Tabiatni va uning jonzotlarini asrashga oʻrgatuvchi bolalar uchun uchta kitob

Bolalarni tabiatni va uning jonzotlarini asrashga oʻrgatuvchi uchta kitob

Amerikalik yozuvchi va illyustrator Bruk Barker AQShning Oregon shtati, Portlend shahrida yashaydi. Unga rasmlar joylashtirilgan sadanimalfacts Instagram-akkaunti keng shuhrat keltirdi, u keyinchalik shu nomdagi kitobga aylandi. «Hayvonlar haqida gʻamgin faktlar» 10 yil oldin nashr etilib, «Nyu-York Tayms» bestselleriga aylandi. Yungli, dumli va faunaning boshqa vakillari hayoti ham bizniki kabi murakkab va adolatsiz ekanini koʻrsatuvchi hikoyalar oʻquvchilarni toʻplam sahifalari ustida goh gʻamginlikdan, goh kulgidan yigʻlashga majbur qilardi.

Bolalar va oʻsmirlar uchun moʻljallangan «Surikatlar qanday qilib pitstsa buyurtma qiladi» ilmiy-ommabop kitobi bir necha yil oldin nashr etilgan boʻlib, u ham juda qiziqarli chiqdi. Uslub oʻsha-oʻsha: yoqimli rasmlar va biroz piching. Ammo bu safar Barker hayvonlar haqidagi faktlardan tashqari, haqiqiy olimlarning ishi haqida ham hikoya qiladi. Har bir varaq oʻquvchini zoolog va biologlarning mehnati bilan tanishtiribgina qolmay, ular oʻz tadqiqotlarida qanday asboblardan foydalanishini ham koʻrsatadi. Ular orasida karnaval niqoblari, suv oʻtkazmaydigan bloknotlar, ayiqlarga qarshi spreylar, soxta tezaklar va haqiqiylarini yigʻish uchun bankachalar bor.

Oʻrmon va dengizlarda hayvonlarni oʻrganish bolalarni oʻz hayotini tabiat dunyosiga bagʻishlashga ilhomlantirishi mumkin.

Kitobning dastlabki varaqlaridan birida dunyo xaritasi joylashtirilgan boʻlib, unda hikoya qilinadigan hayvonlar belgilangan. Barker faqat ekzotik fauna bilan cheklanib qolmaydi, shuning uchun yaguarlar, yapon makakalari, savutli choʻrtanbaliqlar va dinozavrlardan tashqari, bolalar bizga juda tanish boʻlgan asalarilar, tovuqlar, itlar va qargʻalarning hayoti hamda undagi gʻayrioddiy faktlar haqida bilib olishadi.

Doktor Marta Manser surikatlarni oʻrganadi. U va uning jamoasi aʼzolari birgina koloniyani 20 yildan beri kuzatib kelishmoqda. Olimlar hayvonlarning bir-birlari bilan qanday muloqot qilishi haqida koʻp narsani bilishadi. Masalan, pitstsa buyurtma qilishlarini. Albatta, aslida ular hech qanday pitstsa buyurtma qilishmaydi. Ammo qaror qabul qilishda bu jonzotlar ovoz berish tashkil qilishadi. Bu tushlikka nima buyurtma qilishni xuddi shunday hal qiladigan «ofis planktoni»ni eslatadi.

Internetda mashhur boʻlgan, okeanning chuqur qaʼrida, geotermal buloqlar orasida yashaydigan «pushistik» yeti krablarini doktor Sindi van Dover kashf etgan. U krabchalar toʻgʻridan-toʻgʻri oʻz qisqichlarida oʻsadigan bakteriyalar bilan oziqlanishini aniqladi. Bu xuddi qoʻllaringizda xohlagan paytingizda yeyish uchun palov turgandek gap.

