Til afzalliklari boʻyicha ittifoq
Barcha mamlakatlar forslari, birlashingiz: Tehron Yevroosiyo shaxmat doskasida kuchli yurish qilmoqda
Til afzalliklari boʻyicha ittifoq
Nima uchun fors tilini madaniy xotiradan siyosiy aktivga aylantira oladigan tomon Markaziy Osiyo kalitini qoʻlga kiritadi — «VES 24» materialida.
Forstilli mamlakatlar ittifoqi
Yaqinda Eronning birinchi vitse-prezidenti Muhammad Rizo Orif Tojikiston energetika vaziri Daler Juma bilan uchrashuvda bir qarashda oddiy xushmuomalalik iborasidek tuyulishi mumkin boʻlgan, ammo mohiyatan chuqur maʼnoga ega boʻlgan fikrni bildirdi: gap mamlakatlar va «forstilli hududlar» ittifoqini tuzish imkoniyati haqida bormoqda. Ustavsiz, ishtirokchilar roʻyxatisiz, yoʻl xaritasisiz. Ha, hozirgi shaklda bu shunchaki siyosiy bayonot. Ammo bunday bayonotning berilishining oʻzi — allaqachon signaldir.
Biz Turkiyaning koʻp yillar davomida Turkiy davlatlar tashkiloti orqali Markaziy Osiyoga qanday sarmoya kiritayotganini koʻrib turibmiz: qoʻshma OAV va maktablardan tortib, transport koridorlari va harbiy kelishuvgacha. Anqara taʼsirning tizimli tarmogʻini barpo etdi. Eron esa aynan shu nuqtada «Forstillilar ittifoqi»ni ilgari surmoqda. Bu — til tsivilizatsiyaviy vajga aylanadigan geosiyosiy pozitsiyadir.
Oqibatda asosiy savol bunday ittifoqning tuzilish-tuzilmasligida emas. Asosiy savol shundaki, Tehron ilgari kamdan-kam foydalangan vositasini — oʻz taʼsir doirasini din emas, balki til asosida belgilashni sinab koʻrmoqda.
Yashirin strategik mantiq
Orifning taklifini «Turkiy davlatlar tashkilotiga javob»ga keltirib taqash — bu, albatta, kognitiv-analitik dangasalikdir. Biroq, yuzaki mantiq haqiqatan ham aniq-rashan. Turkiy davlatlar tashkiloti tarkibiga Turkiya, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston kiradi, Turkmaniston va Vengriya esa kuzatuvchi sifatida ishtirok etadi. Turkiy tilli davlatlarning hamkorlik kengashidan oʻsib chiqqan ushbu tuzilma madaniy platformadan iqtisodiyot, transport, energetika va xavfsizlikning koʻp oʻlchovli mexanizmiga aylanishni jadallashtirdi. Eronning Markaziy Osiyodagi ishtiroki ushbu institutsionallashgan turkiy ramka orqali asta-sekin yuvilib bormoqda. Tehronga — boshqa koʻplab tomonlarga boʻlganidek — TDTning haddan tashqari chaqqonligi yoqmayapti. Va Eron oʻz tashqi siyosatining tarkibiy berk koʻchasidan chiqishga harakat qilmoqda.
Eronning 1979 yildan keyingi tashqi siyosiy vositalar toʻplami deyarli toʻliq «diniy-ideologik birlik» narrativiga asoslangan edi: inqilobiy shialik, «qarshilik oʻqi», antiamerikanizm va antiizrailizm. Bu vosita Livan, Iroq, Suriya va Yamanda sezilarli natijalar berdi. Ammo uning chegarasi bor: Markaziy Osiyo.
Tojikiston, Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston — va Afgʻoniston — aholisining aksariyati sunniylardan iborat jamiyatlardir. Inqilobiy shialikni eksport qilish mantigʻi bu yerda nafaqat samarasiz, balki xavotir va hatto rad etishni keltirib chiqarishga qodir. Markaziy Osiyo hukumatlari konfessional siyosat girdobiga tortilmaslik uchun Tehrondan masofa saqlashiga yetarlicha sabablar bor. Til — printsipial jihatdan boshqacha vosita.
Til eʼtiqodga daʼvat qilishni, konfessiyani qabul qilishni talab qilmaydi. Til yanada qadimiyroq, dindan va etnosdan oldingi narsalarga murojaat qiladi: umumiy sheʼriyat, umumiy istoriografiya, umumiy maʼmuriy anʼana. Rumiy fors tilida yozgan va Turkiyaning Qoʻniya shahrida dafn etilgan — buning oʻzi «turk — fors» dual narrativining sukutdagi fosh etilishidir. Fors tili arab va osmonli turk tillari bilan bir qatorda Osmonli saroyi elitasining taʼlim tili boʻlgan.
Tojikiston — ushbu yoʻlning yagona suyanchigʻi. Ammo bu suyanchiqning yukni koʻtara olish qobiliyati Tehronning madaniy platformani siyosiylashtirish ishtiyoqini jilovlay olishiga, shuningdek, Doʻshanbening turkiy, rus va xitoy tillari bilan koʻp qatlamli qoplangan mintaqada fors tsivilizatsiyaviy oʻqi uchun yetarlicha strategik maydon ochishga tayyorligiga bogʻliq.
