«Sunʼiy intellekt strategik infratuzilmaga aylanmoqda» — ICT Week Uzbekistan ekspertlari

«Sunʼiy intellekt strategik infratuzilmaga aylanmoqda» — ICT Week Uzbekistan ekspertlari

ICT Week Uzbekistan doirasidagi Future Intelligence panel sessiyasida raqamlashtirish sohasidagi davlat siyosati, sunʼiy intellektni biznesga joriy etishning amaliy keyslari va texnologik bozorning monopollashuvi xavflari muhokama qilindi.

Munozarada sohaviy davlat organlari, xalqaro texnologik kompaniyalar, mahalliy startaplar va bank sektori vakillari ishtirok etdi.

Raqamli texnologiyalar vazirligi Huawei va Global Computing Consortium bilan birgalikda Uzbekistan AI White Paper («Oʻzbekistonning sunʼiy intellekt boʻyicha Oq kitobi») hujjatini tayyorlamoqda, deb xabar berdi raqamli texnologiyalar vazirining birinchi oʻrinbosari.

Toʻrt yil avval xuddi shunday hujjat — «Elektron hukumat boʻyicha Oq kitob» — davlat xizmatlarini rivojlantirish boʻyicha yoʻl xaritasining asosiga aylangan edi.

Yangi «Oq kitob» mamlakatda SI rivojlanishini alohida tashabbuslardan 2030 yilgacha boʻlgan davrda sunʼiy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasiga muvofiq tizimli joriy etishga oʻtkazishi kerak.

Hujjat milliy ekotizimni xolisona baholash, uning kuchli tomonlari va cheklovlarini belgilash, shuningdek, texnologiyalar eng katta amaliy samara berishi mumkin boʻlgan yoʻnalishlarni aniqlash imkonini beradi.

Bundan tashqari, AI White Paper texnologik kompaniyalar va xorijiy investorlar uchun imkoniyatlar xaritasiga aylanishi mumkin, chunki u ularga «tushunarli manzara» taqdim etadi: davlat ustuvorliklari, infratuzilma holati, istiqbolli tarmoqlar, kadrlar salohiyati va bozorlarni rivojlantirishning uzoq muddatli vektorlari.

«Bunda biz uchun umumiy tavsiyalar toʻplamini emas, balki davlat organlariga qarorlar qabul qilishda, biznesga — yangi rivojlanish yoʻnalishlarini topishda, investorlarga esa — aniq imkoniyatlarni koʻrishda yordam beradigan amaliy hujjatni olish muhimdir. Aynan shuning uchun loyihada tarmoq keyslari, infratuzilmaviy tahlil va natijalarni baholash vositalari koʻzda tutilgan», — deya xulosa qildi Pekos.

Asliddin Abdufattaxov Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (MyGov) rivojlanishi va sunʼiy intellekt fuqarolarning davlat bilan oʻzaro hamkorligini qanday oʻzgartirishi haqida gapirib berdi.

Uning soʻzlariga koʻra, oʻtgan yil davomida platforma 66 milliondan ortiq murojaatni qayta ishlagan, undan har kuni 250 mingdan ortiq kishi foydalanadi. MyGov mobil ilovasini 16 milliondan ortiq foydalanuvchi oʻrnatgan. Ilovada 667 ta xizmat mavjud — bu elektron davlat xizmatlarining qariyb 72 foizini tashkil etadi, ularni olish uchun endi idoraga borish talab etilmaydi.

Abdufattaxov ekotizim idoraviy xizmatlarni «yagona darcha»ga birlashtirish bosqichini yakunlayotgani va insonning hayotiy vaziyatlarini hisobga oluvchi xizmatlarga oʻtayotganini taʼkidladi.

