Tramp AQShda saylovchilarning soxtakorligi «avj olgan» demoqda — dalillar bu juda kam uchraydigan holat ekanini koʻrsatadi
AQSh prezidenti oraliq saylovlar xavfsizligiga shubha bildirayotgan bir paytda, BBC Verify uning daʼvolarini oʻrganib chiqmoqda.
Tramp AQShdagi saylovlardagi qallobliklar «avj olganini» aytmoqda — dalillar esa bu juda kam uchraydigan holat ekanini koʻrsatmoqda
Prezident Donald Tramp AQShda sudda ayblov hukmi bilan tasdiqlangan saylovdagi qalloblik holatlari haqida xabar bergan har bir kishiga 1 million dollar (750 000 funt sterling) mukofot vaʼda qildi.
3 noyabrga belgilangan oraliq saylovlar yaqinlashayotgan bir paytda, Tramp pochta orqali ovoz berishda va fuqaro boʻlmagan shaxslar tomonidan «avj olgan» gʻirromliklar boʻlayotganini iddao qilib, ovoz berish jarayonining halolligini soʻroq ostiga olmoqda.
Biroq tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ikkala holatning ham real misollari juda kam uchraydi.
BBC Verify Tramp tomonidan saylov tizimiga taklif etilayotgan oʻzgarishlar bilan bir qatorda mavjud dalillarni ham oʻrganib chiqdi.
Koʻp yillardan beri Tramp pochta orqali ovoz berish keng koʻlamli qallobliklarga olib kelishi haqida isbotlanmagan iddaolarni takrorlab keladi.
Shu bilan birga, u respublikachilarni oraliq saylovlarda pochta orqali ovoz berishga chaqirdi va ilgari oʻzi ham pochta orqali ovoz berganini aytdi.
Prezident Kongressni odamlarga faqat nogironligi boʻlgan, xasta, harbiy xizmatda boʻlgan yoki safarda boʻlgan hollardagina pochta orqali ovoz berishga ruxsat beruvchi qonunni qabul qilishga majburlay olmadi.
Aksariyat shtatlar , external odamlarga hech qanday sabab koʻrsatmasdan pochta orqali ovoz berishga ruxsat beradi va 2024 yilgi prezidentlik saylovida 48 millionga yaqin kishi pochta byulletenlaridan foydalandi.
Oʻtgan yili Tramp AQSh Pochta xizmatiga byulletenlarni faqat davlat idoralari tomonidan tuzilgan fuqarolar roʻyxatidagi saylovchilarga yetkazib berishni topshiruvchi ijroiya farmoyishini imzoladi. Shuningdek, u shtatlarni pochta orqali ovoz berishda bir xil konvert dizaynidan foydalanishga majbur qilishni maqsad qilgan edi.
SAVE America dalolatnomasi (Amerikani saqlab qalish toʻgʻrisidagi qonun) nima va u nima qiladi?
AQSh Oliy sudi oraliq saylovlarga juda yaqin qolganda bunday oʻzgarishlar kiritish «oʻzboshimchalik va eʼtiborsizlik» ekanini aytib, farmoyishni rad etdi — garchi keyinchalik bu masalani yana koʻrib chiqishi mumkinligini bildirgan boʻlsa-da.
AQSh shtatlarida pochta byulletenlarini tekshirish boʻyicha turlicha qoidalar mavjud, ammo har bir shtat muvofiqlikni tasdiqlash uchun byulletendagi ayrim saylovchi maʼlumotlarini bazadagi yozuvlar bilan solishtiradi va aksariyat shtatlar imzolarni ham tekshiradi.
AQShdagi bir nechta saylovlar boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, pochta orqali ovoz berishda qalloblik juda kam uchraydigan holat boʻlgan.
, external 2016, 2018, 2020 va 2022 yilgi saylovlarni oʻrganib chiqdi va har 10 million pochta orqali berilgan ovozga oʻrtacha toʻrttaga yaqin qalloblik holati toʻgʻri kelishini aniqladi.
Hisobot ilgari Trampni qoʻllab-quvvatlagan «Heritage Foundation» tahlil markazi tomonidan yuritiladigan bazaga tayangan boʻlib, unda ayblov hukmi bilan yakunlangan saylovdagi qalloblik holatlari qayd etiladi.
