Tarixiy nutq. “Adolat suvdek, haqiqat qudratli daryodek oqmas ekan, rozi bo‘lmaymiz” — Martin Lyuter King

**Tarixiy nutq: Martin Lyuter Kingning "Mening bir orzum bor" nutqi**

"Adolat suvdek, haqiqat qudratli daryodek oqmas ekan, rozi bo‘lmaymiz" – bu Martin Lyuter Kingning 1963-yil 28-avgustda Vashingtonda, Linkoln memoriali zinapoyalarida so‘zlagan mashhur "Mening bir orzum bor" ("I have a dream") nutqidan iqtibosdir.

Bu nutq fuqarolik huquqlari harakati tomonidan ishda tenglik va erkinlik talabi bilan Vashingtonda o‘tkazilgan "Ish va erkinlik uchun Vashington yurishi" (March on Washington for Jobs and Freedom) yakuniy chiqishi bo‘lib, uni taxminan 250 ming kishi tinglagan.

King o‘z nutqida bir asr avval qullikka chek qo‘yilganiga qaramay, konstitutsion huquqlari haligacha poymol qilinib, irqiy segregatsiya va kamsitishga duchor bo‘lib kelayotgan qora tanli amerikaliklar uchun adolat talab qilgan. Nutq nafaqat qora tanlilar huquqlari, balki fundamental inson huquqlari va jamiyatdagi tenglikni targ‘ib qilgani nuqtai nazaridan hozirgi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.

Bugungi sana munosabati bilan "Tarixiy nutq" ruknining navbatdagi sonida o‘sha mashhur nutqning tarjimasini keltiramiz:

**Nutqdan parchalar:**

"Bundan bir asr muqaddam, bugun biz ramziy soyasida turganimiz buyuk bir amerikalik Emansipatsiya proklamatsiyasini (qullarni ozod qilish to‘g‘risidagi proklamatsiya) imzolagan edi. Bu hal qiluvchi farmon qaqshatqich adolatsizlik alangasida qovrilgan millionlab qora tanli qullar uchun ulkan umid mash’alasi bo‘ldi. Bu ularning asirlikda kechgan uzoq tuniga chek qo‘ygan shodiyona tong edi.

Biroq oradan 100 yil o‘tsa-da, qora tanlilar hali ham erkin emas. Yuz yil o‘tdi ham-ki, qora tanlilarning hayoti irqiy ayirmachilik kishanlari va kamsitish zanjirlari bilan ayanchli darajada barbod qilingan. Yuz yildan so‘ng ham qora tanlilar mislsiz moddiy farovonlik ummoni o‘rtasidagi yolg‘iz qashshoqlik orolida yashab kelyapti. Yuz yildan so‘ng ham qora tanlilar Amerika jamiyatining burchak-burchaklarida xor bo‘lib, o‘z yurtida surgundagidek kun kechirmoqda.

Shu bois, biz bugun bu yerga ushbu sharmandali ahvolni ochiq-oydin ko‘rsatish uchun yig‘ildik. Qaysidir ma’noda, biz vatanimiz poytaxtiga chekni naqd pulga almashtirish uchun keldik.

Respublikamiz me’morlari Konstitutsiya va Mustaqillik deklaratsiyasining ulug‘vor so‘zlarini yozar ekan, har bir amerikalik meros qilib oladigan qarz tilxatiga imzo chekkan edilar. Bu tilxat barcha insonlarga — ha, nafaqat oq tanlilarga, balki qora tanlilarga ham — hayot, erkinlik va baxtga intilish kabi daxlsiz huquqlar kafolatlanishi haqidagi va’da edi.

Amerika o‘zining qora tanli fuqarolari oldida ushbu qarz majburiyatini bajarmagani bugun kundek ravshan. Amerika bu muqaddas burchini ado etish o‘rniga, qora tanlilarning qo‘liga yaroqsiz chek tutqazdi — "mablag‘ yetarli emas" degan tamg‘a bilan qaytib kelgan chekni.

Biroq biz adolat banki bankrot bo‘lganiga ishonishdan bosh tortamiz. Biz bu millatning ulkan imkoniyatlar xazinasida mablag‘ yetarli emas, degan gapga ishonishdan bosh tortamiz. Shu sababli, biz bu chekni — bizga talabimizga binoan erkinlik ne’matlari va adolat kafolatini taqdim etadigan chekni naqd pulga almashtirish uchun keldik.

Shuningdek, biz bu muqaddas joyga Amerikaga bugungi kunning hal qiluvchi palla ekanini eslatish uchun keldik. Hozir xotirjamlikka berilishning yoki bosqichma-bosqichlik degan tinchlantiruvchi dorini qabul qilishning payti emas.