«Bugunning oʻzida 200 dan ortiq xizmat „uch qadam“ tamoyili boʻyicha soddalashtirildi. Turli idoralarning bir nechta tartib-taomillari birlashtirilgan 130 dan ortiq kompozit xizmatlar joriy etildi. 21 ta proaktiv xizmat yoʻlga qoʻyildi — bunda davlat ariza kutmasdan, fuqaroga xizmatni oʻzi taklif qiladi. Ilgari qoʻlda yigʻish talab etiladigan 150 dan ortiq maʼlumotnoma bekor qilindi. Bularning barchasi 160 dan ortiq axborot tizimlari bilan integratsiyalashuv tufayli ishlamoqda. Bu idoralararo hamkorlikning texnologik asosidir», — dedi u.

Platformaning yaqin rejalarida sunʼiy intellekt asosidagi uchta loyihani ishga tushirish koʻzda tutilgan: MyGov AI Assistant ovozli va matnli yordamchisi, MyGov Speech to Text arizalarni ovozli toʻldirish tizimi va Document AI hujjatlarni tanish xizmati.

Shuningdek, yana 80 ta proaktiv va kompozit xizmatlarni yaratish, 80 ta xizmatni koʻrsatish muddatlarini qisqartirish va 25 ta davlat xizmati narxini pasaytirish rejalashtirilgan. Bunda eng ommabop 20 ta tartib-taomil portal orqali onlayn formatga oʻtkaziladi — shaxsan tashrif buyurish zarurati qolmaydi.

Parallel ravishda davlat xizmatlari markazlari ham oʻzgaradi. Ular raqamli makonlar formatiga oʻtkaziladi, u yerda fuqarolar terminallar orqali xizmatlarni mustaqil ravishda olishlari mumkin boʻladi, xodimlarga esa mentorlik roli ajratiladi.

AI Alliance direktori 2025 yilda Sunʼiy intellektni rivojlantirish alyansiga 40 ta tashkilot, jumladan, davlat idoralari, xususiy kompaniyalar va universitetlar qoʻshilganini aytdi.

U tashkilotning vazifasi bozor ishtirokchilarini yagona maydonda birlashtirish va ularga tajriba almashish imkoniyatini berishdan iborat ekanligini tushuntirdi.

«Hech bir sektor bu sohani yolgʻiz oʻzi torta olmaydi: davlat organlari tartibga soluvchi doirani belgilaydi, xususiy biznes joriy etish drayveri sifatida chiqadi, universitetlar esa sohani kadrlar bilan taʼminlaydi», — dedi Muhitdinov.

Uning soʻzlariga koʻra, tashkilot amaliy tashabbuslarga urgʻu bermoqda. «Besh million SI yetakchilari» dasturi doirasida joriy yilda hududlardan kelgan 1000 ga yaqin yoshlar ushbu sohada oʻz malakalarini oshirdilar.

Yana bir muhim loyiha mamlakatning 11 ta hududida boʻlib oʻtgan Milliy AI-xakaton boʻldi. Toshkent bosqichi hududlarning salohiyatini koʻrsatish uchun ataylab finalga qoldirildi, deb taʼkidladi Muhitdinov. Tanlovda 3000 dan ortiq kishi ishtirok etib, 200 ga yaqin prototip tayyorladi, finaldan soʻng ayrim jamoalar venchur fondlaridan 20−30 ming dollar miqdorida investitsiyalar oldilar.

Yefey Sun superapp tamoyili boʻyicha qurilgan Alipay ekotizimi bugungi kunda 4 million mini-dasturgacha oʻsganini maʼlum qildi.

Koʻp sonli xizmatlar orasida harakatlanishni osonlashtirish uchun kompaniya foydalanuvchi tajribasiga yondashuvni oʻzgartirmoqda — bozor tugmalar va menyuga ega odatiy interfeyslardan SI agentlik modellariga oʻtmoqda. Bunday modelda mijozga kerakli boʻlimlarni mustaqil izlash talab etilmaydi: platforma bilan hamkorlik raqamli assistent bilan tabiiy muloqot orqali amalga oshiriladi, u zarur harakatlarni oʻzi bajaradi.

