Sukuk, fyucherslar va yangi obligatsiyalar. Oʻzbekistondagi kapital bozori toʻgʻrisidagi qonun nimani oʻzgartiradi

Sukuk, fyucherslar va yangi obligatsiyalar. Oʻzbekistonda kapital bozori toʻgʻrisidagi qonun nimalarni oʻzgartiradi

Oʻzbekistonda kapital bozori toʻgʻrisida yangi qonun tayyorlanmoqda, u biznesning investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirishi va yangi moliyaviy instrumentlardan foydalanish imkonini ochishi kerak. Ular orasida — daromadi anʼanaviy foiz toʻlovlari orqali emas, balki islomiy moliyalashtirish qoidalari boʻyicha shakllanadigan sukuk islomiy qimmatli qogʻozlari ham bor.

14 oktyabr kuni qonun loyihasi istiqbolli loyihalar milliy agentligida (ILMA) taqdim etildi. Hujjat 16 ta bob va 123 ta moddani oʻz ichiga oladi, u Oliy Majlis Qonunchilik palatasida birinchi oʻqishdan oʻtib boʻlgan va endi ikkinchi oʻqishga tayyorlanmoqda.

Asosiy yangiliklardan biri sukukni tartibga solish boʻladi. Investor berilgan soʻdda uchun foizlar oladigan oddiy obligatsiyalardan farqli oʻlaroq, sukuk boʻyicha daromad islomiy moliyalashtirish tamoyillariga muvofiq loyiha foydasidan, ijara toʻlovlaridan yoki aktivlar bilan bogʻliq boshqa operatsiyalardan shakllanishi mumkin.

Masalan, kompaniya obʼyekt qurilishi uchun mablagʻ jalb qilishi, investorlar esa qimmatli qogʻozlarni chiqarish shartlariga koʻra undan foydalanishdan daromad olishlari mumkin.

Qonun loyihasida, shuningdek, ekologik va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishga qaratilgan barqaror rivojlanish obligatsiyalarini chiqarish ham koʻzda tutilgan.

Bundan tashqari, optsionlar, fyucherslar, forvardlar, svoplar va narxlar farqiga shartnomalarni (CFD) qoʻllashni tartibga solish taklif etilmoqda. Bu instrumentlar moliyaviy xavf-xatarlarni boshqarishga va turli investitsiya strategiyalaridan foydalanishga yordam beradi, lekin shu bilan birga qoʻshimcha xavf-xatarlarni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Alohida boʻlim taʼminlangan va sekyuritizatsiyalangan obligatsiyalarga bagʻishlangan. Birinchisi maʼlum bir aktivlar puli bilan taʼminlanadi, ikkinchisi esa aktivlar yoki ular bilan bogʻliq pul oqimlari hisobidan moliyalashtirishni jalb qilish imkonini beradi. shuningdek, xalqaro moliya institutlari obligatsiyalarini chiqarishni tartibga solish ham taklif qilinmoqda.

Instrumentlar roʻyxatining kengayishi investorlarga mablagʻ kiritish uchun koʻproq imkoniyatlar, kompaniyalarga esa bank kreditlaridan tashqari moliyalashtirishni jalb qilishning qoʻshimcha usullarini berishi kutilmoqda.

ILMAda islohot zarurligi moliya bozorining rivojlanishi va alohida tartibga solishni talab qiluvchi instrumentlarning paydo boʻlishi bilan tushuntirilmoqda. Qonun loyihasi 2015 yilda qabul qilingan qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisidagi amaldagi qonunchilikni qayta koʻrib chiqish asosida tayyorlangan.

Taqqoslash uchun, amaldagi qonun 64 ta moddani oʻz ichiga oladi, yangi hujjat esa — 123 ta. Uni ishlab chiqishda xalqaro moliya tashkilotlari va sohaviy tuzilmalar, jumladan, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi va Osiyo taraqqiyot banki ishtirok etdi.

ILMA maʼlumotlariga koʻra, aktsiyalar emissiyasi hajmi 2023 yildagi 189,7 trillion soʻmdan 2025 yilda 265,1 trillion soʻmgacha oshgan. 2026 yil 1 iyul holatiga koʻra koʻrsatkich 269,4 trillion soʻmga yetdi.

Korporativ obligatsiyalar chiqarish hajmi xuddi shu davrda 1,06 trillion soʻmdan 3,93 trillion soʻmgacha oshdi. Fond birjasidagi savdolar hajmi ham ortdi: 2023 yildagi 2,9 trillion soʻmdan 2025 yilda 17,6 trillion soʻmgacha.

ILMA yangi instrumentlarning joriy etilishi 2030 yilga borib qoʻshimcha 10 trillion soʻmlik investitsiyalarni jalb qilish imkonini berishiga umid qilmoqda. Bunda gap allaqachon jalb qilingan mablagʻlar haqida emas, balki maqsadli koʻrsatkich haqida bormoqda.

Qonun loyihasida bozor infrastrukturasidagi oʻzgarishlar ham koʻzda tutilgan. Xus usan, markaziy kontragent institutini joriy etish, Qimmatli qogʻozlar markaziy depozitariysi vakolatlarini kengaytirish hamda reyting agentliklari va boshqaruvchi kompaniyalar faoliyatini tartibga solishni takomillashtirish taklif etilmoqda.

Bundan tashqari, hujjatda oʻzini oʻzi tartibga soluvchi tashkilotlarni tashkil etish va obligatsiyalar egalari vakillari institutini joriy etish koʻzda tutilgan. Ushbu mexanizm qarz qimmatli qogʻozlari egalarining umumiy manfaatlarini himoya qilishi kerak.

Biroq, sanab oʻtilgan barcha oʻzgarishlar hozircha taklif boʻlib qolmoqda. Qonun loyihasi hali parlamentda keyingi koʻrib chiqilishi kerak, shuning uchun instrumentlarning yakuniy roʻyxati va ularni qoʻllash qoidalari oʻzgarishi mumkin.

Islohotning amaliy samarasi yangi mexanizmlar qanday ishlashiga hamda investorlar va kompaniyalar uchun qanday sharoitlar yaratilishiga bogʻliq boʻladi.