Toshkent. Nafasingizni ichiga yuting
Oʻzbekiston poytaxti Toshkent tobora isib bormoqda. Ammo biz hali ham xuddi gap faqat anomal haroratli issiq yoz haqida ketayotgandek oʻzimizni tutmoqdamiz. Oʻtgan haftada men uzoq vaqt xotiramda qolgan bir suhbatda boʻldim. Biz Toshkent — mening shahrim haqida bahslashdik. Va savol oddiy, ammo noqulay yangradi: «Shahar yashil hududlarning yoʻqotilishi, ommaviy zich qurilishlar va bir paytlar koʻchalarning nafas olishiga imkon bergan hamma narsaning betonga koʻmilishi bilan qanday kurashmoqda?» Qisqa javob: «Hech qanday».
Biz nimani yoʻqotdik va buni qanchalik tez yoʻqotdik
Soʻnggi 8–10 yil ichida Toshkent oʻzining yashil qoplamasining sezilarli qismidan mahrum boʻldi. Bu tasodifan sodir boʻlgani yoʻq — bu rejali tarzda, aniqrogʻi, reja yoʻqligi sababli sodir boʻldi. Loyihachilar 1966 yilgi zilziladan keyin shaharni rivojlantirish bosh rejasini ishlab chiqishda, turar joy mavzelari orasida ongli ravishda katta yashil hududlarni qoldirishgan edi. Bular boʻsh yerlar emas edi. Ular kelajakdagi oʻsish uchun — shaharning DNKsiga singdirilgan nafas olish maydoni sifatida zaxiralab qoʻyilgandi.
Men ana shunday joylardan birining yaqinida ulgʻayganman. 1980-yillarda maktabim yonida ulkan daraxtzor bor edi. Bu mavze ichidagi hudud boʻlib, bolalikda u cheksizdek tuyulardi. Darsdan keyin biz oʻynaydigan futbol maydoni ham oʻsha yashil hududning bir qismi edi. 1960-yillardagi loyihachilar 2020-yillardagi quruvchilar daraxtzorning deyarli hammasini shunchaki kesib tashlab, turar joy majmuasi qurishini tasavvur ham qila olishmagan boʻlsa kerak. Futbol maydoni ham yoʻqoldi — uning oʻrnida bino qad rostladi. Va eng alam qilarlisi: yangi aholining farzandlari uchun hech kim qoʻshimcha maktab yoki bolalar bogʻchasi qurmadi. Yashil maydon olib tashlandi. Odamlar qoʻshildi. Va tamom.
Boshqa, kamroq muhokama qilinadigan hodisa ham bor. Eski shaharda — «xususiy sektor» deb ataladigan joyda — koʻplab aholi oʻzlarining mevali daraxtlarini kesib tashlab, ularning oʻrniga manzarali oʻsimliklar ekishdi yoki avtoturargoh uchun beton toʻkishdi. Yashil qoplamaning yoʻqolishi nafaqat quruvchilarning qoʻli bilan sodir boʻlmoqda. Bu mahallama-mahalla, hovlima-hovli yuz bermoqda.
Haqiqiy muammo — nafaqat ventilyatsiya
Daraxtlar bilan birga nimalar yoʻqolayotgani haqida gapirganimizda, tabiiy ventilyatsiya manzaraning faqat bir qismidir. Eng jiddiy muammo — issiqlik oroli effekti, yaʼni shaharning asfalt, beton va shisha tufayli haddan tashqari qizib ketishidir. Toshkent muntazam ravishda havosi eng iflos boʻlgan dunyoning oʻnta yirik shaharlari qatoriga kirmoqda. Bu his-tuygʻuga berilib aytilgan gap emas. Bu maʼlumotlarning qaytariluvchi faktidir.
Shunga qaramay, biz olayotgan signallar ziddiyatlidir. Bir tomondan, rasmiylar yangi parklar va suv havzalarini vaʼda qilmoqda. Ikkinchi tomondan — aholi daraxtlarning kesilishi, yashil hududlarning qisqarishi va bunday iqlimga umuman moslashmagan yangi binolardan shikoyat qilmoqda. Ikkala jarayon ham bir vaqtda ketmoqda. Muammo ham aynan shunda.