Doktor Nikolas Tits oʻziga juda qiziqarli mashgʻulot topdi — u Antarktida chiviniyasini oʻrganadi. Samolyotda Chiliga yetib borgach, u jamoasi bilan Palmer stantsiyasigacha kemada yoʻl oladi va bunga 3–4 kun ketadi. Bularning barchasi Antarktidada yashaydigan yagona hasharot haqida koʻproq maʼlumot olish uchun qilinadi. Yangi tanishgan odamlaringizga ishingiz Janubiy qutbdagi pashshalarni tadqiq qilish ekanini aytganingizda, ehtimol, katta faxr tuysangiz kerak.

Kitobda rasmlar shu qadar koʻpki, formati boʻyicha u komikslarga yaqinroq. Shu sababli hikoyalar juda oson oʻqiladi. Har safar bir nechta jumla va muqovadagi surikatlar hamda eng yoqimli mollyuskalardan chiqayotgan quvnoq sharhlar oʻrtasida oʻtib turasiz. Muallif asalarilar va qargʻalar haqida gapirganda esa, oʻquvchilarning koʻnglini ochishga ular ham qoʻshilishadi.

Sahifalarda nafaqat bu jonzotlar gapiradi. Hikoya qilinayotgan deyarli har bir hayvonning oʻzi va hayoti haqida aytadigan gapi bor. Ularning barchasi toʻplam sahifalarida ekanliklarini «bilishadi». Shu tariqa, kitobning oʻzi hozir uni kimdir oʻqiyotganini «tushunib», oʻquvchiga toʻgʻridan-toʻgʻri murojaat qiladi.

Kitob hayvonlar haqida batafsil maʼlumot bermaydi, shuning uchun undan chuqur tushuntirishlarni kutmaslik kerak. Baʼzi hazillar kichkintoylarga tushunarsiz boʻlishi, kattalarga esa sodda boʻlib tuyulishi mumkin. Agar bunga tayyor boʻlinsa, umuman olganda bu muammo emas. Buning evaziga bunday dialoglarni qunduz, tyulenlar, tovuqlar yoki otga taqlid qilib, ifodali oʻqish mumkin.

Kichik formatda boʻlishiga qaramay, kitob deyarli 200 sahifadan iborat va ularning barchasi qiziqarli hikoyalar bilan toʻla.

Bola buni oʻqib boʻlib, xuddi Yutubda shortslar koʻrib olgandek va sizni hali oʻzingiz bilmaydigan biror narsa bilan hayratda qoldirmoqchi boʻlgandek, undagi faktlar bilan sizni holi-joningizga qoʻymaydi.

Sabrli boʻling.

Birgalikda oʻqish uchun kitob 7 yoshdan oshgan bolalarga mos keladi — tili juda oddiy boʻlsa-da, baʼzi atamalarni tushuntirishga toʻgʻri keladi. Kichikroq bolalarga koʻp sonli mayda rasmlar va matn tufayli maʼlumotni qabul qilish qiyin boʻlishi mumkin. Mustaqil oʻqish uchun «Surikatlar»ni 9 yoshdan oshgan bolalarga tavsiya qilish mumkin. Bu aynan qisqa va hayratlanarli maʼlumotlar yaxshi oʻzlashtiriladigan yoshdir.

Ben Roteri — britaniyalik rassom-animalist, hayvonlar haqidagi bir nechta kitoblar muallifi. U oʻz ishlarida «detallarga oʻta beriluvchanligi» bilan mashhur, naqshlar va ranglarni juda nozik ishlab chiqadi. Bunga oʻzingiz ishonch hosil qilishingiz mumkin, chunki «Kapalaklarning sirli dunyosi» rang-barang bolalar entsiklopediya-albomidagi tasvirlarni baʼzan fotosuratlardan ajratib boʻlmaydi.

Kitobning ramzi maxaon kapalagi (Papilio machaon) boʻlgan «Maxaon» nashriyotida chop etilgani ramziy maʼnoga ega — bu turning eng yirik va taniqli vakillaridan biri: qora va koʻk hoshiyali sariq, qanotlarida ikkita qizil «koʻz» rasmi bor.

