Tadqiqotlarning koʻrsatishicha, Himolayning goʻzal bir qushi inson faoliyati sababli oʻz ovozini oʻzgartirmoqda

Tadqiqotlarga koʻra, Himolayning koʻzga tashlanuvchi qushi inson faoliyati tufayli oʻz ovozini oʻzgartirmoqda

Erkak monal oʻziga xos yashil, koʻk va mis rangli patlari bilan ajralib turadi

Hindistonlik tadqiqotchilar tomonidan oʻtkazilgan ikkita tadqiqot inson faoliyatining keskin ortishi Himolay qushining yashashi va muloqot qilishiga taʼsir koʻrsatayotganini aniqladi.

Himolay togʻ tizmalaridagi oʻrmonlarda yashovchi qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub monal qushi ushbu mintaqa madaniyati, folklori va oʻzligi bilan chambarchas bogʻliq. Koʻzni qamashtiruvchi monal — uning erkagi oʻziga xos yashil, koʻk va mis rangli patlarga ega — Hindistonning Uttarakxand shtatining ramziy qushi va Nepalning milliy qushi hisoblanadi, bu esa uning butun Himolay boʻylab madaniy ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.

Biroq, tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, infratuzilmaning kengayishi va turizm uning yashash muhitini siqib chiqarmoqda, shovqinning ortishi esa uning potentsial juftlari va raqiblari bilan muloqot qilish usulini oʻzgartirmoqda.

Uttarakxandlik tadqiqotchilar besh yil davomida ikkita alohida tadqiqot oʻtkazib, qushga tahdid solayotgan asosiy xavflarni aniqladilar.

Bir tadqiqotda aniqlanishicha, daraxtzorlardan yuqoridagi alp oʻtloqlarida joylashgan tabiiy yashash muhiti odamlar bilan gavjumlashib borgani sari, qushlar togʻlarning yanada yuqoriroq qismiga siqib chiqarilmoqda. Ikkinchi tadqiqotda esa, monal gavjum vodiydagi inson shovqinidan balandroq eshitilish uchun oʻz ovozining balandligini (tonalligini) oʻzgartirayotgani aytiladi.

«Ushbu ikki tadqiqot boshqa zaifroq turlar uchun foydali ogohlantirishdir — agar monal ham ovozini, ham yashash manzilini oʻzgartirishga majbur boʻlayotgan boʻlsa, unda sezuvchanroq turlar bunga qanday munosabat bildirmoqda?» deydi Himolaydagi ekologiya va iqlim masalalari boʻyicha faoliyat yurituvchi ekolog Vishal Singx.

Har ikki tadqiqotning yetakchi ilmiy xodimi doktor Rajiv Lochan BBC’ga bergan intervyusida monal qushi yashash doirasi tor boʻlgani uchun tanlanganini aytdi — u mavsumga qarab togʻning pastki yonbagʻirlaridagi oʻrmon zonasi va yuqori balandlikdagi alp zonalari oʻrtasida koʻchib yuradi. Uning taʼkidlashicha, bu monalni shimoli-gʻarbiy Himolaydagi ekotizim salomatligining muhim koʻrsatkichiga aylantiradi.

«Agar ushbu tur mazkur hududda muammolarga duch kelayotgan boʻlsa, ekologik buzilishlar boshqa qushlarga ham taʼsir qilayotgan boʻlishi ehtimoli bor», dedi Lochan.

Himolayning yuqori qismida uchraydigan monal oʻrmonlardan yuqoridagi alp oʻtloqlarida yashaydi

Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, monalni tartibga solinmagan turizm va jadal urbanizatsiya tufayli inqiroz yoqasiga kelib qolgan nozik Himolay ekotizimining salomatlik koʻrsatkichi (indikatori) sifatida koʻrish mumkin.

Garchi bu mintaqa oʻzining goʻzal manzarasi va bioxilma-xilligi bilan azaldan turistlar, sayyohlar va tadqiqotchilarni jalb qilib kelgan boʻlsa-da, soʻnggi oʻn yillikdagi infratuzilmaning tez surʼatlar bilan kengayishi koʻplab joylarga borishni osonlashtirdi, bu esa tashrif buyuruvchilar oqimini oshirib, yovvoyi tabiatga xalaqit bermoqda. Inson tomonidan ortib borayotgan bosim bilan bir qatorda, iqlim oʻzgarishi ham mintaqaning shusiz ham zaif bioxilma-xilligiga yana bir jiddiy tahdid sifatida namoyon boʻlmoqda.

«Bu yerda koʻplab omillar mavjud, ammo kengroq miqyosda muammo shundaki, mintaqaning iqtisodiy rivojlanishi uning ekologik yaxlitligiga mos kelmayapti», dedi Singx.

Himolay muzliklari tezroq erimoqda — va Hindiston iqtisodiyoti «xavf ostida»

Nima uchun ulugʻvor Himolay togʻlarini koʻrish tobora qiyinlashib bormoqda

Birinchi tadqiqotga koʻra, iqlim oʻzgarishi tufayli turli iqlim stsenariylari ostida 2100 yilgacha Hindiston Himolayi boʻylab Himolay monalining yashash muhiti qisqarishda va beqarorlashishda davom etishi kutilmoqda.

Hozirgi vaqtda bu qushlar togʻlarning yuqori qismida, oʻrmonlardan balanddagi alp oʻtloqlarida yashaydi, bu yerlar Himolayning eng muhim mavsumiy yaylovlari va bioxilma-xillikka boy yashash muhitlaridan biridir.

