Ustoz tayyorlash mas’uliyatining ko‘lami va sharafi nimada?
Biz pedagogika universitetida ta’lim berar ekanmiz, har bir talabamiz timsolida kelajakda yuzlab bolalar hayotiga ta’sir
Ustoz tayyorlash mas’uliyatining ko‘lami va sharafi nimada?
Bolaning bilimga munosabati ko‘pincha ustozining birgina savoli, tushuntirishi yoki unga bildirgan ishonchidan shakllanadi. O‘quvchidagi qobiliyatni ilg‘ash, uning fikrini tinglash, xatosini izohlash va yana urinib ko‘rishga ruhlantirish o‘qituvchidan chuqur bilim bilan birga pedagogik mahoratni ham talab etadi.
Biz pedagogika universitetida ta’lim berar ekanmiz, har bir talabamizda kelajakda yuzlab bolalar hayotiga ta’sir ko‘rsatadigan ustozni ko‘rishimiz kerak. Shu ma’noda, ustoz tayyorlash jarayonida mamlakatning kelgusi taraqqiyoti uchun mas’uliyatni ham zim-mamizga olamiz.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ta’limga qaratilayotgan e’tibor zamirida insonning o‘z qobiliyatini ro‘yobga chiqarishi, bilim va mehnati bilan munosib hayot kechirishi uchun sharoit yaratish maqsadi mujassam.
Davlatimiz rahbarining 2026-yil 1-sentyabr kuni maktab o‘quvchilari va ustoz-murabbiylariga yo‘llagan tabrigida ta’lim-tarbiyani rivojlantirishga bundan buyon ham ustuvor ahamiyat berilishi ta’kidlandi. Yoshlarning puxta bilim olishi, zamonaviy kasb-hunarlarni egallashi, ona tili va milliy madaniyatini chuqur bilishi, shu bilan birga, jahon ilmi yutuqlarini o‘zlashtirishi oldimizdagi vazifalar mazmunini belgilaydi. Bu talablar, avvalo, ana shunday avlodni tarbiyalay oladigan o‘qituvchini tayyorlashga daxldordir.
Muallimga ehtiromning mustahkam asosi
Xalqimiz hayotida ustozga hurmat alohida o‘rin egallaydi. Bugun bu hurmat davlatning huquqiy kafolatlari bilan ham mustahkamlanmoqda. Konstitutsiyamizning 52-moddasida o‘qituvchi mehnatining jamiyat taraqqiyoti va avlod tarbiyasidagi o‘rni e’tirof etilib, uning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish, farovonligi hamda kasbiy o‘sishi haqida g‘amxo‘rlik qilish davlat zimmasidagi vazifa sifatida belgilangan.
2024-yil 1-fevralda qabul qilingan “Pedagogning maqomi to‘g‘risida”gi Qonun ham pedagog faoliyati uchun muhim kafolatlarni belgiladi. Unda pedagogning kasbiy faoliyatiga noqonuniy aralashishga, uni kasbiga aloqador bo‘lmagan ishlarga jalb etishga, vazifasiga taalluqli bo‘lmagan hisobotlarni yuklashga qarshi kafolatlar nazarda tutilgan. Buning mohiyati oddiy: o‘qituvchining vaqti va salohiyati darsga, o‘quvchi bilan ishlashga va o‘z ustida izlanishga sarflanishi kerak. Biroq huquq va kafolat bilan birga pedagogning mas’uliyati ham bor. Bola sha’nini hurmat qilish, baholashda adolatli bo‘lish, o‘quvchini kamsitmaslik, ota-ona bilan vazmin muloqot olib borish ustozlik kasbining ajralmas mezonlaridir.
Bo‘lajak o‘qituvchi buni talabalik davridan anglab yetishi zarur. Universitetdagi adolatli baholash, professor-o‘qituvchining talabaga hurmati va ilmiy halolligi yosh mutaxassis uchun kasbiy namuna bo‘ladi. Talaba kelgusida maktabga o‘zi ko‘rgan muomala va o‘qitish madaniyatini ham olib boradi.
