Toshkentda Oʻzbekiston iqtisodiyotining iqlim chidamliligi va yashil rivojlanish istiqbollari muhokama qilindi

Toshkentda Oʻzbekiston iqtisodiyotining iqlim barqarorligi va yashil rivojlanish istiqbollari muhokama qilindi

2026 yil 27 oktyabr kuni Toshkentda «Suv-iqlim xavflarining Oʻzbekiston iqtisodiyotiga taʼsiri va yashil rivojlanish imkoniyatlari» mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy seminar boʻlib oʻtdi.

Tadbir tashkilotchilari sifatida GPB Banki (AJ) qoʻllab-quvvatlovida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (MHTI) va «Iqtisodiyot oliy maktabi» Milliy tadqiqot universiteti (IOM MTU, Rossiya) ishtirok etdi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) hamkor-tashkilotchi boʻldi.

Seminar Oʻzbekiston va Rossiya davlat organlari, yetakchi ilmiy-tadqiqot markazlari, oliy taʼlim muassasalari va moliya institutlari vakillarini bir davraga jamladi.

Xususan, unda Iqtisodiyot va moliya, Energetika, Suv xoʻjaligi va Transport vazirliklari, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi boʻyicha milliy qoʻmita, Statistika boʻyicha milliy qoʻmita, Oʻzbekistonning sohaviy ilmiy va taʼlim muassasalari, shuningdek, Markaziy Osiyo Davlatlararo suv xoʻjaligini muvofiqlashtiruvchi komissiyasining Ilmiy-axborot markazi vakillari ishtirok etdi. Rossiya ilmiy-ekspert tomonidan IOM MTU, Tabiiy resurslar iqtisodiyoti va iqlim oʻzgarishi instituti, RFA A.M. Obuxov nomidagi Atmosfera fizikasi instituti va boshqa tashkilotlar vakillik qildi.

Iqlim xavflari va iqtisodiyot uchun yangi imkoniyatlar

Muhokamalar markazida Oʻzbekiston iqtisodiyotining iqlim oʻzgarishiga barqarorligini oshirish, suv resurslaridan oqilona foydalanish, energetika xavfsizligini taʼminlash va rivojlanishning past uglerodli modeliga global oʻtish imkoniyatlaridan foydalanish masalalari turdi.

Ishtirokchilar iqlim oʻzgarishlari uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish, sanoat, qishloq xoʻjaligi, tashqi savdo va aholi farovonligiga qanday taʼsir koʻrsatayotgani haqida fikr almashdilar. Qayta tiklanadigan energetika, elektr transporti, ishlab chiqarishni past uglerodli modernizatsiya qilish va uglerodli tartibga solish istiqbollariga, shuningdek, xalqaro bozorlarda mahalliy mahsulotlarning raqobatbardoshligini mustahkamlash chora-tadbirlariga alohida urgʻu berildi.

Ekspertlar iqlim oʻzgarishi davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga tobora sezilarli taʼsir koʻrsatayotgan uzoq muddatli tendentsiya ekanini taʼkidladilar. Bunday sharoitda iqtisodiyot, infratuzilma va aholini oʻzgarib borayotgan tabiiy-iqlim sharoitlariga moslashtirish strategik rejalashtirishning muhim qismiga aylanmoqda. Shu bilan birga, global yashil transformatsiya texnologik yangilanish, investitsiyalarni jalb qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va mamlakatning eksport salohiyatini kengaytirish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar ochadi.

Ilmiy tadqiqot: global energiya oʻtishining iqtisodiy samaralari

Seminarning bosh voqeasi «Oʻzbekiston iqtisodiyotini suv-iqlim inqiroziga va jahon iqtisodiyotining yashil transformatsiyasiga moslashtirish» loyihasi doirasida IOM MTU Tabiiy resurslar iqtisodiyoti va iqlim oʻzgarishi instituti tomonidan MHTI bilan hamkorlikda tayyorlangan «Jahon iqtisodiyotining yashil transformatsiyasi: Oʻzbekiston uchun imkoniyatlar va xavflar» maʼruzasi taqdimoti boʻldi.

