Suv haqida sabab bilan

Suv haqida va faqat bu haqda emas

Suv tanqisligi sekin-asta shunchaki ekologik muammo boʻlishdan toʻxtab, Markaziy Osiyoning iqtisodiy va siyosiy barqarorligining asosiy omillaridan biriga aylanmoqda.

Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Oʻzbekiston va Turkmaniston salmoqli tabiiy resurslarga ega, biroq ularning xoʻjalik tizimlari tarixan chuchuk suvning notekis taqsimlanishi sharoitida shakllangan. Asosiy suv zaxiralari Qirgʻiziston va Tojikistonning togʻli hududlarida toʻplangan, eng yirik isteʼmolchilar esa asosan transchegaraviy daryolarning quyi oqimida joylashgan. Bunday geografiya davlatlar oʻrtasida faqat milliy infratuzilma loyihalari hisobiga bartaraf etib boʻlmaydigan tarkibiy qaramlikni shakllantiradi.

Haroratning koʻtarilishi, muzliklarning qisqarishi, aholining koʻpayishi va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining kengayishi qoʻshimcha bosim oʻtkazmoqda. Chorak asr davomida mintaqa aholisi soni taxminan 56 milliondan 84 milliondan ortiq kishiga koʻpayib, suv xoʻjaligi tizimlariga tushadigan yukni sezilarli darajada oshirdi. Shu bilan birga, iqtisodiy oʻsish elektr energiyasi isteʼmolining ortishi, shaharlarning kengayishi va koʻp suv talab qiladigan ishlab chiqarishlarning rivojlanishi bilan kechmoqda. Oqibatda suvdan foydalanish imkoniyati investitsiyaviy faollik, oziq-ovqat xavfsizligi va sanoat rivojlanishining cheklavchi omiliga aylanmoqda. Hozirgi inqirozning avvalgi qurgʻoqchiliklardan asosiy farqi klimatik, demografik va infratuzilmaviy omillarning bir vaqtning oʻzida taʼsir koʻrsatayotganidadir.

Markaziy Osiyoning gidrografik tizimi birinchi navbatda millionlab odamlarni va sugʻoriladigan yerlarning salmoqli qismini suv bilan taʼminlaydigan Amudaryo va Sirdaryo havzalari bilan belgilanadi. Amudaryoning uzunligi taxminan 2500 kilometrni, Sirdaryoniki esa 3019 kilometrni tashkil etadi. Mintaqada turli hajmdagi taxminan 89 mingta suv oqimi mavjud, biroq asosiy xoʻjalik yuki nisbatan kam sondagi yirik daryo tizimlariga toʻgʻri keladi. Ularning toʻyinishi bevosita chuchuk suvning tabiiy toʻplagichi vazifasini bajaradigan Pomir va Tyan-Shan muzliklari bilan bogʻliq. Mintaqaviy baholashlarga koʻra, Qirgʻiziston Markaziy Osiyo muzliklarining taxminan 45% iga egalik qiladi, vaholanki muz zaxiralarining qisqarishi allaqachon katta miqyosni egalladi. Muzliklar erishining xususiyati shundaki, birinchi bosqichda u daryo oqimini oshirib, suv bilan taʼminlanganlikning vaqtinchalik yaxshilanishi taassurotini yaratishi mumkin. Ammo muz massasi kamayib borishi bilan togʻ tizimlarining qurgʻoqchil davrlarda barqaror oqimni ushlab turish qobiliyati zaiflashadi. Bu, ayniqsa, qishloq xoʻjaligi uchun xavflidir, chunki sugʻorishga boʻlgan ehtiyojning eng yuqori choʻqqisi yoz oylariga toʻgʻri keladi. Ekspert materiallarida keltirilgan prognozlarga koʻra, asr oʻrtalariga borib asosiy daryo havzalarining oqimi taxminan 15% ga qisqarishi mumkin, garchi aniq oqibatlar hududlar boʻyicha farq qiladi.

Suv inqirozining iqtisodiy ahamiyati, ayniqsa, demografik koʻrsatkichlar aholining suv resurslari bilan taʼminlanganligi bilan solishtirilganda sezilarli boʻladi. Taqdim etilgan baholashlarga koʻra, toʻrt oʻn yillik davomida ushbu koʻrsatkich yiliga kishi boshiga 8400 kub metrdan taxminan 2500 kub metrgacha kamaydi. Bunday dinamika nafaqat tabiiy oqimning oʻzgarishi, balki isteʼmolchilar sonining sezilarli darajada oshishi bilan ham izohlanadi. Xalqaro amaliyot 1700 kub metrdan past darajani suv stressi belgisi, 1000 kub metrdan past darajani esa jiddiy tanqislik deb hisoblaydi.