Reja yoʻqmi — demak, har bir qaror ziddiyatlidir
Bularning koʻpchiligi zamirida keyingi 25–30 yilga moʻljallangan yaxshi oʻylangan, hisob-kitob qilingan rivojlanish bosh rejasining yoʻqligi yotadi.
Bunday rejasiz, parklar yaratish rejalari yashil hududlarni qurilish uchun sotish — va keyin, albatta, daraxtlarni kesish bilan yonma-yon mavjud boʻlishi toʻlaqonli mumkin. Qandaydir yoʻl bilan Toshkent shahar hokimligi qurilish va daraxtlarni kesishga eʼlon qilingan moratoriy toʻgʻrisidagi Prezident Farmonlariga rioya qilmaslikning uddasidan chiqmoqda. Hatto korruptsiya va tartibsiz qurilishlarni chetga surib qoʻyganda ham, asosiy savol qoladi: 30, 50, baʼzan esa 100 yildan ortiq yashagan daraxtlarning kesilishi shahar ekotizimida qayta tiklanmaydigan oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Yangi ekilgan koʻchatlar bu yoʻqotishni tezda qoplay olmaydi. Nihol asrlik daraxtning oʻrnini bosa olmaydi — na soyasi, na karbonat angidridni yutishi va na yashash muhiti sifatida.
Oqibatlar toʻlqinsimon tarzda tarqaladi va biz doim ham oʻlchay olmaydigan usullarda namoyon boʻladi. Toshkentning koʻplab tub aholisi qushlar kamayganini va ularning turlari oʻzgarganini taʼkidlamoqda. Aniq maʼlumotlar, afsuski, yetarli emas. Ammo chumchuqlar aniq kamaygan. Qushlar kam — hasharotlar va daraxt zararkunandalari koʻp degani. Toshkentda esa shundoq ham kasal daraxtlar koʻp.
Toshkentga keyingi 25–30 yil uchun real va obʼyektiv maʼlumotlarga asoslangan tizimli, yaxshi oʻylangan, hisob-kitob qilingan reja juda zarur. Bu nafaqat ekologiya yoki hayot sifati masalasi. Bu yana shaharning investitsiyaviy salohiyati masalasidir. Investorlarga aniqlik kerak. Hozir esa u yoʻq.
Biz muammoni umuman oʻlchayapmizmi?
Mana noqulay haqiqat: bu bahslarning aksariyati obʼyektiv maʼlumotlarsiz olib borilmoqda. Maʼlumotlar turli manbalarda mavjud boʻlishi mumkin, ammo hech kim ularni birlashtirmaydi va hech kim tahlilni chop etmaydi.
Tahlil boʻlmaganda, odamlar hissiyot va tuygʻularga tayanadilar. «Anomal issiqlik» iborasi tinmay yangraydi. Ammo issiqlikning qancha qismi mintaqaviy va global iqlim oʻzgarishidan, qanchasi esa daraxtlarni kesish, betonlashtirish, asfaltlash va ommaviy qurilishlardan kelib chiqqani haqida umumiy tushuncha yoʻq.
Aholining xabardorligi, shubhasiz, oshib bormoqda. Ammo aksariyat odamlar oʻz hayoti va issiqlik bilan qandaydir tarzda kurashish bilan band. Bu tushunarli — va aynan shuning uchun ham harakatlar uchun javobgarlik faqat alohida shaxslar zimmasiga tusha olmaydi.