Entsiklopediya bolalarga eng qiziqarli kapalaklar haqida soʻzlab beradi. Bundan tashqari, u uzoq muqaddimalarsiz boshlanadi. Darhol kunduzgi va tungi kapalaklar boʻlishini, ularni baʼzan parvonalar deb atashlarini tushuntiradi. Ular bir-biridan moʻylovlari bilan farq qiladi, kunduzgi kapalaklarda ular odatda toʻqmoqsimon yoʻgʻonlashish bilan tugaydi, tungilarda esa koʻpincha ipsimon yoki patsimon boʻladi. Shuningdek, ular dam olayotganda qanotlarini turlicha tutishadi: kunduzgilari — ularni tanasi ustida vertikal ravishda zich yigʻishadi, tungilari — yozib yuborishadi yoki uycha shaklida yigʻishadi. Agar bunga eʼtibor qaratsangiz, birinchisini ikkinchisidan tezda ajrata olasiz.

Qizigʻi shundaki, kuya ham kapalaklarga — sayyoradagi eng qadimgi tangaqanotlilardan hisoblangan quyi turli moʻylovlilarga tegishli. Ayni paytda, biz kuyani jun kiyimlarimizni yegani uchun oʻldirishga oʻrganib qolganmiz. Quvnoq va ayni paytda ayanchli fakt: kuya buni qila olmaydi, chunki uning ogʻzi yoʻq — faqat xartumi bor. Kiyimga zararni uning lichinkalari yetkazadi, ularni yoʻqotish kerak.

Tungi «yundor» vakillar orasida ajoyib jonzotlar — brajniklar bor. Baʼzi turlari soatiga 50 km tezlikkacha chiqadi, bu shahar ichida avtomobillar uchun ruxsat etilgan tezlikdan atigi 10 km kamroq demakdir. Ular kolibriga juda oʻxshaydi va nektarni uchayotganda icha oladi. Bir kuni Toshkentdagi hovlilardan birida bunga shaxsan amin boʻldim. Burnim tagida «kolibri» — tilsimon brajniklar — nektar yigʻayotganini koʻrganimda koʻzlarimga ishonmagandim.

Ularni hayvonot bogʻidan qochib ketgan deb oʻylagandim.

Kitobda barcha turlar uchun umumiy boʻlgan maʼlumotlar kapalaklarning muayyan turi haqidagi hikoyalar bilan almashib turadi: u qayerda yashaydi, nima bilan oziqlanadi, qanchalik katta, boshqalardan nimasi bilan ajralib turadi va hokazo.

Birinchi qarashda kapalaklar faqat qanotlarining naqshi bilan farq qiladigandek tuyulishi mumkin, ammo ular oʻrtasidagi farqlar juda koʻp. Baʼzilari koloniyalarga yigʻilib, uzoq masofalarga migratsiya qiladi. Boshqalari esa atigi bir hafta yashaydi va hatto ovqatlanishga vaqt sarflamaydi, chunki tezda sherik qidiradi.

Kapalaklarning oʻlchamlaridagi farq ham juda katta boʻlishi mumkin: qanotlari yozilganda 3 mm dan to qirolicha Aleksandra ornitopterasida 28 sm gacha. Qulaylik uchun kitobning baʼzi sahifalarida hasharotlarning oʻlchamlarini yaqqol tasavvur qilish uchun chizgʻich mavjud.

Rasmlarning aksariyati kapalaklarni kattalashtirilgan koʻrinishda koʻrsatadi va shaxsan menga hech boʻlmaganda tabiiy oʻlchamdagi konturli tasvirlar yetishmadi, ayniqsa kitobning katta formati bunga imkon bergani holda.

Kapalaklar hayot tsiklining yarmini gʻumbak bosqichida oʻtkazadi. Gʻumbaklar alohida eʼtiborga loyiq. Kitob bunga eʼtibor qaratadi, lekin kam.

