Tarixdagi eng tezkor yettita suvosti kemasi
Suvosti kemalari bir asrdan ortiq vaqt ichida sekin harakatlanuvchi kemalardan insoniyat yaratgan eng murakkab muhandislik tizimlaridan biriga aylandi. Zamonaviy submarinalar uchun yashirin harakatlanish asosiy ustunlik hisoblansa-da, tezlik ham muhim ahamiyatga ega. U qulay pozitsiyani tezroq egallash, raqibni tutib olish yoki xavfli hududdan chiqib ketish imkonini beradi.
**Tarixdagi eng tezkor yettita suvosti kemasi: Sovuq urushdan zamonaviy texnologiyalargacha**
Suvosti kemasozligi tarixida eng yuqori tezlikka erishgan submarinalarning aksariyati Sovuq urush davrida yaratilgan. O‘sha yillarda Sovet Ittifoqi va Qo‘shma Shtatlar o‘z suvosti kemalarining imkoniyatlarini maksimal darajaga yetkazishga intilgan. Ba’zi loyihalarda asosiy e’tibor tezlikka qaratilgan bo‘lsa, bu shovqin darajasi va ekspluatatsiya xarajatlarining oshishiga olib kelgan. Bugungi kunda esa zamonaviy suvosti kemalarida tezlik, yashirinlik, qurollanish va boshqa xususiyatlar o‘rtasidagi muvozanat ustuvor ahamiyatga ega.
**1. 661-loyiha «Anchar» (Papa) - 82,8 km/soat**
SSSRda ishlab chiqarilgan 661-loyiha «Anchar» suvosti kemasi tarixda qurilgan eng tezkor submarina sifatida qayd etilgan. G‘arbda Papa klassi nomi bilan tanilgan bu titan korpusli atom suvosti kemasi sinovlar paytida, mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, soatiga 82,8 kilometr tezlikka erishgan. Bu rekord bugungi kungacha yangilanmagan.
Bunday natijaga ikkita kuchli yadro reaktori va ilg‘or titan korpusi tufayli erishilgan. Titan konstruksiya og‘irlikni kamaytirish bilan birga, suvosti kemasining katta chuqurlikda harakatlanishiga ham imkon bergan. Biroq, yuqori ko‘rsatkichlarning o‘ziga yarasha "narxi" bor edi: submarinani qurish juda qimmat, texnik jihatdan murakkab bo‘lgan va yuqori tezlikda juda katta shovqin chiqargan. Bu esa uni raqibning gidroakustik vositalari orqali aniqlashni osonlashtirgan. Ushbu loyiha bo‘yicha faqat bitta – dastlab K-162, keyinchalik K-222 deb nomlangan suvosti kemasi qurilgan.
**2. 705-loyiha «Lira» (Alfa) - 76 km/soat**
«Lira» SSSR suvosti kemasozligidagi eng jasur muhandislik loyihalaridan biri hisoblanadi. 1970-yillarda foydalanishga topshirilgan bu submarina yengil titan korpus va suyuq metall issiqlik tashuvchisiga ega innovatsion yadro reaktorini birlashtirgan. Bu texnologiya suvosti kemasiga o‘sha davrdagi ko‘plab boshqa submarinalar erisha olmaydigan darajada tez sur’at olish imkonini bergan.
Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, «Lira»ning maksimal tezligi soatiga taxminan 76 kilometrni tashkil etgan. U o‘sha davrdagi ko‘plab torpedalardan uzoqlashish va chuqurlikni tez o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Biroq, innovatsion reaktorga xizmat ko‘rsatish qimmat va murakkab bo‘lgani sababli bunday submarinalarni ommaviy qurish imkoniyati cheklangan.
**3. Seawolf klassi - 65 km/soatdan yuqori**
AQShning Seawolf klassidagi ko‘p maqsadli atom suvosti kemalari avvalgi rekordchi submarinalardan farqli konsepsiya asosida yaratilgan. Bu yerda yuqori tezlik bilan bir qatorda yashirinlikka ham katta e’tibor qaratilgan. AQSh Harbiy-dengiz kuchlari Seawolf kemalarining maksimal tezligini rasman ochiqlamagan. Biroq, ochiq manbalardagi baholarga ko‘ra, ular suv ostida soatiga 65 kilometrdan yuqori tezlikda harakatlana oladi.
