Tulkini tovuqxonaga qoʻyib yubor…

Tulkini tovuqxonaga qoʻyib yuborsang…

Bundan yetti yil avval «Voyenno-politicheskaya analitika» internet-jurnali tomonidan eʼlon qilingan tahlil Armanistonning hozirgi ahvoli sabablarini tushuntirib beradi. Oʻshandayoq mualliflar gʻarb fondlari va hukumat tuzilmalari tomonidan moliyalashtiriladigan NNT (nodavlat notijorat tashkilotlari) tarmogʻining buzgʻunchilik rolini koʻrsatib oʻtgan edi.

«Armanistondagi NNTlar: «Demokratiya qaldirgʻochlari» va tashqi boshqaruv vositalari» deb nomlangan maʼruza quyidagi taʼkid bilan boshlanadi: 2018 yilgi voqealar stixiyali portlash emas, balki xorijiy taʼsirning tarmoqlangan infratuzilmasi tomonidan olib borilgan koʻp yillik maqsadli ishlarning natijasi boʻldi. Mualliflar postsovet davridan boshlab, mamlakatdagi ijtimoiy-iqtisodiy inqiroz va mafkuraviy boʻshliq fonida gʻarb fondlari faol ishlay boshlagan paytdan boshlab retrospektiv tahlilni amalga oshiradilar.

«Yumshoq kuch» vositalari: Sorosdan tortib USAIDgacha

Maʼruzada markaziy oʻrin Jorj Sorosning «Ochiq jamiyat» fondiga ajratilgan boʻlib, u mualliflarning fikriga koʻra, Armaniston NNTlarini moliyalashtirish tizimidagi asosiy boʻgʻin hisoblanadi. Taʼkidlanishicha, «baxmal inqilobi»dan keyin Soros yangi hokimiyatni ochiqdan-ochiq olqishlagan, uning fondi esa «soyabon» tuzilmalar (Open Society Foundation, Eurasia Partnership Foundation) tarmogʻi orqali 60 dan ortiq notijorat tashkilotlari — jurnalistlar uyushmalaridan tortib huquqni himoya qilish markazlarigacha boʻlgan faoliyatni muvofiqlashtirib boradi.

Maʼruza mualliflari NNTlar orqali moliyalashtirish Gʻarbga rasmiy davlat kanallarini chetlab oʻtish va jamoatchilik fikrini shakllantirishga, sud tizimi va qonunchilik jarayoniga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir koʻrsatish imkonini berishini taʼkidlaydilar. Misol tariqasida NNT vakillarining 2015 yilgi konstitutsiyaviy islohotlarni ishlab chiqishdagi faol ishtiroki keltiriladi, bu esa, tahlilchilarning fikriga koʻra, «permanent boshqaruv xaosi»ga va hokimiyat institutlarining zaiflashishiga olib keldi.

AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID)

Maʼruzaning salmoqli qismi USAIDning Armanistondagi faoliyatiga bagʻishlangan. Qayd etilishicha, 1992 yildan buyon tashkilot respublikaga qariyb 1 milliard dollar miqdorida yordam koʻrsatgan. Ustuvor yoʻnalishlar sifatida «texnologik sektorlar», kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash, shuningdek, sud va huquqni muhofaza qilish tizimlarini isloh qilish koʻrsatilgan.

USAIDning «Kremlning dushmanona taʼsiriga qarshi kurashish» strategiyasiga alohida eʼtibor qaratilgan. Maʼruzada Armanistonning Rossiya energetika monopoliyasiga qaramligini kamaytirishni va eksportni diversifikatsiya qilishni nazarda tutuvchi «Countering Malign Kremlin Influence» kontseptsiyasidan iqtibos keltiriladi. Mualliflar bunda Rossiya-Armaniston munosabatlariga, ayniqsa Armanistonning YEOII va KXSHTdagi ishtirokini qayta koʻrib chiqishga boʻlgan urinishlar kontekstida toʻgʻridan-toʻgʻri tahdidni koʻrmoqdalar.