Tadqiqot stsenariylar tahlili va iqtisodiy modellashtirishga asoslangan boʻlib, ular global energetik oʻtishning Oʻzbekiston iqtisodiyotiga 2035 va 2050 yilgacha boʻlgan istiqbolda taʼsirini baholash imkonini beradi. Mualliflar jahon iqtisodiyotini dekarbonizatsiya qilishning toʻrtta stsenariysini va milliy iqtisodiy siyosatning turli variantlarini solishtirib, asosiy tarmoqlar uchun mumkin boʻlgan foyda, xarajatlar va xavflarni aniqladilar.

Bunday yondashuv jahon talabining oʻzgarishi, past uglerodli texnologiyalar narxi, iqlimga oid moliyalashtirishning mavjudligi va uglerodli tartibga solishning tarqalishi oqibatlarini baholash imkonini beradi. Bu uzoq muddatli siyosatni yagona prognozga bogʻlab qoʻymasdan, jahon iqtisodiyoti rivojlanishining turli trayektoriyalarini hisobga olgan holda strategik qarorlar ishlab chiqish uchun asos yaratadi.

Tadqiqotning asosiy xulosalaridan biri Oʻzbekistonning qayta tiklanadigan energetikani rivojlantirish yoʻli iqtisodiy jihatdan asoslanganligi boʻldi. Taqdim etilgan hisob-kitoblarga koʻra, koʻrib chiqilgan stsenariylar orasida eng katta iqtisodiy samarani 2030 yilga kelib elektr energiyasi ishlab chiqarishda qayta tiklanadigan energiya manbalari, shu jumladan gidroenergetika ulushini 54 foizga yetkazish boʻyicha amaldagi maqsadlarni amalga oshirish taʼminlaydi.

Qoʻshimcha samarani energetika uskunalari va butlovchi qismlarni bevosita Oʻzbekistonda ishlab chiqarishni mahalliylashtirish berishi mumkin. Milliy ishlab chiqarish bazasini rivojlantirish ish oʻrinlarini yaratish, sanoat kooperatsiyasini kengaytirish va mamlakat ichida shakllanadigan qoʻshilgan qiymat ulushini oshirish imkonini beradi.

Tadqiqotchilarning baholashicha, quyosh generatsiyasi sezilarli narx potentsialiga ega. Shu bilan birga, qayta tiklanadigan energetika quvvatlarini yanada oshirishni elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish, energiyani jamlash tizimlarini rivojlantirish va mamlakat ichida uskunalar ishlab chiqarish uchun sharoit yaratish bilan birgalikda olib borish zarur.

Maʼruzaning alohida boʻlimi avtotransportni elektrlashtirishga bagʻishlangan. Mualliflar amaldagi maqsadli koʻrsatkichlarga izchillik bilan erishishni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar, bu chiqindilar oʻsishini jilovlashga va bir vaqtning oʻzida energotizimga tushadigan eng yuqori yuklamalarning haddan tashqari ortib ketishining oldini olishga imkon beradi. Buning uchun elektr transporti, quvvatlash infratuzilmasi va elektr tarmoqlarini muvofiq holda rivojlantirish, shuningdek, shahar transportini takomillashtirish zarur.

Global energiya oʻtishi: eksport istiqbollari va sanoatni modernizatsiya qilish vazifalari

Tadqiqotda, shuningdek, energetika resurslari va past uglerodli transformatsiya uchun zarur boʻlgan materiallarga jahon talabi tuzilmasi oʻzgarishi fonida Oʻzbekistonning eksport salohiyatini kengaytirish imkoniyatlari koʻrib chiqilgan.

Tadqiqotchilar global yashil transformatsiya sanoat mahsulotlarining ekologik xususiyatlariga yanada yuqori talablar qoʻyayotganini taʼkidlaydilar. Bunday sharoitda energiyani koʻp isteʼmol qiluvchi ishlab chiqarishlarni, birinchi navbatda kimyo sanoati, metallurgiya va mineral oʻgʻitlar sektorini modernizatsiya qilish alohida ahamiyat kasb etadi.

