topshirgan va talablardan o‘tgan g‘olib chiqadi.

Amaliy mo‘ljal — o‘xshash xaridlarda g‘olib narxining medianasi va to‘rtdan uch qismi kiradigan diapazon. Lot kartochkasida: budjet 18 mln so‘m, 500 ta o‘xshash xarid bo‘yicha mediana 15 mln, odatiy diapazon 10−25,3 mln — demak, narx bozor darajasida va demping kerak emas.

Lot bo‘yicha bozor ma’lumotlari: o‘xshash xaridlarda g‘olib narxining medianasi va diapazoni

Lotlarning yarmi besh kundan kam ochiq turadi. Maydonchaga seshanbada kiradigan kompaniya o‘z sohasidagi lotlarning yarmini ko‘rmaydi: ular chorshanba e’lon qilinib, juma yopiladi. Ellikta kontraktli g‘olib hammasini ko‘radi, chunki e’lon zahoti bildirishnoma oladi. 7 foiz va 33 foiz o‘rtasidagi farq shu yerda boshlanadi.

Davlat tenderlarining 2026-yil 18-sentabrga qadar bo‘lgan 12 oylik ochiq natijalari: 75 987 ta kontrakt, shulardan 75 123 tasining narxi ma’lum, 11 947 ta g‘olib, 4226 ta buyurtmachi. Yangi kompaniyalar ulushi — quyi chegaraviy baho: 2023-yil sentabrgacha tarix to‘liq qamrab olinmagan. Asos — UzTender bazasi: xarid.uzex.uz, etender.uzex.uz, tender-mc va yana 31 ta maydonchadan 489 ming tender va 317 ming natija.