Bu kemalar Sovuq urushning so‘nggi bosqichida ilg‘or sovet submarinalariga qarshi turish maqsadida ishlab chiqilgan. Ular kuchli atom energetik qurilmasi, zamonaviy gidroakustik komplekslar va shovqinni kamaytirish texnologiyalari bilan jihozlangan. Nihoyatda qimmatligi sababli atigi uchta Seawolf klassidagi suvosti kemasi qurilgan.
**4. 885-loyiha «Yasen» - 65 km/soat**
Rossiyaning «Yasen» loyihasidagi atom suvosti kemalari mamlakatning zamonaviy ko‘p maqsadli submarinalari qatoriga kiradi. Ochiq ma’lumotlarga ko‘ra, ular suv ostida soatiga taxminan 65 kilometr tezlikka erisha oladi. Loyihada yuqori tezlik zamonaviy yashirinlik texnologiyalari va qurollanish bilan uyg‘unlashtirilgan. Matnda qayd etilishicha, ular «Kalibr», «Oniks» va «Sirkon» raketalaridan foydalanish imkoniyatiga ega. Ushbu loyihada rekord tezlikdan ko‘ra, yashovchanlik, akustik sezilmaslik va uzoq masofadagi nishonlarga zarba berish imkoniyatiga ko‘proq e’tibor berilgan.
**5. 971-loyiha «SHCHuka-B» (Akula) - 65 km/soat**
971-loyiha SSSR suvosti kemasozligi rivojida muhim bosqich bo‘lgan. U yuqori tezlik bilan avvalgi sovet submarinalariga nisbatan pastroq shovqin darajasini birlashtirgan. «SHCHuka-B» suv ostida soatiga taxminan 65 kilometr tezlikka erisha olgan. Tezlik, uzoq muddat avtonom harakatlanish, katta chuqurliklarda suzish va torpeda qurollari bu submarinalarning asosiy xususiyatlari sifatida keltiriladi. Modernizatsiya qilingan ayrim kemalar paydo bo‘lganidan o‘nlab yillar o‘tgach ham xizmatda qolgan.
**6. 945-loyiha Sierra - 63 km/soat**
945-loyiha suvosti kemalari ham Alfa va Papa singari titan korpus bilan qurilgan. Bu material konstruksiya og‘irligini kamaytirish, korroziyaga chidamlilikni oshirish va katta chuqurliklarda harakatlanish imkonini yaxshilashga xizmat qilgan. Ularning maksimal suvosti tezligi soatiga taxminan 63 kilometr deb baholanadi. Ushbu submarinalar tezkor ravishda nishonlarni tutib olish va katta chuqurliklarda harakatlanish uchun mo‘ljallangan. Biroq, titanning yuqori narxi qurilgan kemalar sonini cheklagan.
**7. Virginia klassi - 63 km/soatdan yuqori**
AQShning Virginia klassi zamonaviy suvosti kemasozligida ustuvorliklar qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Ochiq manbalardagi baholarga ko‘ra, ushbu atom suvosti kemalarining maksimal tezligi soatiga 63 kilometrdan oshadi. AQSh Harbiy-dengiz kuchlari esa aniq maksimal ko‘rsatkichni rasman tasdiqlamagan. Virginia loyihasida asosiy maqsad tezlik rekordini o‘rnatish emas. Kemalarda yashirinlik, zamonaviy sensorlar, qurol tizimlarining moslashuvchanligi va turli vazifalarni bajarish imkoniyatiga urg‘u berilgan. Ular razvedka olib borish, boshqa suvosti kemalariga qarshi harakat qilish, quruqlikdagi nishonlarga zarba berish va maxsus kuchlar operatsiyalarini qo‘llab-quvvatlash kabi vazifalarni bajarishi mumkin.
Shu tariqa, tarixdagi eng yuqori tezlik natijasi hamon SSSRning K-222 suvosti kemasiga tegishli bo‘lib, u 82,8 km/soatni tashkil etadi. Biroq, zamonaviy submarinalarda mutlaq tezlikdan ko‘ra, yashirinlik, sensorlar, avtonomlik va turli vazifalarni bajara olish imkoniyati muhimroq o‘ringa chiqqan.