Mahsulotning uglerod izini kamaytirish, energiya samaradorligini oshirish va xom ashyoni chuqur qayta ishlash ekologik talablar kuchayayotgan bir sharoitda xorijiy bozorlarda mahalliy tovarlarning raqobatbardoshligini saqlab qalish uchun zarurdir. Shu sababli, yashil oʻtish nafaqat chiqindilarni kamaytirish vazifasi, balki sanoatning texnologik darajasini oshirish, yuqori qoʻshilgan qiymatga ega mahsulotlar chiqarishni kengaytirish va xalqaro ishlab chiqarish zanjirlarida Oʻzbekistonning pozitsiyalarini mustahkamlash imkoniyati sifatida ham koʻrib chiqiladi.

Suv-iqlim xavflari atlasi: manzilli qarorlar uchun asos

Seminar doirasida hududiy va sohaviy iqlim xavflarini baholash uchun moʻljallangan «Suv-iqlim sharoitlari oʻzgarishining Oʻzbekiston iqtisodiyoti rivojlanishiga taʼsiri» atlasi ham taqdim etildi.

Atlas eng zaif hududlar va tarmoqlarni aniqlash, suv tanqisligi, qurgʻoqchilik va anomal issiqlik iqtisodiy faollikni cheklashi mumkin boʻlgan hududlarni belgilash va moslashishning ustuvor yoʻnalishlarini oʻrnatish imkonini beradi.

Ushbu vositaning amaliy qimmati sugʻorish tizimlarini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarishlarni joylashtirishni rejalashtirish, muhim infratuzilmani himoya qilish va hududiy investitsiya dasturlarini tayyorlashda iqlimiy baholashlardan foydalanish imkoniyatidadir. Bu iqlim tahdidlarini umumiy baholashdan hududlarning xususiyatlari va suv resurslari bilan taʼminlanganligini hisobga olgan holda manzilli qarorlarga oʻtish imkonini beradi.

Oʻzbekiston iqlimga moslashish chora-tadbirlarini kengaytirmoqda

Seminar davomida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev rahbarligida mamlakatda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, infratuzilmani modernizatsiya qilish va iqtisodiy oʻsishning yashil modeliga oʻtishga qaratilgan keng koʻlamli islohotlar amalga oshirilayotgani taʼkidlandi.

Qishloq xoʻjaligida suv tejovchi texnologiyalarni joriy etishda salmoqli natijalarga erishildi. agar 2017 yilda ular 19 ming gektarni qamrab olgan boʻlsa, 2026 yilga kelib bu maydon 2,6 mln gektarga yetdi, bu mamlakat sugʻoriladigan yerlarining qariyb 60 foizini tashkil etadi. Taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, bu har yili 2,5 mlrd kub metr atrofida suvni tejash imkonini beradi. Suv tejovchi texnologiyalarni qoʻllash maydonini 3,5 mln gektarga yetkazish va yillik suv tejashni 5 mlrd kub metrga yetkazish vazifasi qoʻyilgan.

Ichimlik suvi taʼminoti va kanalizatsiya infratuzilmasi ham rivojlanmoqda. Oxirgi yillarda ushbu sohaga kiritilgan investitsiyalar oʻn baravarga ortib, 2,7 mlrd AQSh dollariga yetdi. Markazlashtirilgan ichimlik suvi bilan taʼminlangan aholi ulushi 2017 yildagi 63 foizdan qariyb 83 foizga oshdi. Ushbu davrda 7,7 mln kishi ilk bor toza suvdan foydalanish imkoniyatiga ega boʻldi, 39 ming km suv quvurlari tarmoqlari va 3,4 mingta suv taʼminoti inshootlari qurildi va rekonstruktsiya qilindi. Oʻrta muddatli istiqbolda aholini markazlashtirilgan ichimlik suvi bilan qamrab olishni 90 foizga yetkazish koʻzda tutilgan.

