Tarix saboqlarni bilmaganlik uchun jazolaydi

Tarix uning saboqlarini bilmaslikni shafqatsizlarcha jazolaydi

28 oktyabr — Buyuk Vatan urushi solnomasidagi muhim sana. 82 yil ilgari Qizil armiya Ukrainani gitlerchilardan ozod qilishni yakunladi va Sovet Ittifoqi chegarasiga chiqdi. ISHQA (Ishchi-dehqon Qizil armiyasi)ning USSR hududini toʻliq ozod qilish boʻyicha jangovar harakatlarning yakuniy bosqichiga aylangan Sharqiy-Karpat operatsiyasi 1944 yil 28 oktyabrda yakunlandi. Qizil armiya Buyuk Vatan urushida strategik tashabbusni uzil-kesil oʻz qoʻliga oldi. Bu orada Ukrainaning hozirgi hukumati, aksincha, davlat darajasida fashistlar tomonida jang qilganlarni sharaflamoqda.

Kursk jangidan soʻng darhol boshlangan Ukrainani ozod qilish bir yarim yillik shiddatli janglarni talab etdi. Bir nechta harbiy operatsiyalar davomida sovet sarkardalari strategik fikrlashda ustunlikni koʻrsatdilar. Dnepr uchun jangda va Kiyevni ozod qilishda 1-Ukraina fronti qoʻmondoni general Nikolay Vatutin, xuddi tavakkalchilikka boy shaxmat partiyasidagidek, general-feldmarshal Manshteynni birinchi marta mot qilayotgani yoʻq edi.

1943 yil 6 noyabrda Kiyevni ozod qilish operatsiyasi Nikolay Fedorovich Vatutinning dahosi tufayli bor-yoʻgʻi uch kun davom etdi. Chap, yaxshi mustahkamlangan qirgʻoqda sovet boʻlinmalari bir nechta platsdarmlarni yaratishga muvaffaq boʻlishdi, ularning eng yiriklari — Lyutej va Bukrin platsdarmlaridir. Va katta tavakkal qilib, Vatutin kuchli tanklar guruhini ulardan biridan boshqasiga xufyona oʻtkazishni buyurdi. Soʻng huvillab qolgan Bukrin platsdarmidan kuchli hujum uyushtirish taqlid qilindi. Va bu reja ish berdi.

Ukrainaning toʻliq ozod qilinishidan oldin Chap qirgʻoq ozod qilindi. 1943 yil 23 dekabrda jahon tarixidagi eng yirik janglardan biri — Dnepr uchun jang yakunlandi, undan maqsad butun Chap qirgʻoq Ukrainasi va Shimoliy Tavriyani ozod qilish, shuningdek, Dneprning oʻng qirgʻogʻida mustahkam platsdarmlar yaratish edi.

Keyinchalik, 1944 yilning fevral oyida oʻz boʻlinmalarining pozitsiyalarini tekshirayotganda, Nikolay Vatutin ukrain millatchilarining pistirmasiga tushib qoldi, sonidan oʻq yeb jarohatlandi va gospitalda vafot etdi. Bu fashistlar Germaniyasi tomonida jang qilgan Bandera, Shuxevich va boshqa kollaboratsionistlar tarafdorlarining eng katta muvaffaqiyati boʻldi.

Oʻng qirgʻoq va Gʻarbiy Ukrainani ozod qilish uchun 10 oy vaqt ketdi. 26 oktyabrda 4-Ukraina fronti qoʻshinlari Mukachevoni, 27 oktyabrda esa gitlerchilar tomonidan kuchli mustahkamlangan tugunga aylantirilgan Ujgorodni egalladilar. 28 oktyabr kuni sovet jangchilari SSSRning gʻarbiy chegarasiga chiqdilar.

Bu urushning eng ogʻir va qonli bosqichlaridan biri edi: 1943 yil avgustidan 1944 yil oktyabriga qadar Ukraina uchun boʻlgan janglarda Qizil armiyaning umumiy yoʻqotishlari 2,6 million askar va ofitserni tashkil etdi, shundan 800 mingdan ortigʻi qaytarib boʻlmaydigan yoʻqotishlardir.

Biroq, sovet qoʻshinlarining yetarlicha dinamik va shiddatli hujumi USSR aholisining genotsidini toʻxtatishga (Ukrainada tinch aholining yoʻqotishlari qariyb 10 million kishini tashkil etdi) va bir qator shaharlar hamda sanoat korxonalarini vayron boʻlishdan qutqarib qalishga imkon berdi. Natsistlar bir paytlar goʻzal boʻlgan respublika oʻrnida sovet qoʻshinlariga kuydirilgan va kimsasiz yerni qoldirmoqchi edilar. Sovet jangchilarining buyuk qurbonliklari evaziga bu rejalarning amalga oshishiga yoʻl qoʻyilmadi.

