Tenglar orasida teng

**Tenglar orasida teng**

Samarqandda 19 oktyabr kuni C5+1 formatida oʻtgan Markaziy Osiyoning beshta davlati va Amerika Qoʻshma Shtatlari vakillarining uchrashuvi nafaqat navbatdagi diplomatik voqea sifatida, balki mintaqamizning xalqaro iqtisodiyot va siyosatdagi roli asta-sekin oʻzgarib borayotganining belgisi sifatida ham eʼtiborga loyiqdir.

Bu yerda imzolangan hujjatlar va qilingan bayonotlar sonidan koʻra, ular koʻrsatib berayotgan yoʻnalish muhimroqdir. Yaqin-yaqingacha mintaqadan tashqaridagi koʻplab kuzatuvchilar tomonidan asosan Rossiya va Xitoy bilan munosabatlar prizmasi orqali qabul qilingan Markaziy Osiyo oʻz manfaatlaridan kelib chiqqan holda turli kuch markazlari bilan aloqalarni oʻrnata oladigan xalqaro jarayonlarning mustaqil ishtirokchisi sifatida oʻz oʻrnini tobora ishonch bilan namoyon etmoqda.

Samarqanddagi uchrashuv ishtirokchilarini qabul qilgan Oʻzbekiston uchun bu juda muhim. Mamlakat shunchaki muzokaralar uchun maydon taqdim etib qolmasdan, oʻzining tashqi siyosiy va iqtisodiy imkoniyatlari maydonini izchil kengaytirib, yangi hamkorlar nima uchun kerak boʻlib qolganini kimgadir tushuntirish zaruratisiz dunyoning eng yirik davlatlari bilan muloqot olib borishga tayyorligini koʻrsatmoqda. Ehtimol, yuz berayotgan voqealarning asosiy siyosiy maʼnosi ham shundadir: Toshkent mavjud hamkorlik yoʻnalishlari oʻrtasida tanlov qilishga emas, balki oʻz pozitsiyalarini mustahkamlash va bir vaqtning oʻzida qoʻshni davlatlar imkoniyatlarini kengaytirish orqali qoʻshimcha yoʻnalishlarni yaratishga intilmoqda.

Vaqtida Islom Karimov bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini yoʻqotmagan bir fikrni shakllantirgan edi: oʻzing kuchli boʻlish uchun kuchlilar bilan birlashish kerak. Bu iborada davlat siyosatining mutlaqo pragmatik mantiqi mujassamlashgan. Kuchli hamkor uning obroʻsidan foydalanish yoki xalqaro tadbirlarda unga yaqinligini koʻz-koʻz qilish uchun emas, balki oʻz iqtisodiyotini rivojlantirishga imkon beradigan texnologiyalar, kapital, bilimlar, bozorlar va boshqaruv tajribasiga ega boʻlish uchun kerak. Shu bilan birga, kuchli davlatga yaqinlikning oʻzigina hali hech kimga farovonlikni kafolatlamagan. Natija mamlakat tashqi imkoniyatlarni ichki yutuqlarga qanchalik mohirona aylantira olishiga bogʻliq.

Samarqand uchrashuvi Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlariga aynan shunday imkoniyatni beradi. Ammo uni ortiqcha eyforiyasiz qabul qilish kerak, chunki diplomatik kelishuvlar faqat aniq loyihalar, investitsiyalar, ishlab chiqarish quvvatlari, ish oʻrinlari va raqobatbardosh mahsulotlarga aylangandagina iqtisodiy natijaga aylanadi. Siyosiy deklaratsiya eshikni ochadi, lekin undan oʻtish hamkorlik ishtirokchilarining oʻzlariga havola.

19 oktyabr kuni Markaziy Osiyoning beshta davlati tashqi ishlar vazirlari va AQSh davlat kotibi Marko Rubio tomonidan qabul qilingan qoʻshma bayonot keng qamrovli yoʻnalishlarni oʻz ichiga oladi: transport va savdo, investitsiyalar, energetika, foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlab chiqish, raqamli texnologiyalar, mintaqaviy xavfsizlik, kiberxavfsizlik, taʼlim va madaniy merosni saqlash. Bu bir necha yil ichida mintaqa iqtisodiyotini oʻzgartirishga qodir boʻlgan yagona yirik loyiha emas, balki izchil ish olib borilganda uzoq muddatli samara berishi mumkin boʻlgan ehtimoliy aloqalar tizimidir.