Parallel ravishda yashil energetika ham jadal surʼatlar bilan rivojlanmoqda. Xususiy sektor va xalqaro investorlar ishtirokida quyosh va shamol elektr stantsiyalarini qurish, elektr tarmoqlarini modernizatsiya qilish va energiyani jamlash tizimlarini joriy etish loyihalari amalga oshirilmoqda. Seminarda taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, 2026 yil oktyabr holatiga koʻra, elektr energiyasi ishlab chiqarishda qayta tiklanadigan manbalar ulushi 31 foizga yetdi. Amaldagi maqsadli moʻljal 2030 yilga kelib QTEM ulushini, gidroenergetikani qoʻshgan holda, 54 foizga yetkazishni koʻzda tutadi.

Ushbu islohotlar iqlimga yanada moslashish uchun asos shakllantiradi. Tadqiqot koʻrsatganidek, yashil oʻtishdan olinadigan iqtisodiy samarani oshirish uchun toza energetikani rivojlantirishni infratuzilmani modernizatsiya qilish, sanoatning energiya samaradorligini oshirish va uskunalar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish bilan uygʻunlashtirish muhimdir.

Ushbu ishda milliy ilmiy salohiyatni mustahkamlash muhim rol oʻynaydi. 2023 yilda Oʻzbekiston Prezidenti tashabbusi bilan Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim oʻzgarishini oʻrganish universiteti – Green University tashkil etildi. Universitet huzurida xorijiy mutaxassislar ishtirokida fundamental va amaliy tadqiqotlar oʻtkazish uchun Iqlim ilmiy rezidentsiyasi yaratildi. Green University va unga aʼzo tashkilotlar tizimining 2026–2029 yillarga moʻljallangan tasdiqlangan ilmiy tadqiqotlar dasturi amaliy tadqiqotlarni yanada rivojlantirishni va ekologiya hamda iqlim yoʻnalishlari boʻyicha mutaxassislar tayyorlashni koʻzda tutadi.

Ilmiy natijalar – amaliy qarorlar uchun asos

Seminar yakunlari boʻyicha ishtirokchilar birgalikdagi tadqiqotlarni davom ettirish, ilmiy maʼlumotlar va amaliy tajriba almashishni kengaytirish, iqlimni prognoz qilishni takomillashtirish va iqtisodiyot hududlari hamda tarmoqlari uchun manzilli tavsiyalar tayyorlash zarurligini taʼkidladilar.

Tadqiqot natijalaridan Oʻzbekiston iqtisodiyoti va aholisini suv-iqlim sharoitlari oʻzgarishiga moslashtirish boʻyicha uzoq muddatli chora-tadbirlarni ishlab chiqishda, yashil rivojlanish ustuvorliklarini belgilashda, sohaviy va hududiy dasturlarni takomillashtirishda hamda iqlimga oid moliyalashtirishni jalb qilishda foydalanish alohida ahamiyatga ega.

Taqdim etilgan maʼruza va atlas asoslangan davlat boshqaruvining amaliy vositalariga aylanishi mumkin. Ularni qoʻllash investitsiya yoʻnalishlarini aniqroq belgilash, suv yoʻqotishlarini kamaytirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, energiya samaradorligini oshirish va oʻsib borayotgan iqtisodiyotni ishonchli energiya bilan taʼminlash imkonini beradi.

Ishtirokchilar davlat organlari, ilmiy markazlar, xalqaro moliya institutlari va texnologik hamkorlar saʼy-harakatlarini birlashtirish resurslarni iqlim xavflarini kamaytirish, suv va energetika xavfsizligini mustahkamlash hamda mamlakatning eksport raqobatbardoshligini oshirishga yanada samarali yoʻnaltirish imkonini berishini taʼkidladilar.

Seminarning oʻtkazilishi iqlimga moslashish sohasida amaliy qarorlar ishlab chiqish va Oʻzbekistonning barqaror yashil rivojlanish modelini shakllantirishda xalqaro ilmiy hamkorlikning ahamiyatini tasdiqladi.