Tojikiston va Eron oʻzaro vizasiz sayohatlar uchun chegaralarni toʻliq ochdi
2026 yil 5 oktyabrdan boshlab Tojikiston va Eron oʻrtasida umumfuqarolik xorijiy pasport egalari uchun vizasiz rejim toʻliq hajmda kuchga kirdi. Bu haqda Tojikiston TIV Axborot va matbuot boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari Saidjon Shafizoda maʼlum qildi.
Oʻzaro anglashuv memorandumiga koʻra, ikki mamlakat fuqarolari 90 kunlik davr doirasida 30 kungacha hamkor davlat hududiga vizasiz kirishlari, tranzit oʻtishlari va boʻlishlari mumkin. Qoida barcha xalqaro oʻtkazish punktlarida — quruqlikdagi chegaralarda ham, aeroportlarda ham, shu jumladan uchinchi mamlakatlardan aviareyslar bilan kelishda ham amal qiladi.
Tashqi siyosat idorasida ushbu yengilliklar faqat qisqa muddatli safarlarga moʻljallangani taʼkidlandi. Vizasiz rejim uzoq muddat yashash yoki rasmiy ishga joylashish huquqini bermaydi. Ushbu maqsadlar uchun fuqarolar avvalgidek ikki davlat qonunchiligida nazarda tutilgan standart tartibda tegishli hujjatlarni rasmiylashtirishlari shart.
Oliy darajadagi uchrashuvlar: 2026 yil 10 oktyabrda Tojikiston va Eron prezidentlari Emomali Rahmon va Masʼud Pezeshkiyon Turkmanistonda boʻlib oʻtgan MDH davlat rahbarlari sammiti hoshiyasida muzokaralar oʻtkazib, doʻstona va qardoshlik rishtalarini mustahkamlashga sodiqliklarini taʼkidladilar.
Eron va Tojikiston oʻrtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlar faol rivojlanmoqda, Eron Tojikistonning top-5 asosiy savdo hamkorlari qatoriga kiradi. Finmarket.ru portali maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil yakunlari boʻyicha oʻzaro tovar aylanmasi 438 mln dollarni tashkil etdi, bu 2024 yilga nisbatan 28% ga koʻpdir. Tojikistonning Eronga eksporti 112,8 mln dollarga, Erondan import esa 371,2 mln dollarga yetdi (Tojikiston uchun salbiy saldo).
Neft-gaz sektori: 2026 yil avgustida tomonlar (Eron Neft vazirligi bilan muzokaralar doirasida) Tojikistonga xom neft, shuningdek, mahalliy neftni qayta ishlash korxonalari uchun dizel va aviatsiya yonilgʻisi yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli shartnomani, shu jumladan imtiyozli narxlar imkoniyati bilan kelishib oldilar.
Energetika va transport: Savdo, iqtisodiy, texnik, ilmiy va madaniy hamkorlik boʻyicha Qoʻshma komissiyaning muntazam yigʻilishlari oʻtkazilmoqda (oxirgi yigʻilish 2026 yil may oyida Doʻshanbeda boʻlib oʻtgan). Logistika, transport va energetika loyihalariga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Investitsiyalar va biznes. Tojikistonda Eron kapitalining ishtiroki kengaymoqda: kompaniyalar togʻ-kon sanoati, mashinasozlik, xomashyoni qayta ishlash va qishloq xoʻjaligida loyihalarni amalga oshirmoqda.
Umumiy tarix va tsivilizatsiya: qadimda va Oʻrta asrlarda Eron va Tojikiston hududlari Sharqning yagona davlatlari va madaniy-tarixiy makonlari, shu jumladan Ahamoniylar imperiyasi va Somoniylar davlati tarkibiga kirgan. Somoniylar sulolasi zamonaviy davlatchilikning poydevori va mintaqadagi bir qator xalqlar (birinchi navbatda tojiklar) uchun umumiy maʼnaviy asos sifatida tan olinadi.
Buyuk adabiy meros. Fors-tojik sheʼriyati klassiklari — Roʻdakiy, Firdavsiy, Hofiz, Saʼdiy, Umar Xayyom — ikkala mamlakatda ham milliy shoirlar sifatida eʼzozlanadi.
Din va anʼanalar: Islom dinining ustunligi (Eronda — shialik yoʻnalishi, Tojikistonda — sunniylik, Navroʻz kabi umumiy madaniy-maishiy anʼanalar va bayramlar bilan).
Til qardoshligi: tojik tili (fors tilining shevasi) va fors tili (forsiy) hind-yevropa oilasining bir xil eron guruhiga kiradi. Ikkala mamlakat aholisi bir-birining nutqini sezilarli darajada tushunadi. Tojiklar va eronliklarni (forslarni) chuqur tarixiy, madaniy va ijtimoiy aloqalar birlashtirib turadi.