Tut daraxti va tezak oraligʻida. «Ilhom»da rassom Vyacheslav-Yuriy Useinovning koʻrgazmasi ochildi
«Ilxom»da Oʻzbekistonda va uning tashqarisida zamonaviy sanʼatning yorqin vakillaridan biri boʻlgan rassom Vyacheslav-Yuriy Useinovning «Tut» nomli shaxsiy koʻrgazmasi ochildi. «Gazeta» sharhlovchisi Dmitriy Povarov ustaning mediumlari orqali butun bir obrazlar tizimini va uning oʻziga xos badiiy uslubini koʻra oldi.
Tut va tezak oraligʻida. «Ilxom»da rassom Vyacheslav-Yuriy Useinovning koʻrgazmasi ochildi
Vyacheslav-Yuriy Useinovning haqiqatan ham ikkita ismi bor va ikkinchisi tasodifan paydo boʻlmagan. U 1962 yil 12 aprelda — Oʻzbekistonda ham, butun Sovet Ittifoqida ham, eng avvalo, Yuriy Gagarin bilan bogʻliq boʻlgan Kosmonavtika kunida tugʻilgan. Shunday qilib, Yura bolaligidanoq va butun umrga Vyacheslavning yonidan joy oldi.
Oʻzining butun professional faoliyati davomida rassom ham fazoni — faqat kosmik emas, balki badiiy fazoni oʻziga xos tarzda tadqiq qilish bilan shugʻullanib kelmoqda.
Maʼlum bir paytda Useinovga mavjud usullar yetmay qoldi va u tayyor koordinatalar tizimiga tayanish oʻrniga, tasvir va fazoni qurishning shaxsiy yoʻlini izlay boshladi.
Rassomning koʻrgazma ochilishidagi nutqining oʻzi zamonaviy sanʼat haqida alohida qisqa maʼruzaga aylanishi mumkin edi — unda Marinetti, Bauxaus, Malevich va Natali Sarrot bosh qahramonlar sifatida ishtirok etdi. Useinov ekspozitsiyani shunchaki asarlar toʻplami sifatida emas, balki oʻzining hali 2008 yildayoq «Fraktal verizm haqida»gi manifestida shakllantirgan badiiy yoʻnalishining fazoviy isboti sifatida qabul qilishni taklif etadi.
Uning asosida odatda bir-biriga mos kelmaydigandek tuyuladigan narsalarni birlashtirishga boʻlgan urinish yotadi: kuzatishning aniqligi (italyancha vero — haqiqiy soʻzidan) — kichik boʻlaklarda, «fraktallar»da — har bir boʻlagi miqyos kichraytirilganda takrorlanadigan cheksiz geometrik shakllarda namoyon boʻladi. Bunday rangtasvir sabr-toqatni talab qiladi: uzoqdan u yaxlit va xotirjam koʻrinishi mumkin, yaqindan esa koʻplab detallarga parchalanib ketadi va keyin yana tasvirga birlashadi.
«Koʻpgina rassomlar muayyan mavzularni izlashadi, bularning barchasini xayolan oʻylab topishni boshlashadi, lekin dunyoning muhimligi — uning his qilinishidadir va u vaqtga: na kelajakka, na oʻtmishga boʻysunishi kerak. Men bugun sizga taqdim etayotgan sanʼat — bu men imprinting holati sifatida boshdan kechirgan narsam, yaʼni bu „shu yerda va hozir“ holatidir», — dedi ochilish marosimida Useinov.
30 ga yaqin — ham keng tanilgan, ham yangi asarlarni oʻz ichiga olgan ekspozitsiyaning nomi maʼnolar oʻyiniga qurilgan: «tut» soʻzi ham joyni koʻrsatishni, ham Oʻzbekistondagi eng keng tarqalgan daraxtlardan birini anglatadi. Loyihaning asosiy mantiqlaridan biri shu yerdan boshlanadi: aniq, deyarli maishiy buyumdan dunyo tuzilishi modeli tomon harakat.
Useinov uchun fraktal — matematik illyustratsiya emas, balki badiiy tafakkur tamoyilidir: shakl takrorlanishdan, oʻziga oʻxshashlikdan yuzaga keladi, koʻpayadi, lekin shu bilan birga boshlangʻich element bilan ichki bogʻliqlikni saqlab qoladi.
Masalan, u foydalanadigan, Markaziy Osiyoda mashhur boʻlgan boʻyra toʻqishning «chiy» texnikasi shunday ishlaydi: rangli jun ip bilan oʻralgan har bir choʻp yaxlitlikni yaratishga qodir boʻlgan elementga aylanadi. Bu usulda Useinovga xos boʻlgan asosiy urinish — badiiy shaklga oldindan belgilangan geometrik sxemasini majburlab singdirmasdan, uni materialning oʻzidan chiqarib olish yaqqol koʻrinadi.
Ammo rassomning eng ifodali bayonoti yuksak nazariya ataylab past darajadagi material bilan toʻqnashgan joyda paydo boʻladi. Tut daraxti va «ipak jannati»ga Useinov tezakni qarama-qarshi qoʻyib, uni oʻziga xos anti-sanʼatga aylantiradi. Yoki kraft qogʻozni olib, rassom uni hoʻllaydi, soʻngra xuddi moʻyqalamning keng zarbi kabi har bir shunday chizgini joylashtirib, burab chiqadi.
«Bu duallik ataylab provokatsion koʻrinadi: bir tomondan — tabiiy goʻzallik va dekorativlik, ikkinchi tomondan — odatda estetik eʼtibordan chetda qoladigan narsa. Bu oraliqda barcha marketing trendlariga qarshi turadigan muayyan taranglik yuzaga keladi», — deb tushuntiradi usta.
Useinov sanʼat bozorga boʻysunmasligi kerakligi haqida shunchaki gapirib qolmay, bozor mexanizmini tom maʼnoda absurd darajasiga yetkazadi. Rassom «Ilxom» foyesida performans-auktsion tashkil etdi — turli davrlarga oid bir nechta asarlarini kimoʻzar savdosiga qoʻydi va tashrif buyuruvchilar ular uchun faol kurasha boshladilar. Biroq, auktsion tuzoq boʻlib chiqdi — yakunda Useinov asarlarni gʻoliblarga bepul topshirdi.
Birinchi qarashda latifanamo tuyulgan bu ishora, aslida koʻrgazma mantiqini juda aniq davom ettiradi — bozor faqat bekor qilinishi uchungina sahnalashtirilgan edi.
Bu dasturning koʻlami, yangi davrning eʼlon qilinishi va ayniqsa, sanʼatning butun geometrik tarixini qayta koʻrib chiqish daʼvosi bilan bahslashish mumkin. Ammo aynan mana shu haddan tashqarilik, sanʼatning chiziqli vaqtidan — bugungi kun muqarrar ravishda oʻtmishga havola qilishi va kelajakni vaʼda qilishi kerak boʻlgan vaqtdan chiqib ketishga urinish loyihani qiziqarli qiladi. Useinov tomoshabinlarga hozirgi zamonda — tut daraxti Koinot modeli, tezak — badiiy qarshilik ishorasi, alohida choʻp esa — fraktal dunyoning boshlanishi boʻlib chiqishi mumkin boʻlgan oʻsha oraliqda toʻxtab qolishni taklif qiladi. Faqat toʻxtash va ichkariga kirish kerak — koʻrgazma 13 oktyabrgacha davom etadi.
Kirish bepul.