Toʻlqinlarni jilovlab: Yoʻqolgan dengiz energiyasi sohilboʻyi shaharlarimizga kuch bagʻishlay oladimi?

**Oqimni oʻziga boʻysundirish: yashirin dengiz quvvati sohilboʻyi shaharchalarimizga energiya bagʻishlay oladimi?**

Muhandis Devid Mammerining taʼkidlashicha, suv tolishi (qalqishi) energiyasi sohilboʻyi jamoalari hayotini oʻzgartirib yuborishi mumkin

Shotlandiyaning Balandliklaridagi (Xaylend) maxfiy bir goʻshada shiddat bilan oqayotgan daryo suvning haybatli kuchini tushunish kalitiga ega.

Muhandis Devid Mammeri shundan oʻn yildan koʻproq vaqt ilgari aynan shu yerda boʻlgan edi.

Daryo boʻylab mahkam tortilgan arqonga mahkam yopishgancha, u suzib chiqdi va boshini suv ostiga egganda tinchlanmas oqim uning ustidan hayqirib oʻtishiga qoʻyib berdi.

«Muhandis sifatida biz hisob-kitob va shunga oʻxshash narsalarni qilamiz», deydi u, «lekin baʼzida suvga aynan tegish va uni his qilish orqali juda koʻp narsani anglashingiz mumkin».

Shiddatli oqimda yotar ekan, u kichik oʻlchamdagi suv tolishi energiyasi generatorining yangi turini tasavvur qildi.

Uning aytishicha, bu sohilboʻyi jamoalaridagi odamlar hayotini oʻzgartirishi mumkin boʻlgan innovatsiyadir.

«Men daryo ostida boʻlardim, ustimdan shiddat bilan oqayotgan suvning tovlanganini his qilardim.

Ushbu turbina oʻsha muhit bilan qanday hamkorlik qilishi kerakligini tasavvur qilishga — suvning qanday ishlayotganini tushunishga harakat qilardim».

Mammerining kontseptsiyasi Swimmer Turbine («Suzuvchi turbina»)ga aylandi — bu uning daryodagi tajribasi sharafiga nomlangan 50 kilovattli suv tolishi generatoridir.

Dengiz tubiga mahkamlangan, shisha tolasi va poʻlatdan yasalgan bu mashina suv yuzasi ostida koʻrinmasdan turadi. U 30 ga yaqin xonadonni elektr energiyasi bilan taʼminlash uchun yetarli boʻlgan quvvatni ishlab chiqarishi mumkin.

U uni 2010 yillarning boshlarida daryoda sinovdan oʻtkaza boshladi. Patent boʻyicha advokatning maslahatiga amal qilib, u qiziquvchan Xaylend turistlari va ularning kameralaridan yiroqda joylashgan yashirin joyni tanladi.

«Siz juda ehtiyotkor boʻlishga harakat qilasiz, chunki yangi texnologiya bilan ishlayapsiz», deydi u.

Bu uning Flex Marine Power kompaniyasining dastlabki yillarida, Buyuk Britaniyada energiya inqirozining oʻsib borayotgan xarajatlari yuz berguniga qadar sodir boʻlgan edi.

Swimmer Turbine’ni Shotlandiya suvlari boʻylab sochilgan yirik suv tolishi loyihalaridan ajratib turadigan narsa bu — uning oʻlchamidir.

Mammerining turbinasi juda goʻshang (jipslashgan) va oʻsha ulkan mashinalarga qaraganda ancha arzon. Baliqchilar va mahalliy ishchilar uni oʻz qishloq bandargohidan turib mustaqil ravishda yigʻishlari va oʻrnatishlari mumkin.

«Ikea mebel toʻplamini tasavvur qila olasizmi? Sizga yuk konteyneri keladi, uni ochasiz va u yerda 20 ga yaqin qism boʻladi.

Siz ularning hammasini murvatlar bilan biriktirasiz va turbingiz tayyor boʻladi.

Suvga tushirish rejasi boʻladi, siz ushbu koʻrsatmalarga amal qilasiz va soʻng suvda boʻlasiz».

Mammeri har doim ham kichik miqyosdagi energetikada ishlamagan. asli Gildforddan boʻlgan u Surrey universitetida mexanika muhandisligini oʻrgangan.