Anvar Narzullayev ishga joylashishga tayyorlashning toʻliq avtomatlashtirilgan tizimi joriy etilgani haqida gapirib berdi. Barcha bosqichlar — texnik suhbat va keyslarni yechishdan tortib, nomzodning xulq-atvori tahlil qilinadigan videointervyugacha — til modellaridan foydalangan holda oʻtadi. Platformadan allaqachon 70 mingdan ortiq bitiruvchi oʻtdi.

SI joriy etilishidan eng sezilarli samarani kompaniya ichki jarayonlarda oldi. Narzullayevning soʻzlariga koʻra, Mohirdev ishlab chiqish jamoasi ikki kishigacha qisqartirildi: texnik rejani tasdiqlovchi timlid va natijani qabul qiluvchi sifat boʻyicha muhandis (QA). Frontend va bekend uchun barcha kodlarni sunʼiy intellekt generatsiya qiladi.

Natijada yangi funktsiyalarni ishlab chiqish vaqti 67 baravarga qisqardi — oʻrtacha muddat 14 kundan 4−6 soatgacha kamaydi. Bundan tashqari, kompaniyada CRM, moliyaviy tizimlar va yuridik hujjatlarni birlashtirgan, MCP orqali tahliliy soʻrovlarni bajarish imkoniyatiga ega yagona maʼlumotlar ombori yaratildi.

TBC Bank Uzbekistan boshqaruvi raisi Spartak Tetrashvili «sunʼiy intellekt» atamasidan hissiy kutishlar darajasini pasaytirishga chaqirdi.

«Sunʼiy intellekt, menimcha, — bu marketing nomi, chunki u [klassik tushunchada] mavjud emas. Bugun biz shunday deb ataydigan narsa — maʼlumotlarni juda samarali qayta ishlashga qodir oʻta kuchli modellardir», — dedi u.

Tetrashvili SI paydo boʻlishini 50 yil avval moliya sektori qoʻlda hisoblashdan avtomatlashtirishga oʻtgan davrdagi kompyuterlarning joriy etilishi bilan taqqosladi.

TBC Bank sunʼiy intellekt asosida mijozlar bilan hamkorlik qilishning uchta asosiy stsenariysini ajratib koʻrsatadi:

- ilovadagi Lola ovozli assistenti foydalanuvchining harakatlari tarixi asosida bank mahsulotlarini tavsiya qiladi;

- birlamchi qoʻngʻiroqlarning qariyb 30 foizi SI-botlar tomonidan amalga oshirilib, mutaxassisga ulanishdan oldin mijozlarga maʼlumot beradi;

- SI-bot qarzdorlik haqida eslatish uchun oyiga 120 mingga yaqin qoʻngʻiroqni amalga oshiradi.

Bankda ichki jarayonlarni avtomatlashtirish uchun alohida «SI-lashtirish» departamenti tashkil etilgan, keyingi fokus yoʻnalishi esa SI-agentlar boʻladi. Soʻnggi uch yil ichida bankning ushbu texnologiyalarga kiritgan investitsiyalari kamida 15 million dollarni tashkil etdi, deb xabar berdi Tetrashvili.

«[Bu] kichik mablagʻ emas, lekin biz katta qaytimni aniq koʻryapmiz. Balki foyda raqamlarida bir barobar emasdir, lekin bu kelajak. Agar bugun kompyuter sotib olmasang, ertaga undan qanday foydalanishni tushunmaysan. Shuning uchun biz yangiliklar va innovatsiyalar bor joyda boʻlish kerak deb hisoblaymiz», — deya xulosa qildi u.

Ruslan Namazov kompaniya texnologiyalarni joriy etishdan faqat biznes-samaraga eʼtibor qaratishini taʼkidladi. Elektron tijorat uchun eng katta qiymatni qidiruv va shaxsiy tavsiyalar algoritmlari, shuningdek, kontentni moderatsiya qilish uchun generativ modellar tashkil etadi.

Uning soʻzlariga koʻra, kompaniyadagi barcha SI-yechimlar majburiy marketing sinovidan oʻtadi, chunki asosiy xavflar mahsulotlarni kengaytirishda namoyon boʻladi.