Iqtisodiy kun tartibi anʼanaviy xomashyo savdosi bilan cheklanib qolmagani eʼtiborlidir. Tomonlar yuqori qoʻshilgan qiymatga ega boʻlgan ishlab chiqarish zanjirlarini shakllantirish, mintaqaviy sanoat kooperatsiyasini kengaytirish, bojxona tartib-omillarini takomillashtirish va elektron tijoratni rivojlantirish haqida gapirmoqdalar. Boshqacha aytganda, gap mamlakat asosan tabiiy resurslar yoki past darajada qayta ishlangan mahsulotlarni sotadigan modeldan asta-sekin texnologiyalar, ishlab chiqarish va murakkabroq xizmatlardan daromad olishga imkon beradigan modelga oʻtish imkoniyati haqida bormoqda.

Oʻzbekiston uchun bu amaliy zarurat masalasidir. Oʻsib borayotgan aholi, yangi ish oʻrinlariga boʻlgan ehtiyoj, sanoatni modernizatsiya qilish, qishloq xoʻjaligi va infratuzilmani rivojlantirish mehnat unumdorligining uzluksiz oʻsishini talab qiladi. Iqtisodiyotning yetarli boʻlmagan samaradorligini yangi obʼyektlar qurish, davlat xarajatlarini kengaytirish yoki navbatdagi kreditlarni jalb qilish orqali cheksiz ravishda qoplab boʻlmaydi. Barqaror oʻsish korxonalar kamroq xarajatlar bilan koʻproq mahsulot ishlab chiqarishini, xodimlar zamonaviy kasbiy koʻnikmalarga ega boʻlishini, biznes esa bozorlar, moliyalashtirish va texnologiyalardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishini nazarda tutadi.

Ochigʻini aytganda, Amerikaning ishtiroki ushbu yoʻnalishlarning har birida foydali boʻlishi mumkin. Qoʻshma Shtatlar raqamli iqtisodiyot, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, moliyaviy xizmatlar, injiniring, qishloq xoʻjaligi texnologiyalari, energetika va murakkab uskunalarni ishlab chiqishda sezilarli imkoniyatlarga ega. Oʻzbekiston uchun shunchaki tayyor yechimlarni import qilish emas, balki ishlab chiqarishni mahalliylashtirish, mutaxassislarni tayyorlash, kompetentsiyalarni topshirish va xususiy texnologik kompaniyalarning paydo boʻlishi uchun sharoit yaratish printsipial jihatdan muhimdir. Ideal darajada xorijiy investitsiyalar mamlakatda nafaqat uskunalarni, balki bilimlarni, malakali kadrlarni, ishlab chiqarish aloqalarini va oʻzlashtirilgan texnologiyalarni mustaqil rivojlantirish qobiliyatini ham qoldirishi kerak.

Tahlilchilarning taʼkidlashicha, raqamli texnologiyalar bilan bogʻliq yoʻnalish alohida eʼtiborga loyiqdir. Elektron savdo, ishonchli raqamli tizimlar, kiberxavfsizlik va innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish nafaqat yirik korxonalar, balki kichik biznesning ham mavqeini oʻzgartirishga qodir. Mintaqaviy markaz yoki kichik shahardan boʻlgan tadbirkor uchun raqamli infratuzilma va xalqaro bozorlarga chiqish imkoniyati yirik sanoat obʼyekti qurilishidan kam boʻlmagan ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Ammo buning uchun tayyorlangan kadrlar, sifatli taʼlim, ishonchli aloqa, tushunarli ish qoidalari va mulk huquqlarining real himoyasi zarur. Texnologik taraqqiyot bilim va investitsiyalar qulay ishbilarmonlik muhiti bilan birlashgan joyda mumkin boʻladi.