Gʻumbaklar pilla hosil qilishini va uning ichida kapalakka «aylanishini» hamma biladi. Bu sehrli eshitiladi, lekin aslida — dahshat. Gʻumbak oʻzini oʻzi hazm qila boshlaydi va shoʻrvaga oʻxshash narsaga aylanadi. Faqat imaginal disklar qoladi, ular boʻlinishni va oʻzlarini oʻrab turgan bulon bilan oziqlanishni boshlaydi — shu tariqa kapalak deyarli noldan qayta yigʻiladi. Bu hatto oʻz joʻjalari bilan «toʻldirilgan» tovuqdan ham battarroq.

Lekin bu hali hammasi emas. Gʻumbaklar deyarli koʻr boʻlib, faqat yorugʻlik va soya dogʻlarini ajrata oladi, bu esa ularga odatda tasvirlanganidek nafaqat barglar bilan oziqlanishga xalaqit bermaydi. Orion golubyankasi gʻumbaklari bir-birini yeydi, qolganlarini esa chumolilar oʻz uyasiga olib ketadi, u yerda ular chumoli lichinkalariga oʻtadi. Bu nima degan gap? Gap shundaki, bu kapalaklar bir necha usul bilan soddadil chumolilarni oʻzlarining gʻamxoʻrlik qilishlari kerak boʻlgan chumolilar malikasi ekanliklariga ishontirishadi. Mana sizga beozor uchib yuruvchi kapalaklaringiz!

Hasharotlar ajoyib tarzda tasvirlangan boʻlsa-da, menga ularning tabiiy muhitdagi tasvirlari juda yetishmadi. Kitobda Ben kapalaklarni sahifalar yoki biror oʻsimlik fonida chizgan, lekin eʼtiborni chalgʻitmaslik uchun faqat qalamda chizgan. Shu sababli, men gʻumbaklar va kapalaklar yashaydigan yovvoyi tabiat dunyosi qanday koʻrinishga ega ekanini bilmay, ishtiyoqli lepidopteristning kapalaklar kollektsiyasini tomosha qilgandek taassurot qoldi.

Kitobni istalgan boʻlimdan oʻqish mumkin, chunki ular oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlik yoʻq. U 10–12 yoshli bolalar uchun mos keladi, chunki unda hasharotlarning lotincha nomlari juda koʻp boʻlib, ulardan hatto kattalar ham charchashi mumkin. Matn bolalar entsiklopediyasi va yanada jiddiyroq, ilmiy-ommabop narsa oʻrtasida muvozanat saqlaydi. Ammo, agar bola rasm chizishga qiziqsa, illyustratsiyalar u uchun foydali boʻlishi mumkin.

Taxminan 4 yoshli kichkintoylar kapalaklarning goʻzalligi va xilma-xilligini baholay olishadi, ularning mashhur aylanish jarayoni haqida esa bogʻchadayoq bilib olishadi — kitobda buni tasvirlovchi tushunarli sxema mavjud.

Muallif:

Radek Maliy

Illyustratorlar:

Irji Grbavchik, Pavel Dvorskiy

ISBN:

978-5-00116-466-1

Olimlar turli biologik turlarning beshta eng yirik ommaviy qirilib ketishini ajratib koʻrsatishadi. Ularning barchasi oʻnlab va yuzlab million yillar oldin, inson paydo boʻlishidan oldin sodir boʻlgan. Eng yirigi 252 million yil oldin Perm-trias davrida sodir boʻlgan boʻlib, unda dengiz hayvonlarining 90 foizigacha va quruqlikdagi umurtqalilarning qariyb 70 foizi qirilib ketgan. U 60 ming yil davom etgan. Falokatning asosiy sababi Sibirdagi ulkan vulqon otilishlar boʻlgan.

Ilmiy dunyodagi baʼzi olimlar hozir inson faoliyati tufayli sodir boʻlayotgan oltinchi ommaviy qirilib ketish ketayotganini hisoblashadi. Hozircha biz uning boshlanishidamiz, ammo agar surʼat yana bir necha yuz yil davom etsa, biz ikkinchi ming yillikning oʻrtalariga kelib hayotning 75 foizigacha yoʻq qilinishiga erishamiz.