Masalan, tadqiqotda aytilishicha, Oregon shtatida 2000 yildan 2020 yilgacha 100 milliondan ortiq pochta byulleteni yuborilganidan keyin bor-yogʻi 40 ta qalloblik holati qayd etilgan.
Tramp fuqaro boʻlmaganlarning ovoz berishi keng tarqalganini aytdi va 2024 yilgi saylov oldidan demokratlar millionlab migrantlarni AQShga «ovoz berishlari, ovoz berishlari va yana ovoz berishlari uchun» kiritayotganini iddao qildi.
AQSh federal saylovlarida fuqaro boʻlmagan shaxslarning ovoz berishi noqonuniy hisoblanadi — jazo choralari qamoq, jarima va deportatsiyani oʻz ichiga olishi mumkin.
Tramp Kongress tomonidan qabul qilinishini xohlayotgan saylov qonuni saylovchilardan ovoz berishdan oldin davlat tomonidan berilgan fotosuratli shaxsni tasdiqlovchi hujjatni, roʻyxatdan oʻtishda fuqarolikni isbotlovchi hujjatni va fuqarolikning davom etayotganini tekshirishni talab qiladi.
AQShdagi oraliq saylovlarda millionlab odamlar muddatidan oldin ovoz berib boʻldi
Muxoliflarning aytishicha, saylovchilarning shaxsini tasdiqlash boʻyicha qaʼtiyroq qoidalar davomatni kamaytirishi mumkin, chunki koʻp odamlarda pasport yoki talab qilinadigan davlat tomonidan berilgan fotosuratli ID-karta boʻlmasligi mumkin.
«Koʻpgina mamlakatlardan farqli oʻlaroq, bizda hukumat tomonidan beriladigan milliy ID-karta yoʻq. Haydovchilik guvohnomasi eng keng tarqalgan, ammo u sizning immigratsiya maqomingizni aniqlamaydi, shuning uchun aksariyat amerikaliklar yonida olib yuradigan ID-karta ovoz berishingiz uchun yetarli boʻlmaydi», deydi «Campaign Legal Center» tashkilotining saylov huquqlari boʻyicha mutaxassisi Jonatan Dias.
Boshqalar esa, mavjud saylovchilar shaxsini tasdiqlash qonunlari hech qanday sezilarli taʼsir koʻrsatmaganini aytmoqda.
«Olimlar saylovchilar shaxsini tasdiqlash qonunlarining taʼsirini oʻrganganlarida — xoh konservatorlarning qalloblik haqida aytganlari boʻlsin, xoh progressiv guruhlarning saylovchilarni cheklash haqidagi ogohlantirishlari boʻlsin — ikkalasi ham sodir boʻlganiga oid koʻp dalillar mavjud emasdek tuyuladi», deydi konservativ «Cato Institute» institutining saylov boʻyicha mutaxassisi Uolter Olson.
Soʻnggi yillarda asosan respublikachilar tomonidan boshqariladigan bir nechta shtatlar saylovchilar shaxsini tasdiqlash qoidalarini kuchaytirdi. «Brennan Center for Justice» tadqiqotiga koʻra, 2024 yilgi saylovdan beri ID hujjatlariga nisbatan qaʼtiyroq talablarni joriy etish uchun 21 ta cheklovchi saylov qonuni qabul qilingan.
Koʻplab tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, AQShdagi oʻtgan saylovlarda fuqaro boʻlmagan shaxslarning ovoz berishi bilan bogʻliq tasdiqlangan holatlar juda kam boʻlgan.
«Heritage Foundation» maʼlumotlar bazasi 2005 yildan 2025 yilgacha boʻlgan davrda ovoz bergani uchun fuqaro boʻlmagan 24 kishi aybdor deb topilganini aniqladi.
«Birinchi navbatda, fuqaro boʻlmaganlar uchun ovoz berishning noqonuniyligi kuchli toʻxtatuvchi omil hisoblanadi, chunki koʻplab odamlar oʻzlarining immigratsiya maqomidan xavotirda va ovoz berish juda xavfli qadam boʻladi», deydi «Brookings Institute» institutining toʻngʻich ilmiy xodimi Darrell Vest.
