Suv limit boʻyicha
Suv tanqisligi Oʻzbekiston iqtisodiyoti uchun asosiy xavflardan biriga aylanmoqda. Mamlakat rasmiylari suv resurslarini boshqarish qoidalarini qayta koʻrib chiqmoqda va ularni tejash boʻyicha xorijiy tajribani oʻrganmoqda. Ammo zarur oʻzgarishlar koʻlami faqat suv yetishmovchiligi bilan emas, balki infratuzilmaning ahvoli, qishloq xoʻjaligining yuqori suv sigʻimi va aholi tomonidan ortib borayotgan yuk bilan ham belgilanadi.
Sentyabr oyida Oʻzbekiston suv resurslarini boshqarish boʻyicha mutaxassislar delegatsiyasi Izrailda boʻldi. Tashrif ishtirokchilari suvni tejash, sugʻorish, monitoring qilish va suvdan qayta foydalanishning zamonaviy yondashuvlari bilan tanishdilar. Shunga oʻxshash vazifalar bilan Oʻzbekiston delegatsiyalari Misr va Polshaga yoʻl oldi.
Oʻzbekiston rahbariyatining suv sektoriga boʻlgan yuqori eʼtibori 2025 yil 31 oktyabrda kuchga kirgan yangi Suv kodeksida oʻz ifodasini topdi. Hujjatda davlat-xususiy sheriklikni joriy etish, suv resurslarini boshqarishning maʼmuriy-hududiy tamoyilidan gidrografik tamoyiliga oʻtish, shuningdek, suvni olishning barcha nuqtalarida uni majburiy hisobga olish nazarda tutilgan.
Kechiktirishning bahosi haqida 2026 yil 16–18 iyun kunlari boʻlib oʻtgan V Toshkent xalqaro investitsiya forumi ishtirokchilari gapirdilar. Taqdim etilgan ekspert baholariga koʻra, agar suv sektoridagi hozirgi tendentsiyalar saqlanib qolsa, Oʻzbekiston iqtisodiyoti yaqin 15 yil ichida falaj boʻlib qolish xavfi ostida qoladi. Boston Consulting Group (BCG) ekspertlari, xususan, eng yomon stsenariyda 2040 yilga borib suv resurslarining yillik tanqisligi 22 kub km ga yetishini prognoz qilmoqdalar.
Ijtimoiy oqibatlar ham kamroq ogʻir boʻlmasligi mumkin. Joriy tendentsiyalar saqlanib qolgan taqdirda, 2050 yilga borib 5 millionga yaqin majburiy koʻchirilgan shaxslar paydo boʻlishi kutilmoqda, ularga «iqlim migrantlari» maqomi berilishi mumkin. Bu Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Jizzax, Navoiy va Sirdaryo viloyatlari aholisining umumiy soniga yoki Oʻzbekiston aholisining 14 foiziga tengdir.
Respublika suv resurslarining asosini transchegaraviy daryolar, birinchi navbatda, eng yirik uchta — Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon tashkil etadi. Umumiy tuzilmaga vaqtinchalik suv oqimlari va oqova suvlar ham kiradi. Ishlatiladigan suv resurslarining oʻrtacha yillik hajmi 51–55 kub km boʻlganda, taxminan 80–85% Amudaryo va Sirdaryo hissasiga toʻgʻri keladi. Taxminan 70 ta sunʼiy suv omborlari asosan sugʻorish uchun moʻljallangan.
Isteʼmolchilar suvni bir nechta manbalardan oladilar. Biriktirilgan suv taʼminoti tizimi yer usti suvlarini, yer osti suvlarining foydalanish zahiralarini va kollektor-drenaj suvlaridan qayta foydalanishni birlashtiradi. Biroq, oxirgi ikki manbaning umumiy hissasi kichik boʻlib qolmoqda: u yiliga 2–2,5 kub km dan oshmaydi.
Chuchuk va sal tuzlangan yer osti suvlarining potentsial tabiiy zahiralari yiliga 27,6–31,2 kub km ga baholanmoqda. Shu bilan birga, ular Oʻzbekiston hududi boʻylab juda notekis taqsimlangan. Yer osti suvlari umumiy fondining kamida 40 foizi Toshkent va Samarqand viloyatlarida jamlangan, baʼzi baholashlarga koʻra, ularning ulushi 50 foizga yaqinlashmoqda.
Vaziyatni iqlim oʻzgarishi yanada ogʻirlashtirmoqda. Muzliklarning erishi va qor qoplamining qisqarishi suv resurslarining toʻlinishida oʻz aksini topmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari mustaqillikka erishgandan beri mintaqadagi muzliklar maydoni kamida 25 foizga kamaydi. Qisqarish Surxondaryo va Qashqadaryoning kichik muzliklariga ham taʼsir qildi.
Shu bilan birga, suvdan samarasiz foydalanish sohaning asosiy muammolaridan biri boʻlib qolmoqda. Oʻrtacha hisobda suv sarfining 90% ga yaqini qishloq xoʻjaligiga toʻgʻri keladi. Oʻzbekistonda bir gektarga toʻgʻri keladigan solishtirma sarf texnologik rivojlangan mamlakatlarga qaraganda 2–2,5 baravar yuqori.
Markaziy Osiyoda eng yirik suv isteʼmolchisi boʻlib qolayotgan Oʻzbekiston anʼanaviy ravishda ham mintaqada, ham dunyoda suv tanqisligi eng oʻtkir boʻlgan mamlakatlar qatoriga kiradi. Aholining uzluksiz oʻsishi suv infratuzilmasiga tushadigan yukning kritik darajagacha oshishi xavfini tugʻdiradi. Rasmiylar uchun bu isteʼmolchilarni taʼminlash ahvoli bogʻliq boʻlgan inshootlar, tarmoqlar va xizmat koʻrsatish uskunalarini modernizatsiya qilish masalasini ayniqsa oʻtkir qilib qoʻyadi.
Suv xoʻjaligini rivojlantirish dasturining yetarlicha moliyalashtirilmagani kommunal uskunalar va muhandislik kommunikatsiyalarining eskirishiga olib keldi. Suv taʼminoti inshootlarining 40% ga yaqini, suv oʻtkazgichlarning 32% va suv quvurlari tarmoqlarining 36% taʼmirlashga yoki poʻlakcha almashtirishga muhtoj. Suv chiqarish tizimida kanalizatsiya tarmoqlarining 25% va kanalizatsiya kollektorlarining 31% yangilanishni talab qiladi.
Oʻzbekiston suv infratuzilmasini modernizatsiya qilish uchun investitsiyalarga boʻlgan umumiy ehtiyoj taxminan 40 milliard dollarga baholanmoqda. Shu bilan birga, bunday moliyalashtirishni kim va qaysi mablagʻlar hisobidan taʼminlashi boʻyicha hozircha aniqlik yoʻq. Tahlilchilar suvdan samarasiz foydalanishdan koʻriladigan yillik moliyaviy yoʻqotishlarni 5 milliard dollarga baholashmoqda. Ushbu yoʻqotishlar fonida investitsiya manbalarini izlash Toshkent suv siyosatining asosiy amaliy masalalaridan biriga aylanmoqda.