Radek Maliy — chex yozuvchisi va tarjimoni. Muallif professional mukofotlarga sazovor boʻlgan bolalar kitoblarida ilmiy ishonchlilikni badiiy hikoya bilan birlashtirishga harakat qiladi. Yaʼni, Maliy olim emas, lekin bu qoʻrqinchli emas, chunki ilmiy muharrir rolini taniqli fan ommalashtiruvchisi Aleksandr Tolmachyov bajargan. Toʻgʻri, uning ham ilmiy darajasi yoʻq, lekin u biologiya, zoologiya, evolyutsiya boʻyicha koʻplab maʼruzalar oʻqiydi va bolalar oʻrtasida maʼrifatparvarlik uchun turli ilmiy mukofotlar bilan taqdirlangan.

Bolalar uchun juda mos keladigan katta formatdagi nashr. U boy tasvirlangan va mukammal bezatilgan. Kitobning har bir bobi qirilib ketgan bitta hayvon haqida hikoya qiladi — butun sahifani egallagan katta illyustratsiya va boshqa texnikada bajarilgan qoʻshimcha kichik rasmlar bilan. Dunyo xaritasida oʻquvchilarga baxtsiz jonzotning sobiq yashash joyi koʻrsatiladi. Biz bu qanday hayvon boʻlganini va nima sababdan qirilib ketganini bilib olamiz. Har doim ham inson faoliyati toʻgʻridan-toʻgʻri sabab boʻlmagan — baʼzi hollarda butun bir tur iqlim yoki yangi kasalliklar tufayli yer yuzidan gʻoyib boʻlgan.

Hayratlanarlisi, muallif har bir sutmizuvchi, qush yoki hasharot haqida ilgari, ehtimol, eshitmagan qiziqarli narsalarni topib gapirib bergan.

Masalan, olimlar qadimgi odamlar mamontlarni katta chuqurga haydab ovlagan degan nazariyani rad etishdi. Oxirgi mamontlar miloddan avvalgi 2000 yilda Vrangel orolida qirilib ketgani esa, ular rasman qadimgi misrliklar davrida yashaganini koʻrsatadi. Bu vaqtda Kritda Mino tsivilizatsiyasi vujudga kelayotgan, Bobil allaqachon mavjud edi, «britaniyaliklar» esa Stounxenjni qurishda davom etishayotgandi.

Va kitobda bunday hikoyalar juda koʻp! Masalan, yoqimli lemurlar, ulardan biri — megaladapis — allaqachon yoʻq boʻlib ketgan, oʻz nomini vafot etgan odamlarning ruhlarini anglatuvchi qadimgi Rim soʻzidan olgan. Agar siz Madagaskarning qorongʻi kechasida daraxtdagi lemurni koʻrgan boʻlsangiz, nima uchun bu nom juda mos kelishini tushunasiz.

Yoki kichik Mavrikiy orolida yashagan, ikkinchi boʻgʻinga urgʻu beriladigan Dodo qushining tarixi. XVI asrda uni portugallar kashf etishgan. Ulardan keyin orolda gollandlar paydo boʻlib, plantatsiyalar uchun oʻrmonlarni kesishni boshlashdi va asta-sekin soddadil qushni tabiiy yashash muhitidan mahrum qilishdi. Odamlar bilan birga Mavrikiyga suzib kelgan mushuklar, kalamushlar, choʻchqalar va itlar ham dodoning yoʻq boʻlib ketishiga sherikdirlar. Ular toʻgʻridan-toʻgʻri yerda joylashgan dodo uyalarini vayron qilishgan. Urgʻochisi esa har bir tsiklda atigi bitta tuxum qoʻygan. Omon qolish uchun deyarli hech qanday imkoniyat yoʻq edi.