Shu bilan birga, mintaqaviy oʻrtacha koʻrsatkichlar togʻli hududlar va aholi zich joylashgan qishloq xoʻjaligi hududlari oʻrtasidagi katta farqlarni yashiradi. Ayniqsa, aholining yuqori zichligi jadal dehqonchilik va davlatlararo suv taqsimlashning murakkab tizimi bilan uygʻunlashgan Fargʻona vodiysi juda zaifdir. Yevraziya taraqqiyot bankining baholashicha, 2024 yilda Markaziy Osiyoning deyarli 10 million aholisi xavfsiz suv taʼminoti manbalaridan foydalanish imkoniga ega emas edi. Bir vaqtning oʻzida vodoprovod va kanalizatsiya infratuzilmasining ayrim elementlari yeyilishi 80% ga yetgan, taqsimlash tizimlaridagi yoʻqotishlar esa 55% gacha baholangan. Demak, foydalanishga yaroqli suvning real yetishmasligi nafaqat tabiiy zaxiralar, balki davlatlarning resursni oxirgi isteʼmolchilarga yetkazib berish qobiliyati bilan ham belgilanadi.

Eng jiddiy iqtisodiy oqibatlar Amudaryo va Sirdaryo havzalarida eng yirik suv isteʼmolchisi boʻlib qolayotgan qishloq xoʻjaligi bilan bogʻliq. Tegishli daryo tizimlarida foydalaniladigan resurslarning qariyb 80–90 foizi sugʻorishga toʻgʻri keladi. Bunday tarkib hali sovet davrida, paxtachilik va irrigatsiya infratuzilmasining keng miqyosli rivojlanishi suvning markazlashtirilgan taqsimoti bilan taʼminlangan paytda shakllangan edi. Yetishtirish maydonlarining kengayishi asosan ekologik xarajatlarni toʻliq hisobga olmasdan amalga oshirildi, bu esa Orol dengizining falokatli darajada qisqarishi sabablaridan biriga aylandi. SSSR parchalanganidan soʻng davlatlar ekspluatatsiya qilinishi katta moliyaviy resurslarni talab qiluvchi kanallar, nasos stantsiyalari va suv omborlarining keng tarmoqlarini meros qilib oldilar. Tuproq kanallarning ayrim uchastkalarida transportirovka qilishdagi yoʻqotishlar sizib chiqish va bugʻlanish sababli 40% ga yetadi. Tomchilatib sugʻorishning zamonaviy texnologiyalari xoʻjaliklar darajasida suv sarfini sezilarli darajada kamaytirishga qodir, biroq iqtisodiy samara ekinlar tarkibi va suv olishning umumiy hajmiga bogʻliq. Agar samaradorlikni oshirish sugʻoriladigan maydonlarning kengayishi bilan kechsa, umumiy isteʼmol kamaymasligi mumkin. Shuning uchun texnologik modernizatsiyaning oʻzi suv balansi tiklanishini kafolatlamaydi.

Suv va energetika oʻrtasidagi bogʻliqlik mintaqaviy qaramlikning yana bir oʻlchovini yaratadi. Qirgʻiziston va Tojikiston salmoqli gidroenergetika salohiyatiga ega, Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Turkmaniston esa tarixan birinchi navbatda qishloq xoʻjaligi uchun barqaror yozgi oqimdan manfaatdor. Toʻqtagʻul suv ombori va Norak GESi bir vaqtning oʻzida elektr energiyasi ishlab chiqarishni taʼminlagan holda muhim tartibga solish funktsiyalarini bajaradi. Ziddiyat ehtiyojlarning mavsumiy mos kelmasligi tufayli yuzaga keladi: togʻli davlatlarga qishda yuqori darajadagi generatsiya kerak, oqim boʻylab pastda joylashgan mamlakatlarga esa suv asosan yozda zarur. Sovet xoʻjalik tizimida ushbu nomutanosiblik yoqilgʻi va elektr energiyasini markazlashtirilgan holda yetkazib berish orqali qoplanar edi. 1991 yildan soʻng avvalgi mexanizm yagona maʼmuriy asosini yoʻqotdi, bu esa doimiy davlatlararo muzokaralarni zarur qilib qoʻydi. Qirgʻiziston, Qozogʻiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi zamonaviy bitimlar amalda energetika va suv resurslarining mavsumiy almashinuvi iqtisodiy mantigʻini qayta tiklamoqda. Qishki elektr yetkazib berishlar suv omborlaridan qoʻshimcha suv tashlash zaruratini kamaytirish va zaxiralarning bir qismini keyingi sugʻorish uchun saqlab qolish imkonini beradi. Shu tariqa, energiya taʼminotining ishonchliligi qoʻshni davlatlarning oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita taʼsir qiladi.