Flex Marine Power kompaniyasiga asos solishdan oldin u Buyuk Britaniya energetika sektorida talab juda yuqori boʻlgan konsultant edi. Muayyan vaqt davomida u yadroviy ishlar va foydalanishdan chiqarishga eʼtibor qaratdi, zararlangan tsisternalardan materiallarni olib tashlash uchun robotlarni loyihalashtirdi.

Glazgo universitetida tahsil olayotgan qizga koʻngil qoʻygach, u shimolga koʻchib oʻtdi. Jo uning rafiqasi boʻldi va hozirda ular uchta yosh farzandi bilan shahar atrofida yashashmoqda.

Tasodifni qarangki, uning koʻchib oʻtishi Shotlandiyaning dengiz energetikasi tajribasi markazi sifatidagi obroʻsi oshib borayotgan bir vaqtga toʻgʻri keldi.

2010 yilda u Orknidagi peshqadam Pelamis loyihasida Scottish Power Renewables kompaniyasiga xizmat safariga yuborildi.

«Dengiz ilani» laqabini olgan, uzunligi 180 metr (591 fut) boʻlgan Pelamis P2 milliy elektr tarmogʻiga quvvat uzatgan birinchi chuqur suvdagi, suzuvchi toʻlqin energiyasi mashinasi edi.

Oxir-oqibat, Pelamis 2014 yilda bankrotlikka uchradi, ammo bu muvaffaqiyatsiz qurilma haligacha dengiz energetikasi innovatsiyalaridagi muhim bosqich sifatida yodda saqlanadi.

«Soha oʻnlab yillarni oladigan va dovyurak ishlarni amalga oshiradigan ajoyib texnologiyalar va jamoalarning ana shunday misollari bilan toʻla», deydi Mammeri.

«Ammo qaysidir nuqtada bozor buni qoʻllab-quvvatlamaydi va ular toʻxtab qoladi. Baʼzi haqiqatan ham yaxshilari dovrugʻini saqlab qoldi, ammo boshqalari esa yoʻq, bu achinarli».

Mammerining aytishicha, Buyuk Britaniyada «suv tolishi energiyasi uchun hayratlanarli suvlar» mavjud va u yirik loyihalarda ishtirok etishdan mamnun boʻlgan — lekin u bezovtalik hissini eʼtiborsiz qoldira olmadi.

Uning ishi u tashrif buyurgan koʻplab kichik sohilboʻyi jamoalarida nooʻrindek tuyulardi.

«Men Shotlandiya boʻylab qayiqlarda suzib, ushbu juda qimmat jihozlar bilan exolot soʻrovnomalarini oʻtkazardim.

Ammo uskunalarning hammasi juda katta, yuzlab tonna ogʻirlikdagi kommunal miqyosidagi narsalar boʻlib, ularni quruqlikdagi odamlar tashir edi.

Men bandargohlarda yoki pabda uchratgan odamlarning hammasi baliqchilar edi. Ular bilimli va qiziquvchan edilar.

Men 'biz buni ular yetakchilikni oʻz qoʻllariga olishlari mumkin boʻlgan tarzda qilishimiz kerak' deb oʻyladim».

Uning aytishicha, aynan shu narsa Swimmer Turbine gʻoyasini ilhomlantirgan.

2011 yilda u Flex Marine Power kompaniyasiga asos solish va eʼtiborini oʻzining turbina kontseptsiyasiga qaratish uchun yirik loyihalardan voz kechdi.

U texnologik jarayonni qanday qilib kichikroq va yengilroq qilishni chizib va aniqlab, stoli atrofida soatlab vaqt oʻtkazdi.

U talaba-xodimni ishga oldi va Glazgo tashqarisida shinam oynavand ofis topdi — tez orada u bu muhandis va uning ashyolari uchun aslida mos kelmasligini tushundi.

«Bu juda yaxshi joy edi, lekin menga ofisga perforator olib kirishga ruxsat berilmasdi.

Biz uy egasi kelganda koʻrib qolmasligi uchun stol ostida turbina prototiplarini yasashga harakat qilardik».

Mammeri yanada amaliyroq ish joyi uchun Klaydsaydning kemasozlik merosiga murojaat qildi.

U sobiq kemasozlik korxonalarini dengiz texnologiyalari boʻyicha tadqiqot maydonchalariga aylantirish rejasini ilgari surdi va Inverklaydni qayta rivojlantirish boshqarmasi uni Grinokka taklif qildi.