Boshqa bir qushcha — Stefen butazor krapivniki — mayoq nazoratchisi orolga homilador boʻlib chiqqan yagona mushukni olib kelgani sababli qirilib ketdi. U deyarli ucha olmaydigan qushlarni ovlay boshladi, chunki ilgari ularning hayotiga hech kim tahdid solmagan edi. Qirishni esa mushukning yovvoyi boʻlib ketgan avlodlari davom ettirib, oxiriga yetkazishdi.

Ammo mening eng sevimli hikoyam — oddiy chigirtka haqida. Yadro urushidan keyin faqat suvaraklar qoladi va ularni albatta chigirtkalar boshqaradi deb oʻylaydiganlarni yoqimsiz kashfiyot kutmoqda. 1902 yilda Qoyali togʻlar chigirtkasi yoʻq boʻlib ketdi. Bundan atigi 20 yildan koʻproq vaqt oldin AQSh boʻylab uzunligi deyarli 3 000 km va kengligi 177 km boʻlgan — Kaliforniya shtatidan kattaroq «Albert toʻdasi» harakatlangan edi. Undagi hasharotlar soni taxminan 3 trillion donani tashkil etgan, bu Oʻzbekistonning AQSh dollaridagi 20 ta YAIMiga teng — haqiqiy Misr balolari. Taxmin qilish qiyin emaski, buncha miqdordagi chigirtka fermerlarga baʼzi muammolarni tugʻdirgan va ular uni yoʻq qilishga kirishishgan. Asosan tuxum qoʻyilgan joylar yoʻq qilingan, bu esa populyatsiyaning keskin kamayishiga olib kelgan. Hech kim buncha miqdordagi hasharotni qachondir butunlay qirib tashlash mumkin deb oʻylamagan, shuning uchun odamlar oʻzlarini tiyishmagan — va kutilmaganda hammasini yoʻq qilishgan.

«Yoʻq boʻlib ketgan hayvonlar kitobi»dagi oxirgisi — neandertaldir. Bu turdagi odamlar Homo sapiens bilan evolyutsion poygada raqobatga bardosh bera olishmadi va kelajak yoʻlini ajdodlarimizga boʻshatib berishdi.

Kitobning shubhasiz afzalliklaridan biri — uning illyustratsiyalaridir. Ular ustida hayvonlarni, birinchi navbatda qirilib ketgan turlarni rekonstruktsiya qilishga ixtisoslashgan va muzeylar hamda bolalar adabiyoti nashriyotlari bilan hamkorlik qiladigan rassom-animalist Irji Grbavchik ishlagan.

Uning juda qiziqarli, kamdan-kam uchraydigan uslubi bor: odatiy boʻyoq surtish oʻrniga nuqtalar qoʻyishdan foydalaniladi. Shu sababli illyustratsiyalar, ayniqsa ularning foni xuddi biroz porlayotgandek tuyuladi. Bu Jorj Syoraning puantilizmini eslatadi. Albatta, hozir istalgan jonzotni juda real tasvirlash uchun uch oʻlchamli grafika imkoniyatlaridan foydalanish mumkin, ammo inson qoʻli bilan qilingan ish mutlaqo boshqacha hissiyotlarni uzatadi.

Kitob deyarli har qanday yoshdagi bolalar uchun mos keladi, chunki ular rasmlarni tomosha qilishlari mumkin, katta boʻlganlarida esa ularga matnni ham oʻqib berish mumkin. Mustaqil oʻqish uchun taxminan 9–10 yoshli bolalarga tavsiya qilish mumkin, chunki qirilib ketish mavzusi oʻlim va oʻlim koʻrsatkichi, jumladan, odamlarning oʻlimi bilan bogʻliq. Oʻqishni boshlashdan oldin bola buning nima ekanini toʻliq anglamasa ham, hech boʻlmaganda bu haqda qandaydir, hatto «bolalarcha» tasavvurga ega boʻlishi maqsadga muvofiqdir.

Siz esa hozircha bolalarga kitob oʻqish odatini yoʻqotmang va ularni ajoyib kitoblar va yangi hikoyalar bilan qiziqtiring.