Nimalar real qilinmoqda va nimalar qilinmayapti
Suv ichish va uyda qolish haqidagi standart maslahatlardan tashqari, ekstremal issiqlik toʻlqinlariga javob berish boʻyicha davlat protokollari mavjudmi? Menda yozma protokollar bor-yoʻqligi haqida maʼlumot yoʻq. Ammo muloqotda baʼzi oʻzgarishlar aniq yuz berdi. Favqulodda vaziyatlar vazirligi endi issiqlik avjiga chiqqan paytda ochiq havoda boʻlish vaqtini cheklashni tavsiya etuvchi xabarlarni yubormoqda. Baʼzi tashkilotlar va qurilish kompaniyalari ochiq havodagi ishchilar uchun ish soatlarini oʻzgartirdilar. Bular kerakli qadamlar. Ammo ular asta-sekinlik bilan amalga oshirilmoqda. Bu anomaliya emas, balki yangi voqelik ekanligi haqida hali ham keng tan olish yoʻq. Biz hali ham buni «anomal issiqlik» deb atayapmiz — goʻyoki u oʻtib ketadigandek.
Biz oʻzlashtirishimiz shart emas. Biz eslashimiz kerak
Odamlar Markaziy Osiyo shaharlari sovutish masalasida Yevropadan nimani oʻrganishi mumkin deb soʻrashganda, menga savolning qoʻyilishining oʻzi notoʻgʻridek tuyuladi. Markaziy Osiyo shaharlari allaqachon salqinlikni saqlashni bilishgan. Ming yillar davomida ushbu mintaqa xalqlari nima ish berishini tushunishgan: yashil hududlar, soya, oqar suvli ariqlar, suv havzalari, hovuzlar. Bular bezak emas edi. Bu infratuzilma edi. Va u 2000-yillarning boshigacha ishladi.
Keyin nimadir oʻzgardi. Bu bilimlarga ega boʻlgan odamlar ketganidan keyin, ularning oʻrnini — oʻz ayblarisiz — bu elementlarning vazifasini tushunmaydiganlar egalladi. Ariq tizimi vayron qilindi. Vaholanki, aynan u yashil qoplama bilan birga shahar mikroiqlimini yaratar edi. Bizga hech narsani oʻzlashtirish kerak emas. Biz mintaqamiz ming yillar davomida ishlab chiqqan bilimlarga qaytishimiz kerak.
Ortga surib boʻlmaydigan toʻrtta qadam
Agar men Markaziy Osiyo shaharlarini ekstremal issiqlikka moslashtirishning mutlaq ustuvor yoʻnalishlarini aytishim kerak boʻlsa, ular quyidagilar boʻlar edi:
— Muammoni tan olish. Muammoning toʻgʻri shakllantirilishi uning oʻzini tushunish kabi juda muhimdir. «Anomal» atamasini endi, aytish mumkinki, qoʻllab boʻlmaydi.
— Uni yanada ogʻirlashtirishni toʻxtatish. Biz zudlik bilan hamma narsani beton va asfaltga koʻmishni toʻxtatishimiz kerak. Shaharlarni qurish mumkin va kerak, ammo aniq talablar va cheklovlar bilan. Masalan, davlat endi maydoni 500 kvadrat metr va undan ortiq boʻlgan binolar loyihalarida yer maydonining kamida 30 foizini yashil hudud uchun ajratishni talab qilmoqda. Bu ijobiy oʻzgarish. Ammo unga «tishlar» kerak: yashil hudud deb nima hisoblanishining aniq, bajarilishi majburiy boʻlgan taʼrifi zarur. Tuvaklardagi butalar va palmalar hisobga oʻtmaydi.
— Iloji boricha hamma joyda ariq tizimini tiklash. Bu bizning azaliy sovutish infratuzilmamizdir. U asrlar davomida mavjud boʻlgan. U yana mavjud boʻlishi mumkin.
— Binolar ichidagi odamlarni himoya qilish. Ijtimoiy obʼyektlar — davlat maktablari, bolalar bogʻchalari, klinikalar, shifoxonalar, bolalar uylari, davlat universitetlarining yotoqxonalari toza havo oqimi tizimiga ega konditsionerlar bilan jihozlanishi kerak. Xususiy obʼyektlar esa bunday tizimlarni oʻz hisobidan oʻrnatishga majbur boʻlishi lozim.