Tadqiqotchilar iqlim oʻzgarishi Uttarakxand va Ximachal-Pradesh shtatlaridagi Hindiston Himolay mintaqasi boʻylab monal uchun mos keladigan yashash muhitini qanday oʻzgartirishi mumkinligini modellashtirishdi. Bu ish BMTning iqlim ilmi boʻyicha organi — Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) baholashlarida foydalaniladigan global iqlim modellari va chiqindilar stsenariylariga asoslangan.

«Qorlar erib, oʻsimliklar oʻsib, hudud ular uchun qulay boʻlib borgani sari, bu qushlar hozirda Himolay togʻlari boʻylab sekin-asta yuqoriga koʻchmoqda. Qanday boʻlmasin, ularning alp oʻtloqlaridagi tabiiy yashash joylari odamlar tomonidan oʻzlashtirilayotgani sababli ular yuqoriga siqib chiqarilmoqda», dedi Lochan.

Model qushning kelajakda ham alp oʻtloqlarida mavjud boʻlgan hozirgi iqlim sharoitlariga ehtiyoj sezishini nazarda tutadi, bu asosli, ammo noaniq taxmindir.

Iqlim oʻzgarishi ularni togʻlarning yanada balandroq, kichikroq va parchalanib ketgan hududlariga koʻchishga majbur qilgani sababli, qushlarning mavsumiy migratsiyasi tobora qiyinlashishi mumkin. Buning natijasida ularning populyatsiyasi bir-biridan uzilgan guruhlarga boʻlinib ketadi, bu esa guruhlararo koʻpayish imkoniyatlarini kamaytiradi va uzoq muddatli kamayish yoki mahalliy yoʻq boʻlib ketish xavfini oshiradi, tadqiqotga koʻra, bu allaqachon xavf tugʻdirmoqda.

Erkak Himolay monali urgʻochini jalb qilishga qaratilgan juftlashish marosimida oʻzining tovlanuvchi patlarini namoyish etmoqda

Hemvati Nandan Baxuguna Garxval universitetida faoliyat yurituvchi Lochan, Dinesh Kumar Sharma va Anand Kumar tomonidan oʻtkazilgan ikkinchi tadqiqot qushning xulq-atvoridagi oʻzgarishlarni oʻrganadi. Tadqiqot Uttarakxanddagi Kedarnatx kabarga qoʻriqxonasining ikkita vodiysida — transport va sayyohlar bilan gavjum Choptada hamda ancha tinch boʻlgan Madmaxeshvarda oʻtkazildi.

Guruh mikrofonlar va passiv yozish qurilmalari yordamida har ikkala hududda 700 dan ortiq monal tovushlarini yozib oldi, soʻngra 2023 yil aprel oyidan boshlab bir yil davomida ovoz balandligi, chaqiriq davomiyligi va atrof-muhit shovqini darajasini oʻlchadi.

Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, shovqinli muhitdagi qushlar tinch yashash joylaridagi qushlarga qaraganda doimiy ravishda sezilarli darajada yuqori chastotali tovushlar chiqargan.

Tadqiqotchilar monal ovozining balandligida yozish qurilmalari ilgʻab oladigan, ammo inson qulogʻiga sezilmasligi mumkin boʻlgan nozik oʻzgarishlarni aniqladilar.

«Bu ushbu turning ovoz chastotasida doimiy yoki evolyutsion oʻzgarish yuz berganini anglatmaydi; aksincha, bizning xulosalarimiz turli akustik muhitlarga javoban xulq-atvorning moslashuvchanligini koʻrsatadi», dedi Lochan.

Madmaxeshvar vodiysidagi qushlar bilan solishtirganda, Choptadagi monallar qisqaroq chaqiriq tovushlarini chiqargan, bu esa, ehtimol, transport va sayyohlar oqimidan chiqadigan past chastotali inson shovqinini yorib oʻtish uchun boʻlishi mumkin.

Qushlarning chaqiriqlari tabiatdagi tovushga asoslangan eng murakkab muloqot shakllaridan biridir va undagi jiddiy oʻzgarishlar, boshqa narsalar qatorida, koʻpayish muvaffaqiyatiga taʼsir qilishi mumkin.

«Bir tur sayyohlar tirbandligi shovqinidan balandroq eshitilish uchun oʻz ovozini balandlatishga yoki oʻtloqlar gavjumlashib borgani sari yuqoriga koʻtarilishga majbur boʻlganda, bu inson bosimi Himolaydagi hayot qoidalarini qanday qayta yozayotganini koʻrsatadi», deydi FLAME universitetining davlat siyosati professori va IPCC hisobotlari mualliflaridan biri Anjal Prakash.

Lochanning aytishicha, u va uning jamoasi buni dastlabki tadqiqot deb hisoblashadi va uning koʻlami hamda chuqurligini kengaytirishga umid qilishadi.

Tadqiqot ekologik oqibatlar borasida uzil-kesil xulosa bermaydi va bu borada keyingi izlanishlar talab etiladi. Ammo ikkala tadqiqot birgalikda Himolay boʻylab kengroq ekologik stress mavjudligiga ishora qiladi.

«Monalni tinglar ekanmiz, biz Himolayning kenglik, sukut va gʻamxoʻrlik soʻrayotganini eshitamiz», deydi Prakash.