Hozir demokratiyaning va’dalarini ro‘yobga chiqarishning ayni vaqti. Aynan hozir irqiy ayirmachilikning zim-ziyo va huvillagan vodiysidan irqiy adolatning yorug‘ yo‘liga ko‘tarilish pallasi. Aynan hozir millatimizni irqiy adolatsizlikning o‘pqon qumlaridan birodarlikning mustahkam qoyasiga olib chiqish payti. Yaratganning barcha bandalari uchun adolatni haqiqatga aylantirishning hozir ayni vaqti.

Bu hal qiluvchi pallaning ahamiyatini e’tiborsiz qoldirish millat uchun halokatli bo‘lardi. Qora tanlilarning haqli noroziligining bu jazirama yozi, ozodlik va tenglikning tetiklantiruvchi kuzi kelmaguncha o‘tmaydi. 1963-yil yakun emas, balki bir boshlanish. Qora tanlilar shunchaki g‘azabini to‘kib soldi, agar mamlakat yana o‘sha eski holatiga qaytsa ham, ular ortiq tinchlanadi, deb umid qilayotganlar qattiq yanglishadi.

Qora tanlilarga fuqarolik huquqlari berilmas ekan, Amerikada na halovat, na osoyishtalik bo‘ladi. Adolatning yorug‘ kuni kelmas ekan, isyon girdoblari millatimiz poydevorini larzaga solishda davom etaversin.

Biroq, adolat saroyiga olib boruvchi iliq ostonada turgan xalqimga aytar so‘zim bor. O‘zimizning haqli o‘rnimizni egallash yo‘lida biz nojo‘ya ishlarga qo‘l urmasligimiz kerak. Erkinlikka bo‘lgan tashnaligimizni g‘azab va nafrat kosasidan ichib qondirishga urinmaylik.

Biz kurashimizni doimo yuksak qadr-qimmat va intizom bilan olib borishimiz lozim. Konstruktiv noroziligimiz jismoniy zo‘ravonlikka aylanib ketishiga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak. Biz jismoniy kuchga ruhiy qudrat bilan qarshi turishdek ulug‘vor yuksaklikka qayta-qayta ko‘tarilmog‘imiz darkor. Qora tanlilar jamoasini qamrab olgan bu yangicha jo‘shqinlik bizni barcha oq tanlilarga ishonchsizlik bilan qarashga yetaklamasligi kerak. Zero, ko‘plab oq tanli birodarlarimiz o‘z taqdirlari bizning taqdirimiz bilan chambarchas bog‘liqligini anglab yetdilar va buning isboti sifatida bugun shu yerda hozirdirlar.

Ular o‘z erkinliklari bizning erkinligimiz bilan chambarchas bog‘liqligini anglab yetdilar. Biz yolg‘iz yurolmaymiz. Va yurishda davom etar ekanmiz, doimo olg‘a intilishga ahd qilishimiz shart. Ortga qaytolmaymiz.

Fuqarolik huquqlari fidoyilaridan: "Qanday holda rozi bo‘lasiz?" deb so‘rayotganlar bor. Qora tanlilar politsiya vahshiyligining so‘z bilan ifodalab bo‘lmas dahshatlari qurboni bo‘lib turar ekan, hech qachon rozi bo‘lmaymiz. Yo‘l azobidan holdan toygan tanamiz katta yo‘llardagi motellarda va shaharlardagi mehmonxonalarda boshpana topa olmas ekan, hech qachon rozi bo‘lmaymiz.

Qora tanlining harakatchanligi kichikroq gettodan kattarog‘iga ko‘chishdan iborat bo‘lib qolar ekan, rozi bo‘lmaymiz. Farzandlarimiz "Faqat oq tanlilar uchun" degan yozuvlar orqali o‘zligidan judo qilinib, qadr-qimmati poymol etilar ekan, hech qachon rozi bo‘lmaymiz.

Missisipidagi qora tanlilar ovoz bera olmas ekan va Nyu-Yorkdagi qora tanlilar ovoz berishga arziydigan hech narsa yo‘q deb bilar ekan, rozi bo‘lmaymiz.

Yo‘q, yo‘q, biz rozi emasmiz va to adolat suvdek, haqiqat qudratli daryodek oqmas ekan, rozi bo‘lmaymiz.

Ba’zilaringiz bu yerga katta sinov va mashaqqatlarni boshdan kechirib yetib kelganingizni sezib turibman. Oralaringizda tor qamoqxona kameralaridan ozod bo‘lganiga ko‘p bo‘lmaganlar bor. Ba’zilaringiz ozodlikka intilganingiz uchun ta’qib bo‘ronlariga duchor bo‘lgan, politsiyaning vahshiyligi shamollaridan larzaga kelgan hududlardan kelgansiz. Sizlar fidokorona kurash faxriylarisisiz.

Nochor chekilgan azob-uqubatlar najotga eltadi, degan ishonch bilan kurashni davom ettiring. Missisipiga qayting, Alabamaga qayting, Janubiy Karolinaga qayting, Jorjiyaga qayting, Luizianaga qayting, shimoliy shaharlarimizning xarobalariyu gettolariga qayting va shuni bilingki, bu vaziyat qandaydir yo‘l bilan o‘zgarishi mumkin va albatta o‘zgaradi.