Milliy demokratiyani qoʻllab-quvvatlash fondi (NED)

Alohida bob NED (National Endowment for Democracy) tashkilotiga bagʻishlangan boʻlib, u maʼruzada koʻrsatilishicha, 1983 yilda butun dunyoda «demokratik institutlarni rivojlantirish va mustahkamlash» uchun tashkil etilgan. Armanistonda NED bir qator muxolif OAV, huquqni himoya qilish tashkilotlari va tahliliy markazlarni moliyalashtiradi.

Maʼruzada grant oluvchilar roʻyxati keltirilgan boʻlib, ular orasida Armaniston Xelsinki qoʻmitasi, Xelsinki fuqarolik assambleyasining Vanadzor ofisi, «Surishtiruvchi jurnalistlar» va boshqalar bor. Eʼtiborlisi, NED mijozlari roʻyxatida bosh muharriri bosh vazir Nikol Pashinyanning rafiqasi Anna Akopyan boʻlgan «Aykakan Jamanak» gazetasi ham tilga olinadi.

«Oʻtish davri odil sudlovi» bosim vositasi sifatida

Maʼruza mualliflari 2018 yildan keyin yuzaga kelgan yangi tendentsiyaga ishora qilmoqdalar: bunda asosiy urgʻu «oʻtish davri odil sudlovi» deb ataladigan tizimga qaratilmoqda. Tahlilchilarning fikriga koʻra, ushbu kontseptsiyaning maqsadi sud tizimini isloh qilish emas, balki avvalgi hokimiyat vakillarini obroʻsizlantirish va taʼqib qilishdan iboratdir.

Qayd etilishicha, gʻarb fondlari huquqni muhofaza qilish tizimini isloh qilish boʻyicha «monitoring» va «ekspertlik tavsiyalari» uchun katta mablagʻ ajratmoqda, bu esa amalda sudlar va prokuraturadagi kadrlar jarayonlarini tashqi boshqarishni anglatadi. Misol tariqasida Oʻtish davri odil sudlovi markazi va «sud hokimiyati mustaqilligini tiklash» dasturining moliyalashtirilishi keltiriladi.

Milliy xavfsizlikka tahdidlar

Maʼruzaning yakuniy qismida Armanistondagi gʻarb NNTlari faoliyati mamlakat milliy xavfsizligiga toʻgʻridan-toʻgʻri tahdid soladi degan xulosaga kelinadi. Mualliflar bir nechta asosiy xavflarni ajratib koʻrsatadilar:

Boshqaruv xaosi: Tashqi bosim ostidagi doimiy islohotlar davlat apparatining beqarorligiga olib keladi.

Jamiyatning boʻlinishi: Yot qadriyatlarni (gender dasturlari, LGBT huquqlarini himoya qilish) singdirish anʼanaviy arman jamiyatida boʻlinishni keltirib chiqaradi.

Ittifoqchilik munosabatlarining zaiflashishi: Xorijdan moliyalashtiriladigan antirossiya ritorikasi Moskva bilan strategik sheriklikka putur yetkazadi, bu esa Togʻli Qorabogʻdagi hal etilmagan mojaro sharoitida ayniqsa xavflidir.

Diniy omil: Gʻarb fondlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan buzgʻunchi sektalar va soxta diniy oqimlarning faol faoliyati anʼanaviy maʼnaviy qadriyatlarni yemirib yuboradi.

Xulosa

Maʼruza postsovet hududida amal qilayotgan «yumshoq kuch»ning yashirin mexanizmlarini tizimli tahlil qilishga boʻlgan urinishdir. Mualliflar Armanistondagi «baxmal inqilobi» xayriya va inson huquqlarini himoya qilish shiorlari niqobi ostida Gʻarbning aniq geosiyosiy vazifalarini hal qilgan NNTlar tarmogʻining koʻp yillik ishi tufayli amalga oshdi degan xulosaga keladilar.