Xulosa: xabardorlikdan harakatga
Bu suhbat menga nimani oʻrgatdi va siz undan nimani anglashingizni istardim: bilimlar mavjud. Markaziy Osiyo shaharlarni sovutish muammosini asrlar oldin yashil hududlar, soya, ariqlar va suv havzalari yordamida hal qilgan. Biz hal qilib boʻlmaydigan muammoga duch kelganimiz yoʻq. Biz hal qilishni unutib qoʻygan muammoga duch keldik.
Maʼlumotlardagi boʻshliq realdir. Umumlashtirilgan, chop etilgan, obʼyektiv maʼlumotlarsiz biz hissiyotlar darajasida bahslashamiz. Biz oʻzimiz oʻlchamaydigan narsani boshqara olmaymiz. Kimdir — hukumat, akademik hamjamiyat, fuqarolik jamiyati, xususiy sektor — tahlilni yaratishi va chop etishi kerak.
Reja yoʻq. Obʼyektiv maʼlumotlarga asoslangan 25–30 yilga moʻljallangan bosh reja — hashamat emas. Bu ekotizim, hayot sifati va investorlar ishonchining asosidir. Usiz ziddiyatli qarorlar bir-birini yoʻqqa chiqarishda davom etaveradi.
Daraxtlar bizning vaqt oʻlchovimizda oʻrnini toʻldirib boʻlmaydigan narsadir. Bugun kesilgan yuz yillik daraxtning oʻrnini ertaga ekilgan nihol qoplay olmaydi. Yoʻqotishlar toʻplanib boradi. Ular issiqlikda, havo sifatida, bioxilma-xillikda, qushlarning kamayishida va zararkunanda hasharotlarning koʻpayishida namoyon boʻladi.
Bu issiq yoz emas, balki yangi voqelikdir. Biz foydalanadigan til ahamiyatga ega. Modomiki biz buni «anomal issiqlik» deb atar ekanmiz, uning tugashini kutamiz. U tugamaydi.
Shunday qilib, mana iltimos — va u nafaqat amaldorlarga, balki hammaga tegishli
Agar siz professional boʻlsangiz — arxitektor, loyihachi, ekolog, maʼlumotlar boʻyicha mutaxassis, quruvchi, investor — ushbu muhokamaga oʻz tajribangizni olib kiring. Chop eting. Gapiring. Maʼlumotlarga oʻz hissangizni qoʻshing. Agar siz biznes yetakchisi boʻlsangiz — oʻz izingizni tekshiring. Ekishingiz mumkin boʻlgan joyda hamma narsani betonga koʻmyapsizmi? Binolaringiz ushbu iqlimga moslashtirilganmi? Ochiq havodagi ishchilaringiz himoyalanganmi? Agar siz aholi vakili boʻlsangiz — koʻchangizda, hovlingizda, mahallangizda nimalar sodir boʻlayotganiga eʼtibor bering. Savollar bering. Oʻzgarishlarni qayd eting. Daraxt tushuntirishsiz kesib tashlanganda eʼtiroz bildiring. Agar siz hukumatda boʻlsangiz — bosh rejaga byurokratik mashq sifatida emas, balki zudlik bilan hal qilinishi kerak boʻlgan infratuzilma sifatida qarang. Moratoriyga rioya etilishini taʼminlang. «Yashil hudud»ni shunday taʼriflangki, uni chetlab oʻtishning iloji boʻlmasin. Ariqlarni tiklashni moliyalashtiring.
Xabardorlik — maqsad emas. Harakatsiz xabardorlik — bu shunchaki boyroq soʻz boyligiga ega boʻlgan xavotirdir
Bilimlar — bizniki. Iqlim oʻzgarmoqda. Yagona savol — biz Markaziy Osiyoda hayotni qanday tashkil qilishni eslaydigan mintaqa sifatida harakat qilamizmi yoki unutadiganmi.
Keling, eslaylik. Va keyin, keling, quraylik.