Do‘stlarim, bugun men sizlarga "Keling, umidsizlik vodiysiga g‘arq bo‘lmaylik", deyman.

Garchi bugun va ertaning mashaqqatlariga duch kelayotgan bo‘lsak-da, mening hamon bir orzum bor. Bu — Amerika orzusiga chuqur ildiz otgan bir orzu. Men orzu qilamanki, bir kun kelib bu millat oyoqqa qalqadi va o‘z e’tiqodining asl mohiyatini teran anglab yetadi: biz bu haqiqatlarni — barcha insonlarning teng yaratilganini — isbotsiz haqiqat deb qabul qila boshlaymiz.

Men orzu qilamanki, bir kun kelib Jorjiyaning qizil adirlarida sobiq qullarning o‘g‘illari bilan sobiq quldorlarning o‘g‘illari birodarlik dasturxoni atrofida jam bo‘la oladi.

Men orzu qilamanki, bir kun kelib hatto adolatsizlik jaziramasida, zulm otashida yonayotgan Missisipi shtati ham ozodlik va adolat vohasiga aylanadi.

Men orzu qilaman: to‘rt farzandim bir kun kelib shunday bir yurtda yashaydiki, ularga terisining rangiga qarab emas, balki xarakterining mazmuniga qarab baho beriladi. Bugun men shuni orzu qilaman.

Men orzu qilamanki, bir kun kelib Alabama shtatida, uning vahshiy irqchilari, tilidan aralashuv va bekor qilish so‘zlari tomib turgan gubernatori bo‘lishiga qaramay, aynan o‘sha Alabamada qora tanli o‘g‘il-qizlar oq tanli o‘g‘il-qizlar bilan opa-singil, aka-ukalardek qo‘l ushlashib yura oladilar. Bugun men shuni orzu qilaman.

Men orzu qilamanki, bir kun kelib har bir vodiy yuksaltiriladi, har bir tepalik va tog‘ pasaytiriladi, notekis joylar tekislanadi, egri-bugri joylar to‘g‘rilanadi, Yaratganning shon-shavkati namoyon bo‘ladi va butun bashariyat buni birgalikda ko‘radi.

Bizning umidimiz shu. Men Janubga mana shu ishonch bilan qaytaman. Bu ishonch bilan biz umidsizlik tog‘idan umid toshini yo‘nib olamiz. Bu ishonch bilan biz millatimizning kelishmovchiliklari shovqinini birodarlikning go‘zal simfoniyasiga aylantira olamiz. Bu ishonch bilan biz birga ishlay olamiz, birga ibodat qila olamiz, birga kurasha olamiz, birga qamoqqa bora olamiz, erkinlik uchun birga kurasha olamiz va bir kun kelib albatta erkin bo‘lishimizni bilgan holda yashaymiz.

O‘shanda Xudoning barcha bandalari yangicha ma’no bilan kuylay oladigan kun keladi: Vatanim, bu qo‘shiq sen haqingda, ey ozodlikning go‘zal diyori, men seni kuylayman. Ota-bobolarim jonini tikkan zamin, ziyoratchilar faxri bo‘lgan makon, har bir tog‘ bag‘ridan ozodlik sadosi yangrasin!

Va agar Amerika buyuk millat bo‘lmoqchi bo‘lsa, bu so‘zlar haqiqatga aylanishi kerak. Bas, Nyu-Hempshirning ulug‘vor tepaliklaridan erkinlik sadosi yangrasin. Nyu Yorkning qudratli tog‘laridan erkinlik sadosi yangrasin. Pensilvaniyaning baland Allegeni tog‘laridan erkinlik sadosi yangrasin. Koloradoning qorli Rokis tog‘laridan erkinlik sadosi yangrasin. Kaliforniyaning egilgan qiyaliklaridan erkinlik sadosi yangrasin. Biroq nafaqat bu, Jorjiyaning Tosh tog‘idan ham erkinlik sadosi yangrasin. Tennessining Lukaut tog‘idan ham erkinlik sadosi yangrasin. Missisipining har bir tepaligiyu adiridan erkinlik sadosi yangrasin. Har bir tog‘ bag‘ridan erkinlik sadosi yangrasin!

Va bu sodir bo‘lganda, biz erkinlik sadosi yangrashiga yo‘l ochganimizda, uning har bir qishloq va ovuldan, har bir shtat va shahardan jaranglashiga imkon berganimizda, Parvardigorning barcha bandalari — qora tanlilar va oq tanlilar, yahudiylar va yahudiy bo‘lmaganlar, protestantlar va katoliklar qo‘l ushlashib, qora tanlilarning qadimiy muqaddas madhiyasi so‘zlari bilan kuylaydigan o‘sha kun tezroq kelishiga erisha olamiz:

Nihoyat erkinmiz! Nihoyat erkinmiz! Qodir Xudoyim, shukr, biz nihoyat erkinmiz!"