Taʼlim va sogʻliqni saqlash sohasidagi hamkorlik ham kamroq istiqbolli emas. Muhandislar, axborot texnologiyalari, energetika va sanoatni avtomatlashtirish boʻyicha mutaxassislarni tayyorlash boʻyicha qoʻshma dasturlar, oʻqituvchilar almashinuvi, kasb-hunar taʼlimi va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish koʻplab bir martalik moliyaviy kiritishlardan koʻra salmoqliroq natija berishi mumkin. Zamonaviy korxonani bir necha yil ichida qurish mumkin, ammo malakali mutaxassislarni tayyorlash vaqt va tizimli ish talab qiladi. Agar Amerika universitetlari, kompaniyalari va tadqiqot markazlari bilan hamkorlik Oʻzbekistonda shunday tizimni yaratishga yordam bersa, uning oqibatlari oʻnlab yillar davomida seziladi.

Alohida va, ehtimol, kimdir uchun ogʻriqli mavzu — bu oʻta muhim minerallar va tabiiy resurslardir. Markaziy Osiyo energetika, elektronika, mashinasozlik va boshqa yuqori texnologik tarmoqlar uchun ahamiyatga ega boʻlgan xomashyo zahiralariga ega. Jahon ishlab chiqarish zanjirlarining oʻzgarishi sharoitida bunday resurslarga boʻlgan qiziqish qonuniyatdir. Biroq, buni faqat qazib olish va eksportni oshirish imkoniyati sifatida qarash xato boʻlar edi. Ekspertlarning fikricha, asosiy vazifa imkon qadar geologiya-qidiruv, qayta ishlash, materiallar va komponentlar ishlab chiqarishni rivojlantirish, kompetentsiyalarni shakllantirish va mintaqa ichida qoladigan qoʻshilgan qiymatning yuqoriroq ulushiga erishishdan iborat.

Aynan shu yerda qisqa muddatli foyda va strategik hisob-kitob oʻrtasidagi chegara oʻtadi. Xomashyo eksporti valyuta tushumini tez fursatda olib kelishi mumkin, ammo oʻz-oʻzidan rivojlangan sanoatni yaratmaydi. Agar hamkorlik qayta ishlash korxonalarini qurish, geologik oʻrganishning zamonaviy usullarini joriy etish, muhandislarni tayyorlash va yetkazib berish zanjirlarini shakllantirishni nazarda tutsa, tabiiy boyliklar murakkabroq iqtisodiy rivojlanish uchun asosga aylanadi. Albatta, buning uchun ekologik oqibatlarni, kontraktlarning shaffofligini, loyihalarning iqtisodiy asoslanganligini va kelajak avlodlar manfaatlarini hisobga olish zarur. Oxirgisi ayniqsa muhim.

Oʻzbekiston uchun energetika yoʻnalishi ham ahamiyatlidir. Oʻsib borayotgan iqtisodiyot ishonchli energiya taʼminotiga, tarmoqlarni modernizatsiya qilishga, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga va turli energiya manbalaridan foydalanishga muhtoj. Qoʻshma kun tartibida energetika hamkorligini rivojlantirish va fuqarolik yadroviy texnologiyalariga qiziqish belgilangan. Samarqanddagi ikki tomonlama muzokaralarda kosmik sohadagi hamkorlik imkoniyatlari va oʻta muhim minerallar boʻyicha hamkorlikni kengaytirish ham muhokama qilindi. Amerika tomoni ushbu sohalarda oʻzbekistonlik hamkorlar bilan aloqalarni rivojlantirishdan manfaatdorligini tasdiqladi.

Oʻzbekistonning koinotni tinch maqsadlarda oʻzlashtirishda xalqaro hamkorlik tamoyillarini tartibga soluvchi "Artemida kelishuvlari"ga qoʻshilishi ramziy, ammo mazmunli qadam boʻldi. 19 oktyabr kuni Tashqi ishlar vaziri Baxtiyor Saidov tegishli hujjatni imzoladi va Oʻzbekiston ushbu tashabbusga qoʻshilgan 77-mamlakat boʻldi. Albatta, imzolashning oʻzi milliy kosmik dasturni zudlik bilan ishga tushirishni yoki AQShning barcha ilgʻor texnologiyalariga ega boʻlishni anglatmaydi. Biroq, u xalqaro loyihalarda ishtirok etish uchun qoʻshimcha institutsional asos yaratadi va mamlakatning yangi texnologik sohalarda mavjudligini kengaytirishga boʻlgan intilishini koʻrsatadi.