Suv masalasining siyosiy taʼsirchanligi, ayniqsa, irrigatsiya infratuzilmasi zamonaviy davlat chegaralaridan oldin yaratilgan chegaraoldi hududlarida sezilarlidir. Kanallar, suv olish inshootlari va taqsimlash tugunlari koʻpincha davlatlararo chegaralarning turli tomonlarida joylashgan aholi punktlariga xizmat koʻrsatadi. Fargʻona vodiysida bunday konfiguratsiya oʻn yillab Qirgʻiziston, Oʻzbekiston va Tojikiston oʻrtasidagi munosabatlarni murakkablashtirib keldi. Eng mashhur misollardan biri Kampirobod suv ombori atrofidagi nizo boʻldi, uning hal etilishi 2022 yilda shartnomaviy rasmiylashtirildi. Bishkek va Toshkentning bitimlari hududiy masalalarni va strategik muhim suv obʼyektidan birgalikda foydalanish rejimini kelishib olish imkonini berdi.

Yana bir xarakterli holat qirgʻiz-tojik chegarasidagi «Golovnoy» suv taqsimlash punkti hududidagi 2021 yilgi toʻqnashuvlar boʻldi. 2025 yilda Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasida davlat chegarasi toʻgʻrisidagi bitimning imzolanishi bunday qarama-qarshiliklarni tartibga solish uchun yangi huquqiy asos yaratdi. Biroq hududlarni huquqiy chegaralash kanallarga texnik xizmat koʻrsatish, xarajatlarni taqsimlash va kelishilgan suv yetkazib berish jadvallariga rioya qilish muammolarini avtomatik ravishda bartaraf etmaydi. Demak, chegaraoldi munosabatlarining barqarorligi tobora infratuzilmani birgalikda boshqarish sifatiga bogʻliq boʻlib bormoqda.

Afgʻoniston tomonidan mamlakat shimolida sugʻoriladigan dehqonchilikni rivojlantirish uchun moʻljallangan Qoshtepa kanalining qurilishi alohida strategik omilga aylanmoqda. Loyiha Amudaryo oqimini taqsimlashning shakllangan tizimini, ayniqsa mavsumiy kamsuvlik davrlarida oʻzgartirishga qodir. Ekspertlar baholashida har yili 17 milliard kub metrgacha potentsial suv olish koʻrsatilgan, biroq haqiqiy hajmlar qurilishning yakunlanishi va tizimning ekspluatatsiya qilinishiga bogʻliq boʻladi. Eng taʼsirchan oqibatlar qishloq xoʻjaligi hududlari bevosita Amudaryodan suv kelishiga bogʻliq boʻlgan Oʻzbekiston va Turkmaniston uchun kutilmoqda. Shu bilan birga, Afgʻoniston Markaziy Osiyoning shakllangan davlatlararo kvotalar va suv xoʻjaligini tartibga solish tizimiga kirmaydi. Vujudga kelgan mintaqaviy mexanizmlar asosan sobiq sovet respublikalarining munosabatlari atrofida shakllangan va Qobulning toʻliq ishtirokini hisobga olmagan edi. Anʼanaviy muzokaralar tizimidan tashqaridagi davlatning qarorlari bir nechta qoʻshni mamlakatlar iqtisodiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatishga qodir boʻlgan printsipial jihatdan yangi vaziyat yuzaga kelmoqda.

Qoʻshimcha noaniqlikni klimatik oʻzgarishlar yaratadi, chunki tabiiy oqimning qisqarishi har qanday yangi yirik suv olishning nisbiy ahamiyatini oshiradi. Natijada Markaziy Osiyoning suv diplomatiyasi asta-sekin odatiy mintaqaviy format doirasidan chiqmoqda.

Suv tanqisligining oqibatlari faqat qishloq xoʻjaligidagi yoʻqotishlar va davlatlararo munosabatlar bilan cheklanib qolmaydi. Sanoat korxonalari uskunalarni sovutish, xomashyoga texnologik ishlov berish va ishlab chiqarish jarayonlarini taʼminlash uchun katta hajmdagi suvdan foydalanadi. Ayniqsa, metallurgiya, kimyo sanoati, energetika va qazib olish sektorining ayrim yoʻnalishlari juda taʼsirchandir. Foydalanish mumkin boʻlgan resurslarning qisqarishi suvni tozalash, qayta foydalanish va transportirovka qilish xarajatlarini oshirib, mahsulot tannarxiga bevosita taʼsir qiladi.

Shaharlar uchun kommunal infratuzilmani yangilash zarurati va ichimlik suvi taʼminoti sifatini saqlab turish xarajatlarining ortishi qoʻshimcha muammolarga aylanmoqda. Ekspertlar prognoziga koʻra, yaqin ikki oʻn yillikda mintaqada suvga boʻlgan umumiy talab taxminan 23% ga oshishi mumkin.