Pedagogik ta’lim oldidagi yangi mas’uliyat
Prezidentimizning 2025-yil 28-apreldagi “Pedagog kadrlar tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni pedagogik ta’limni yangilashning muhim yo‘nalishlarini belgiladi. Farmonga muvofiq, Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti negizida Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti tashkil etilib, unga pedagog kadrlar tayyorlash bo‘yicha yetakchi oliy ta’lim tashkiloti vazifasi yuklatildi.
Hujjatda ta’lim dasturlarini xalqaro tajriba asosida takomillashtirish, dual ta’lim imkoniyatlaridan keng foydalanish, ilm-fan va amaliyot uyg‘unligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratilgan. 2026/2027 o‘quv yilidan pedagogika sohasida tahsil olayotgan talabalar bilimini tashqi diagnostika qilish tizimini joriy etish ham belgilangan.
Bu talablar universitet oldiga bir savolni qo‘yadi: biz tayyorlayotgan bitiruvchi maktabga borganda nimani mustaqil bajara oladi?
Pedagog tayyorlashda o‘quv dasturining har bir qismi bo‘lajak kasb bilan bog‘lanishi muhim. Yosh psixologiyasini o‘rgangan talaba o‘quvchining tortinchoqligi yoki e’tiborsizligi ortidagi sabablarni tahlil qila olishi, baholash nazariyasini bilgan talaba esa bolaning xatosini aniqlab, uni tuzatishga yordam beradigan topshiriq tuza olishi kerak. Bilim amaliy harakatga aylanganda kasbiy tayyorgarlikning sifati namoyon bo‘ladi.
Maktab ehtiyoji bilan bog‘langan tayyorgarlik
Maktab o‘qituvchidan o‘z fanini bilish bilan birga, shu bilimni turli qobiliyat va tayyorgarlikka ega bolalarga tushuntira olishni kutadi. Shu sababli talabaning maktab amaliyoti aniq kasbiy vazifalar asosida tashkil etilishi kerak: tajribali ustoz darsini kuzatish, darsning muayyan qismini tayyorlash, keyin mustaqil mashg‘ulot o‘tkazish.
Har bir bosqichdan so‘ng talaba o‘z faoliyatini tahlil qilishi muhim. Qaysi savol bolani o‘ylantirdi, qaysi izoh tushunarsiz bo‘ldi, qaysi usul samara berdi — ana shu savollar orqali amaliyot haqiqiy kasbiy tayyorgarlikka aylanadi.
Bunda universitet o‘qituvchisi va maktabdagi murabbiy bir xil kasbiy mezonlarga tayanishi zarur. Talaba dars maqsadini belgilay oldimi, vaqtni to‘g‘ri taqsimladimi, barcha o‘quvchilarni jalb qildimi, o‘zlashtirishni tekshirdimi — uning kasbiy o‘sishi shu kabi aniq mezonlar orqali baholanishi kerak.
Yangi avlod ustozining kasbiy qiyofasi
Yangi avlod mutaxassisi o‘z fanini chuqur egallagan, mustaqil fikrlaydigan, bolani tushunadigan va o‘rganishni davom ettiradigan pedagog bo‘lishi kerak. U o‘quvchiga tayyor javobni yetkazish bilan cheklanmay, savolning mohiyatini anglashga, dalil izlashga va o‘z xulosasini tushuntirishga yordam berishi lozim.
Buning uchun fan bo‘yicha puxta tayyorgarlik bilan birga uni o‘qitish metodikasini ham chuqur egallash zarur. O‘qituvchining nutqi ham kasbiy mahoratining bir qismi hisoblanadi. Murakkab tushunchani sodda ifodalash, savolni aniq qo‘yish, bolaning javobini sabr bilan eshitish amaliy mashq orqali rivojlanadi.
Bugungi pedagog uchun raqamli savodxonlik ham zarur. Sun’iy intellekt vositalari topshiriq variantlarini tuzish yoki qo‘shimcha material izlashda yordam berishi mumkin. Ammo ma’lumotning to‘g‘riligini tekshirish, bolaning shaxsiy ma’lumotlarini asrash va mualliflikka hurmat bilan munosabatda bo‘lish mas’uliyati pedagog zimmasida qoladi. Texnologiya o‘qituvchining fikrlashi va mas’uliyatini kuchaytirishga xizmat qilishi kerak.