Iqtisodiyotni modernizatsiya qilishdan manfaatdor boʻlgan davlat uchun bu muhim signaldir. Sababi oddiy: bugungi kunda xalqaro mavqe nafaqat hudud, aholi soni, tabiiy resurslar va harbiy salohiyat bilan, balki texnologiyalarni yaratishda, standartlarni shakllantirishda va ilmiy aloqalarni rivojlantirishda ishtirok etish qobiliyati bilan ham belgilanadi. Hatto kosmik hamkorlikning amaliy natijalari asta-sekin namoyon boʻlsa ham, yoʻnalishning oʻzi uzoq muddatli strategiyaning bir qismi sifatida eʼtiborga loyiqdir.

Samarqand uchrashuvining sohaviy kelishuvlar roʻyxati ortida har doim ham sezilmaydigan yana bir afzalligi bor. C5+1 formati Qoʻshma Shtatlarning bir vaqtning oʻzida Markaziy Osiyoning beshta davlati bilan oʻzaro hamkorligini nazarda tutadi, qoʻshma bayonot esa tashqi hamkorlikni mintaqa ichidagi savdoni rivojlantirish, transport bogʻliqligini yaxshilash, bojxona tartib-omillarini muvofiqlashtirish va sanoat kooperatsiyasi bilan bogʻlaydi. Taʼkidlash joizki, bunday yondashuv beshala mamlakat manfaatlariga javob beradi. Mintaqaviy transport va savdo aloqalari markazida joylashgan Oʻzbekiston uchun bu qoʻshimcha istiqbollarni beradi. Markaziy Osiyoni Kavkaz va keyinchalik Yevropa bozorlari bilan bogʻlaydigan Transkaspiy yoʻnalishini rivojlantirish tovarlarni yetkazib berish yoʻllari tanlovini kengaytirishga va cheklangan sonli transport yoʻnalishlariga qaramlikni kamaytirishga qodir.

Qoʻyilgan vazifalarni hal qilish uchun infratuzilmaviy investitsiyalar, kelishilgan tariflar, tashishning oldindan aytib boʻladigan muddatlari, portlar va chegara xizmatlarining samarali ishlashi, shuningdek, maʼmuriy toʻsiqlarni bartaraf etish zarur. Xulosa qilib aytganda, hali qilinadigan ishlar juda koʻp.

Albatta, beshta davlatning manfaatlari hamma narsada ham mos kelavermaydi, ularning imkoniyatlari va ustuvorliklari turlicha. Shunga koʻra, koʻp tomonlama hamkorlik pozitsiyalarni muvofiqlashtirishni, kompromisslar izlashga tayyorlikni va har bir kelishmovchilikni siyosiy mojaroga aylantirmaslik qobiliyatini talab qiladi. Ammo umumiy vazifalarni teng huquqli asosda muhokama qilish imkoniyatining oʻzi alohida ahamiyatga ega. Markaziy Osiyo asta-sekin mustaqilroq kun tartibini shakllantirayotgani aniq haqiqatdir, unda tashqi hamkorlar bilan munosabatlar ichki mintaqaviy kooperatsiyaga muqobil sifatida emas, balki uni mustahkamlash usuli sifatida qaraladi.

Qoʻshma bayonotning muhim tarkibiy qismi xavfsizlik boʻlib qolmoqda. Tomonlar terrorizm va transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashish, chegaralarni mustahkamlash, giyohvandlik vositalari va qurol-yarogʻlarning noqonuniy aylanmasiga, odam savdosi va kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishda hamkorlikni belgilab oldilar. Shuningdek, yadroviy xavfsizlik, qurollarni tarqatmaslik va atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish masalalari ham tilga olingan. Shu bilan birga, xavfsizlik sohasidagi hamkorlik milliy manfaatlar va ishtirokchilarning mustaqilligini hisobga olgan holda rivojlanishi kerak.

Samarqand uchrashuvi diplomatik muvozanat nuqtai nazaridan ham qiziqarli. Oʻzbekiston Rossiya, Xitoy, Yevropa Ittifoqi davlatlari, Turkiya, Islom dunyosi mamlakatlari va boshqa hamkorlar bilan munosabatlarni saqlab kelmoqda. AQSh bilan aloqalarning chuqurlashishi kim bilandir hamkorlikni avtomatik ravishda kuchsizlantirishni talab qilmaydi, deb ishonishga umid qilinadi. Milliy manfaatlarga asoslangan tashqi siyosat muayyan bir davlat bilan hamkorlikni uning siyosatiga barcha xalqaro masalalarda ergashish majburiyatiga aylantirmasdan, manfaatli boʻlgan sohalarda turli davlatlar bilan oʻzaro hamkorlik qilish imkoniyatini nazarda tutadi.