«Har qanday narsani SI tokenlari bilan toʻldirish mumkin, ammo bu samarali boʻlmasa, undan maʼno boʻlmaydi. Ikkinchi muammo — maʼlumotlar xavfsizligi. Kichik hajmda ishlaydigan yechimlar va keng koʻlamli oqimdagi yechimlar — bu mutlaqo boshqa-boshqa narsalar, chunki barcha kutilmagan vaziyatlarni hisobga olish kerak», — dedi Namazov.

Bobur Abdullayev sunʼiy intellekt anʼanaviy taʼlim tamoyillarini oʻzgartirayotganini taʼkidladi. Ilgari 30 kishilik butun sinf bir oʻqituvchini bir xil tinglagan boʻlsa, SI shaxsiylashtirilgan taʼlimni joriy etish imkonini beradi.

«Sunʼiy intellektdan foydalangan holda biz nihoyat har bir kishiga shaxsiylashtirilgan bilimlarni uzata olamiz. Ushbu 30 kishi bitta auditoriyada oʻtirishi mumkin, ammo maʼlumotni aynan ularga mos keladigan shaklda olishlari mumkin. Futbolga qiziqadigan talaba xuddi shu fizika qonunini futboldan misollar orqali, musiqaga qiziqadigan esa — musiqa orqali oʻrganishi mumkin», — deb oʻrtoqlashdi u.

IT-mutaxassislarini tayyorlash haqida gapirganda, Abdullayev ikkita asosiy jihatni ajratib koʻrsatdi. Birinchidan, biznes har bir necha haftada SI-stekini yangilaydi, shuning uchun oliy oʻquv yurtlari dasturlarni tezkorlik bilan tuzatishi kerak. Shu maqsadda Inha universitetida IT-kompaniyalar rahbarlari va ekspertlaridan iborat Sanoat maslahat kengashi (Industry Advisory Board) tashkil etilgan.

Ikkinchidan, ish beruvchilar boshlagʻich dasturchilarni ishga olishdan tobora koʻproq voz kechmoqdalar va «midl» darajasidagi mutaxassislarga boʻlgan talabni kamaytirmoqdalar, shu sababli oliy oʻquv yurtlari nafaqat kod yoza oladigan, balki SI yordamida tayyor mahsulotlar yaratilishini boshqara oladigan kadrlarni tayyorlashi kerak.

Taʼlimni moslashtirishga misol sifatida maʼruzachi universitetdan amaliy keysni keltirdi: talabalarga odatda ishlab chiqish uchun bir oy vaqt ketadigan topshiriq beriladi, lekin uni ikki soatlik dars davomida bajarish soʻraladi. Asosiy shartlar — jamoada faol hamkorlik qilish va SI vositalaridan majburiy foydalanish.

Farrux Qoraboyev oʻz chiqishini SI davrida bozorlarni tartibga solish, texnologiyalarning monopollashuvi va antimonopol siyosatga bagʻishladi.

«Bugungi kunda asosiy savol — sunʼiy intellektni kim nazorat qilishi emas, balki qarorlarni allaqachon sunʼiy intellekt qabul qilayotgan bozorlarni kim nazorat qilishidir», — dedi u.

Ushbu fikrni tasdiqlash uchun Qoraboyev Harvard universiteti va Pensilvaniya shtati universitetining 2024 yilda chop etilgan tadqiqotiga tayandi. Tajribada bir-biri bilan toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa kanaliga ega boʻlmagan ikkita SI-agent foydani maksimallashtirishga intilib, mustaqil ravishda narxlarni belgilagan. Natijada ular oʻta raqobatbardosh narxlarga kelishgan, uzoq muddatli daromadlilikka yoʻnaltirilganda esa umumiy foyda monopolist darajasiga yaqinlashgan. Bunda anʼanaviy antimonopol nazorat mexanizmlari ishlamaydi, chunki algoritmlar oʻrtasida til biriktirish yoki yozishmalarning yuridik fakti mavjud boʻlmagan.