«Buni qilgan odamlar koʻpligini, ayniqsa saylov natijalariga taʼsir qiladigan darajada koʻpligini koʻrsatadigan hech qanday dalil hech qachon boʻlmagan.»
Tramp, shuningdek, shtatlarni fuqaro emas deb gumon qilingan saylovchilarni aniqlash va ularni saylovchilar roʻyxatidan chiqarib tashlash uchun federal maʼlumotlar bazasidan — «Systematic Alien Verification for Entitlements» (Save) maʼlumotlar bazasidan foydalanishga chaqirdi.
Tizim fuqarolikni qabul qilgan shaxslar va ilgari federal hukumatga murojaat qilgan fuqaro boʻlmagan shaxslar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. U 1980 yillarda idoralarga shaxslarning immigratsiya maqomiga qarab davlat nafaqalarini olish huquqiga ega yoki ega emasligini tekshirishda yordam berish uchun yaratilgan.
Tanqidchilarning aytishicha, saylovchilar roʻyxatini tozalash uchun bu maʼlumotlardan foydalanish ishonchsizdir, chunki ular eskirgan boʻlishi va keyinchalik AQSh fuqaroligini olgan shaxslarni oʻz ichiga olishi mumkin — ammo AQSh Oliy sudi Tramp maʼmuriyatining undan shu tarzda foydalanishiga qoʻyilgan cheklovlarni olib tashladi.
AQShning har bir shtati pochta orqali qisman ovoz berishga ruxsat beradi va 2024 yilgi prezidentlik saylovida saylovchilarning 29 foizi shu yoʻl bilan ovoz berdi
«Federal maʼlumotlar bazalari saylovchilar roʻyxatini yangilashga harakat qilayotgan shtatlar uchun juda qadrli boʻlishi mumkin, faqat ularning imkoniyatlari cheklanganini tushunish sharti bilan», deydi Olson. «Shuning uchun Tramp rejasining maʼlumot almashishni talab qiluvchi qismi ijobiy, garchi shtatlardan doimiy ravshanda koʻrinib turgan kamchiliklari va noaniqliklariga qaramay, baza tarkibiga ishonchli deb qarashni talab qiluvchi ikkinchi qismi yomon boʻlsa ham.»
Dasturdan alohida shtatlar tomonidan foydalanish ixtiyoriydir va yaqinda undan foydalangan shtatlarda aniqlangan fuqaro boʻlmagan shaxslar soni kam boʻlgan.
Jorjiyada shtatning saylovchilar roʻyxati audit qilinganidan keyin,
fuqaro boʻlmasligi mumkin boʻlgan 432 kishi aniqlandi
Ichki xavfsizlik vazirligi Nevada shtatiga 185 ta nomdan iborat roʻyxatni berdi va fuqaro boʻlmagan shaxslarga saylovchi sifatida roʻyxatdan oʻtishga notoʻgʻri ruxsat berilganini aytdi, ammo shtat rasmiylari ularning barchasi aslida fuqarolar ekanini aniqladilar.
Oq uy Nyu-Djersidagi holatni misol qilib keltirdi, u yerda shu yozda shtatning haydovchilik guvohnomalarini berish boʻlimidagi dasturiy nosozlik sababli 2023 yil iyunidan 2024 yil iyunigacha 6600 ga yaqin fuqaro boʻlmagan shaxslar ovoz berish uchun roʻyxatdan oʻtgan. Shtat rasmiylarining aytishicha, 400 dan kamroq odam ovoz bergan va ularning barchasi endi tizimdan olib tashlangan.
AQSh Adliya vazirligi Kaliforniya shtatidan oraliq saylovlar oldidan «fuqaro boʻlmagan roʻyxatdan oʻtuvchilar boʻlishi ehtimoli yuqori» deb aytgan odamlarning 20 000 ta pochta byulletenini hisobga olmaslikni soʻradi — ammo apellyatsiya sudi bu soʻrovni rad etdi.
Oʻsha 20 000 kishidan 28 nafariga vazirlik noqonuniy ravishda ovoz berish uchun roʻyxatdan oʻtgan fuqaro boʻlmagan shaxslar deb
, external ayblov eʼlon qildi.