Har bir bolaning imkoniyatini ko‘ra olish
Ta’lim sifati haqida gapirganda har bir bolaning imkoniyati va ehtiyojini e’tiborga olish zarur. Sinfdagi o‘quvchilarning rivojlanish sur’ati va hayotiy sharoiti turlicha bo‘lishi mumkin. Pedagog bu farqlarni sezishi, zarur hollarda psixolog va boshqa mutaxassislar bilan hamkorlik qilishi kerak.
Shu bois pedagogik ta’limda inklyuziv yondashuvni amaliy vaziyatlar orqali o‘rgatish muhim. Topshiriqni bolaning ehtiyojiga moslashtirish, ko‘rsatmani tushunarli shaklda berish va individual o‘sishni kuzatish bo‘lajak o‘qituvchining amaliy ko‘nikmasiga aylanishi lozim.
Farzand tarbiyasida maktab va oilaning hamjihatligi ham muhim. Ota-ona bilan suhbat faqat bolaning kamchiligini sanashdan iborat bo‘lmasligi, uning yutug‘ini ham ko‘rsatish va birgalikda bajariladigan vazifalarni belgilashga qaratilgan bo‘lishi kerak.
Ilmiy izlanishning manzili maktab bo‘lishi kerak
Pedagogika universitetidagi ilmiy faoliyat ta’lim amaliyotiga yangi yechimlar berishi bilan qadrli. Qaysi usul o‘quvchining matnni tushunishiga yordam beradi? Nima sababdan ayrim mavzularni o‘zlashtirish qiyin? Yosh o‘qituvchi faoliyatining dastlabki yilida qanday ko‘makka muhtoj?
Bunday savollar ilmiy izlanish uchun aniq yo‘nalish beradi. Tadqiqotda taklif etilgan metodika maktabda sinovdan o‘tkazilib, uning samarasi va cheklovlari o‘rganilishi kerak. Ilmiy ishning natijasi o‘qituvchi darsda qo‘llay oladigan aniq tavsiya, topshiriq yoki baholash vositasiga aylansa, uning amaliy qiymati ortadi.
Xalqaro tajribadan foydalanishda ham shu mezon muhim: xorijiy usulni shunchaki ko‘chirish emas, uni tilimiz, o‘quv dasturimiz va maktab sharoitiga moslashtirish zarur.
Oliy ta’limdagi yangilanish professor-o‘qituvchining uzluksiz o‘rganishini ham taqozo etadi. Maktab dasturlari va o‘quvchilarning ehtiyojidan xabardor bo‘lish, o‘z fanidagi yangiliklarni kuzatish, o‘qitish usullarini sinab ko‘rish kundalik kasbiy faoliyatga aylanishi zarur. Talabaga izlanishni o‘rgatadigan ustozning o‘zi ham tadqiqotchi va o‘rganuvchi bo‘lishi kerak.
Ishonchni sifatli ta’lim bilan oqlash
Pedagog tayyorlash sifati uchun mas’uliyat universitetning barcha bo‘g‘inlariga taalluqli. Rahbariyat zarur sharoitni yaratishi, kafedralar o‘quv mazmunini yangilashi, professor-o‘qituvchilar esa talabaning kasbiy o‘sishini kuzatib borishi kerak.
Biz uchun eng muhim savol shu: bitiruvchimiz maktabga borganida bolalar ta’limiga qanday hissa qo‘sha oladi? U o‘quvchini eshita olsa, bilimini to‘g‘ri baholasa, darsini puxta tashkil etsa va qiyinchilikka duch kelganda yechim izlay olsa, universitetdagi mehnat o‘z samarasini ko‘rsatadi.
Muallim obro‘-e’tiborini tiklash va mustahkamlashga qaratilgan davlat siyosati bizga katta ishonch bildirmoqda. Ushbu ishonchni munosib oqlash bilimli, tarbiyali, kasbiga sadoqatli ustozlarni tayyorlashni talab etadi.
Bugun universitet auditoriyasida o‘tirgan talaba ertaga bir bolaning hayotidagi eng muhim ustozga aylanishi mumkin. U bergan bilim, bildirgan ishonch va ko‘rsatgan namuna o‘sha bolaning kelajagida davom etadi.
Ustoz tayyorlash mas’uliyatining ko‘lami ham, sharafi ham shunda.