Qoraboyev, shuningdek, yetakchi texnologik gigantlarda resurslarning misli koʻrilmagan darajada toʻplanganiga eʼtibor qaratdi. 2026 yilda Amazon, Alphabet, Microsoft va Meta kapital xarajatlarga jami 725 milliard dollar sarflashni rejalashtirmoqda, ularning salmoqli qismi SI infratuzilmasini rivojlantirish bilan bogʻliq. Bu bir yil avvalgiga nisbatan 77 foizga koʻpdir.

Davlatning roli haqidagi savolga javob berar ekan, Qoraboyev SI toʻgʻrisida alohida qonun qabul qilishga shoshilmaslikka chaqirdi. Misol sifatida u Yevropa Ittifoqini keltirdi, u yerda qatʼiy AI Act mahalliy texnologik sektorni cheklab qoʻydi, natijada Yevropa kompaniyalari AQSh va Xitoy raqobatchilaridan orqada qola boshladi.

Qatʼiy tartibga solish oʻrniga, Raqobatni rivojlantirish qoʻmitasi vakili turdosh qonunchilikni kuchaytirishni taklif qildi.

Antimonopol nazorat qismida Qoraboyev raqobat toʻgʻrisidagi qonunni «kvazi-qoʻshilishlar» — texnologik korporatsiyalar standart kelishish tartib-taomillarini chetlab oʻtadigan «litsenziya plyus jamoa» formatidagi bitimlar tushunchasi bilan toʻldirish tarafdori boʻldi.

Narx algoritmlari sohasida u kompaniyalarga tizimlarni faqat 12 oydan katta boʻlgan maʼlumotlarda oʻqitish majburiyatini yuklashni, antimonopol organga esa yoqilgʻi, aviachiptalar va tsement kabi kontsentratsiyalashgan bozorlarda algoritmlar jurnallarini soʻrash huquqini berishni taklif qildi.

Qoraboyevning fikricha, modellarni oʻqitish uchun davlat xizmatlaridan fuqarolarning shaxsiy maʼlumotlarini uzatish faqat foydalanuvchilarning aniq roziligi bilan amalga oshirilishi kerak.

Mulozim suveren SIni rivojlantirishni ham muhim deb hisoblaydi. Davlat sektori uchun u yirik qimmatbaho tizimlar oʻrniga distillyatsiya usuli bilan olingan ixcham modellarga ega kichik modulli maʼlumotlar markazlarini (data-tsentrlarni) yaratishni taklif qilmoqda.

Vladimir Norov Shanxayda Butunjahon SI sohasidagi hamkorlik tashkiloti (WAICO) tashkil etilishi kontekstida texnologiyaning geosiyosiy roliga eʼtibor qaratdi.

«Sunʼiy intellekt shunchaki texnologik innovatsiya boʻlishdan toʻxtadi. U elektr energiyasi, internet va kosmik texnologiyalar kabi strategik infratuzilmaga, shuningdek, yetakchi davlatlar, birinchi navbatda AQSh va Xitoy oʻrtasidagi geosiyosiy raqobatning asosiy yoʻnalishiga aylanmoqda», — dedi u.

Oʻzbekiston Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Tojikiston bilan birgalikda WAICO asoschisi boʻlgan 29 ta davlat qatoriga kirdi. Norovning soʻzlariga koʻra, hammuassis maqomi mintaqa davlatlariga oʻzgalarning normalariga moslashish oʻrniga, global qoidalar, qarorlar qabul qilish mexanizmlari va texnik standartlarni ishlab chiqishda ishtirok etish imkoniyatini beradi.

Maʼruzachi yangi tashkilot asosiga oʻzaro ishonch, suverenitetni hurmat qilish va konsensus asosida qarorlar qabul qilish yotganini taʼkidladi. Mintaqaviy xabga aylanishga intilayotgan Oʻzbekiston uchun WAICO aʼzoligi, uning soʻzlariga koʻra, MQI (TSOD), bulutli platformalarni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va qoʻshma tadqiqot markazlariga yoʻl ochadi.