«Yillar davomida ishlatilmagan koʻplab boʻsh angarlar bor edi», deydi u.

«Ular shunchaki 'biz sizni aylantirib chiqaramiz, siz angar tanlashingiz mumkin' deyishdi. Shunday qilib, men toʻgʻridan-toʻgʻri qirgʻoqda joylashgan eng yaxshisini tanlab oldim».

Shundan soʻng Mammeri oʻz modellarini sinash uchun dengiz sinovlarini oʻtkazish maqsadida Klayd daryosiga toʻgʻridan-toʻgʻri chiqish imkoniyatiga ega boʻldi.

U prototipni ishlab chiqdi va uni 2015 yilda Oban yaqinidagi Lorn Fyortidagi Luing orolida muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazdi.

Bu keyingi yili Flex Marine’ning birinchi yirik investitsiyasi va kengayishiga olib keldi.

Keyingi muhim qadam 2020 yilda Shimoliy Irlandiyada, Daun grafligidagi Strengford-Narrousda tashlandi.

Mammeri suv tolishi uskunalarini dengizda sinab koʻrish uchun akademik litsenziyaga ega boʻlgan Belfastdagi Kirolicha universiteti bilan hamkorlik qildi.

«Men va buxgalterim Mark barcha qismlarni yuk konteyneriga ortdik va uni yuk mashinasida yubordik.

Bizni bir guruh mahalliy dengizchilar bilan tanishtirishdi. Biz ferma hovlisida qoldirilgan konteynerdan suv tolishi turbinasini poʻrra koʻlamda oʻrnatishni amalga oshirdik».

Qayiqning orqa tomoniga mahkamlangan holda elektr energiyasi ishlab chiqarar ekan, Mammerining aytishicha, bu «bizni nihoyat dunyoga tanitgan» kontseptsiyaning toʻliq miqyosdagi isboti edi.

Bu Flex Marine Power kompaniyasiga toʻqqiz kishilik jamoa uchun tijorat turbinasi modelini ishlab chiqish maqsadida Buyuk Britaniya hukumatining Energetika tadbirkorlari jamgʻarmasidan 968 000 funt sterling yutib olishga yordam berdi.

Bu safargi shakl qayiqqa bogʻlab qoʻyilmas edi.

Swimmer Turbine toʻgʻridan-toʻgʻri qirgʻoqdan suvga tushiriladi va suv yuzasi ostida elektr energiyasi ishlab chiqarib, butunlay yashirin boʻlib qoladi.

Mammeri oʻtgan yili bir necha oyni koʻplab viski zavodlari va suv tolishi energiyasi uchun ideal boʻlgan sohilboʻyi suvlari bilan mashhur Isley orolida sinovdan oʻtkazish bilan oʻtkazdi.

U verfdan joy ijaraga oldi va u yerda «iqtidorli mahalliy odamlar» qurilmani yigʻish va suvga tushirishga oʻrgatildi.

Nihoyat, koʻp yillik mehnatdan soʻng, hal qiluvchi payt keldi.

«Men kemalar suvga tushiriladigan joy oxirida turganimcha, yigitlarimdan hech biri tegmasdan, mashinamizni koʻrib turardim.

Ularning hammasi mahalliy odamlar edi. Baliqchilar, oʻz traktorlaridan foydalanib, uni oʻzlarining suvga tushirish yoʻlagidan suvga uchirishdi. Bu mening tasavvurimning qisqacha bayoni edi».

Keyingi qadam — ushbu quvvatdan amaliy foydalanishdir. Mammeri keyingi yili orol uchun elektr energiyasi ishlab chiqarish rejasi bilan Isleyga qaytadi.

«Dengiz juda katta maydon va bu narsalar koʻrinmaydi. Orolning turli qismlarida har xil odamlarga tegishli boʻlgan turli xil suv tolishi tizimlari boʻlishi mumkin.

Oʻsha haqiqiy sohilboʻyi jamoalarida hashamdor kranlar, ogʻir yuk koʻtarish imkoniyatlari va katta mablagʻga ega yirik korporativ kompaniyalar yoʻq.

Ammo ularda bor narsa bu — bilim, ish axloqi va oʻz atrof-muhiti hamda dengizni chuqur tushunishdir.

Biz haqiqiy odamlarga suv tolishidagi quvvatdan foydalanish imkoniyatini berish orqali ularning gullab-yashnashini taʼminlashga harakat qilmoqdamiz».