Siyosat — bu shunchaki tashriflar almashinuvi va oʻzaro hurmat izhorlari emas. U manfaatlarni muvofiqlashtirish, tavakkalchiliklarni taqsimlash va bugun hamda uzoq istiqbolda foyda keltiradigan sharoitlarni yaratish boʻyicha amaliy ishdir. Doʻstona muhit muzokaralarni yengillashtiradi, ammo iqtisodiy tarkibiy qismni almashtirmaydi. Davlatlar xalqaro maydonlarga oʻz maqsadlari bilan kelishadi va Qoʻshma Shtatlar ham bundan mustasno emas. Vashington tijoriy mavjudlikni kengaytirish, resurslarga ega boʻlish, transport va texnologik aloqalarni mustahkamlash hamda strategik ahamiyatga ega boʻlgan mintaqa bilan munosabatlarni rivojlantirishdan manfaatdor.

Buni tan olish Amerika tomonini qandaydir alohida niyatlarda gumon qilishni anglatmaydi, deb ishonaman. Bu xalqaro munosabatlarning odatiy mantigʻini tushunishni anglatadi. AQShning oʻz iqtisodiy va geosiyosiy manfaatlari bor, Oʻzbekistonning oʻz manfaatlari bor va barqaror hamkorlik tomonlar oʻzaro manfaat topgandagina paydo boʻladi. Milliy ustuvorliklar qanchalik aniq shakllantirilgan boʻlsa, muzokaralardan aniq natija olish ehtimoli shunchalik yuqori boʻladi. Mamlakatning potentsial hamkorlari qanchalik koʻp boʻlsa, uning maqbul shartlarga erishish imkoniyatlari shunchalik kengayadi.

Mening nazarimda, Samarqandning eng muhim natijasi Oʻzbekistonning Amerika bilan yaqinlashayotganida emas, balki uning mavjud imkoniyatlar doirasini kengaytirayotganidadir. Bu oldindan belgilab qoʻyilgan siyosiy tanlovlarsiz koʻp vektorli va koʻp tomonlama hamkorlikka qilingan jiddiy daʼvo arizasidir. Bunday siyosat izchillikni talab qiladi: har bir yangi bosqichda tashqi kutishlar taʼsirida ustuvorliklarni oʻzgartirish mumkin emas, ammo rivojlanishi boshqa bir davlatning noroziligini keltirib chiqarishi mumkinligi sababli istiqbolli yoʻnalishlardan voz kechish ham mumkin emas.

Va yana ochigʻini aytganda: Oʻzbekiston milliy manfaatlar haqidagi oʻz qarashlariga amal qilgan holda, boshqa mamlakatlar kabi AQSh bilan ham munosabatlarni rivojlantirishga toʻla huquqli. Suverenitetni hurmat qilish hamkorlar Oʻzbekistonning iqtisodiy va siyosiy hamkorlik yoʻnalishlarini mustaqil tanlash huquqini tan olishini nazarda tutadi.

...Islom Karimov eng asosiy narsada haq edi: kuchlilar bilan birlashish oʻzing kuchliroq boʻlishga imkon bergandagina maʼnoga ega boʻladi. Bugungi kunda bu fikrni shunchaki taʼsirli homiy yoki yirik investor qidirishdan koʻra kengroq tushunish kerak. Aytilganlar bir, ammo juda muhim izoh bilan toʻgʻri: kuchli hamkor yordam berishi mumkin, ammo oʻz harakatlaringni almashtira olmaydi.

Tenglar orasida teng boʻlish huquqi — bu diplomatik xushmuomalalik uchun mukofot emas va yangi qadamlarga tashqi kuzatuvchilar qanchalik xarixohlik bilan munosabat bildirishiga bogʻliq emas. U davlatning oʻz manfaatlarini izchil himoya qilish, majburiyatlarni bajarish va hamkorlarga ular uchun real qiymatga ega boʻlgan narsalarni taklif qilish qobiliyati bilan mustahkamlanadi.

Shundan kelib chiqamiz.