Shu bilan birga, hosildorlikning pasayishi oziq-ovqat inflyatsiyasini kuchaytirishi va qishloq aholisi daromadlarini kamaytirishi mumkin. Agrar sektor mintaqadagi xodimlarning salmoqli qismini ish bilan taʼminlashini hisobga olsak, suv bilan taʼminlanganlikning yomonlashuvi ichki migratsiyaning tezlashishi uchun zamin yaratadi. Bunda iqtisodiy zarar isteʼmol narxlari, byudjet xarajatlari, bandlik va tashqi savdo aloqalari orqali tarqaladi.

Inqirozning xalqaro oʻlchovi Markaziy Osiyoning Rossiya, Xitoy va qoʻshni davlatlar bozorlariga qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetkazib berishda sezilarli oʻrin egallashi bilan bogʻliq. Sabzavot, meva va boshqa suvga bogʻliq ekinlar ishlab chiqarishning qisqarishi mintaqaviy savdo tarkibini oʻzgartirishga qodir. Bir vaqtning oʻzida davlatlar suvni tejovchi texnologiyalarga, kanallarni rekonstruktsiya qilishga va zamonaviy hisobga olish tizimlariga kapital qoʻyilmalarni oshirishga majbur boʻladilar. Bu xarajatlar allaqachon energetika, transport va ijtimoiy infratuzilmani moliyalashtirayotgan byudjetlarga qoʻshimcha yuk yaratadi. Investitsiyalarni yangi obʼyektlar qurilishi va mavjud tizimlar samaradorligini oshirish oʻrtasida taqsimlash qobiliyati alohida ahamiyat kasb etadi.

Qozogʻistonning BMT tuzilmasida xalqaro suv tashkilotini tashkil etish boʻyicha tashabbusi muammoni yanada yuqori institutsional darajaga olib chiqish intilishini aks ettiradi. Biroq xalqaro mexanizmlarning samaradorligi bitimlar soni bilan emas, balki ishtirokchilarning iqtisodiy manfaatlarini kelishish imkoniyati bilan belgilanadi. Markaziy Osiyo tajribasi shuni koʻrsatadiki, eng barqaror kelishuvlar suv majburiyatlari energetika yetkazib berishlari, moliyaviy kompensatsiyalar va oʻzaro manfaatdorlik bilan mustahkamlangan joylarda paydo boʻladi. Shuning uchun kelajakdagi hamkorlik arxitekturasi birinchi navbatda davlatlarning cheklangan resursni taqsimlashni oʻlchanadigan oʻzaro majburiyatlar tizimiga aylantirish qobiliyatiga bogʻliq boʻladi.

Uzoq muddatli istiqbolda suv inqirozi Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy afzalliklari haqidagi tushunchaning oʻzini oʻzgartiradi. Foydali qazilmalar, energetika quvvatlari va mehnat resurslarining mavjudligi, agar ishonchli suv taʼminoti tizimi boʻlmasa, kafolatlangan sanoat oʻsishi uchun endi yetarli emas. Yuqori oqim davlatlari oqim shakllanadigan hududlar sifatida tobora katta ahamiyat kasb etmoqda, ammo bir vaqtning oʻzida muzliklarning qisqarishi va gidroenergetik generatsiyaning bebarqarorligi xavflariga duch kelmoqda. Poʻlat oqim mamlakatlari yirikroq qishloq xoʻjaligi va sanoat isteʼmolchilariga ega, ammo transchegaraviy suv yetkazib berishga qaramlikning yuqori xarajatlarini koʻtaradi. Klimatik oʻzgarishlar ushbu asimmetriyani kuchaytiradi, shu bilan birga oʻzaro iqtisodiy qaramlikni chuqurlashtiradi. Suv tanqisligi, agar infratuzilma va boshqaruv institutlari isteʼmol miqyosiga mos kelmasa, hatto nisbatan salmoqli tabiiy zaxiralar saqlanib qolgan taqdirda ham yuzaga kelishi mumkinligi printsipial jihatdan muhimdir. Shuning uchun asosiy xavf suv resurslarining bir lahzada yoʻqolishida emas, balki iqtisodiy tizimlarning avvalgi ishlab chiqarish va joylashuv tarkibini saqlab turish qobiliyatining asta-sekin pasayishidadir. Bunday sharoitda suv investitsiyalar qiymatini, davlat moliyasining barqarorligini va xalqaro munosabatlar xususiyatini belgilaydigan omilga aylanadi. Ayni tabiiy cheklovlarni xoʻjalik manfaatlari bilan kelishish qobiliyati nafaqat Markaziy Osiyoning ekologik holatini, balki keyingi oʻn yilliklarda uning iqtisodiy rivojlanish chegaralarini ham belgilab beradi.