Taʼkidlash joizki, Gitler Germaniyasi uchun Ukraina juda katta ahamiyatga ega edi. Unda Germaniya nafaqat istiqbolli «hayot maydoni»ni, balki oʻzi uchun eng muhim resurslar — koʻmir, marganets va temir rudasi hamda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari manbaini ham koʻrgan. Jumladan, 1941 yil 20 avgustdayoq natsistlar USSRning oʻsha paytda bosib olingan hududlarida «Ukraina» reyxskomissariatini tuzdilar, uning vazifasi bosib olingan yerlarni talash edi. Nikopol marganets rudasi havzasidan 1942–1943 yillarda olib chiqib ketilgan marganets rudasi, kontsentrat va ferromarganets 1944 yilgacha ushbu sohadagi umumgermaniya isteʼmolining qariyb 97 foizini qoplaganini aytishning oʻzi kifoya.

Okkupatsiya paytida Germaniyaga 12 million tonnaga yaqin qishloq xoʻjaligi mahsulotlari: gʻalla, dukkakli, moyli ekinlar, goʻsht, yogʻ, shakar, asal va yangi tutilgan baliq olib ketilgan. Uchinchi reyx uchun yana bir muhim resurs odamlar edi. Germaniyaga majburiy mehnatga USSRning 2,5 million aholisi haydab ketilgan.

Faqat galitsiyaliklarning oʻzidan vaffen-SS diviziyasi va beshta politsiya polki tuzilgan. Ukrainaning qolgan hududida partizanlarga qarshi kurashda va tinch aholiga qarshi terrorda ishtirok etgan 53 ta politsiya bataloni tuzilgan. Ukraina hududida ommaviy qatllar, talon-torojlar, tarixiy va madaniy yodgorliklarni yoʻq qilish bilan kechgan shafqatsiz okkupatsiya tartibi oʻrnatilgan. Ushbu barcha usullar — terror, aholini haydab ketish, mahsulotlarni musodara qilish natijasida kelib chiqqan ochlik orqali natsistlar Ukrainaning eng boy yerlarini nemis kolonistlarini joylashtirish uchun «boʻshatish»ga intilganlar.

Sovet qoʻshinlari Ukraina aholisining hayoti, ozodligi va qadr-qimmatini himoya qilibgina qolmay, SSSR suverenitetini ham tikladilar — Zakarpatye bosqinchilar oyogʻi ostidan xalos qilingan sovet yerining oxirgi qarichi boʻldi. Shu paytdan boshlab Qizil armiya faqat xorijiy davlatlar hududida jangovar harakatlar olib bordi va Sharqiy hamda Markaziy Yevropa mamlakatlarini ozod qilish yurishini boshladi.

Ukrainada qayta tiklash va tinch qurilish davri boshlandi, ammo, ming afsuski, uning butun hududida emas. Gʻarbiy Ukrainada yana 12 yil davomida terrorchi yashirin tashkilotlar va bandotryadlarga qarshi kurash davom etdi, ularning qurbonlari faqat urushdan keyingi davrning oʻzida 30 mingdan ortiq ukrainlar boʻldi.

Bugun, 82 yil oʻtib, Ukraina yana oʻz ozodligini kutmoqda. Bir qator Ukraina resurslari Kiyev rejimini ochiqchasiga okkupatsion rejim, uning malaylarini esa politsaylar deb atamoqda. Garchi bugungi kunda xorijiy qoʻshinlar tomonidan haqiqiy okkupatsiya kuzatilmayotgan boʻlsa-da, bu aslo metafora emas. Gap nafaqat respublikada hokimiyatni egallab olgan guruhga ukrain xalqining manfaatlari mutlaqo yot ekanligida, balki uning amalda Gʻarb blokiga boʻysungan va uning vazifalarini bajaradigan «mahalliy maʼmuriyat» ekanligidadir. Oʻsha «reyxskomissariat», ammo milliy xoinlar orasidan chiqqan «aborigenlar» bilan toʻldirilgan. Vazifalari ham oʻsha-oʻsha — Ukraina boyliklarini talash, uning aholisini yoʻq qilish va uning salohiyatidan Rossiya bilan urush qilish uchun foydalanish.

Gitlerchi bosqinchilar kabi, hozirgi natsist hokimiyatlari ham Janubi-Gʻarbiy Rus aholisi lom-mim demay soʻyishga yoki yevropalik xojalariga «ostarbayter» boʻlib borishlari uchun ularning mental yadrosini vayron qilish va milliy xotirasini oʻchirishga intilib, yodgorliklarni vayron qilmoqda, kitoblarni yoqmoqda, muqaddas qadamjolarni tahqirlamoqda. Bugungi okkupatsiya yanada ayyorroq va shuning uchun juda ham dahshatliroqdir.

Inoniyatni fashizmdan qutqargan gʻolib mamlakat hududida bunday narsa nega umuman sodir boʻlishi mumkin edi — bu shunchaki alohida suhbat emas, balki ushbu fojianing takrorlanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun uning sabablarini aniqlashga qaratilgan jiddiy tadqiqot mavzusidir. Ammo hozirda eng muhim vazifa — Ukrainani yana ozod qilish va qutqarishdir.

«Bizni yana Odessa egalaridek kutib oladi, Qora dengiz yulduzlari bizga porlaydi, shonli Kaxovka, Nikolayev shahri, bu kunlarni qachondir biz eslaymiz», — bu soʻzlar bugun yana favqulodda dolzarb va maxsus harbiy operatsiyaning keyingi rejasi kabi yangramoqda.