Skrining davomida 4 yil ichida 6700 dan ortiq koʻkrak bezi saratoni holati aniqlandi. 78% i — erta bosqichlarda

4 yil davomida skrining koʻkrak bezi saratonining 6700 dan ortiq holatini aniqlashga yordam berdi. 78% i ilk bosqichlarga toʻgʻri keldi

Respublika ixtisoslashtirilgan onkologiya va radiologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazida koʻkrak bezi saratonini barvaqt aniqlashga bagʻishlangan Ochiq eshiklar kuni boʻlib oʻtdi.

Markaz 2021 yildan 2025 yilning iyun oyigacha boʻlgan davrdagi skrining natijalarini, patsiyentlarni davolash va mamlakat boʻylab tekshiruvlarni tashkil etish toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni eʼlon qildi. Tadbir koʻkrak bezi saratoni haqida xabardorlikni oshirish boʻyicha xalqaro oylik — «Pushti oktyabr» doirasida oʻtkazildi.

Respublika onkologiya markazi maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilda Oʻzbekistonda koʻkrak bezi saratonining 4843 ta yangi holati qayd etilgan — ayollar aholisining har 100 mingiga 26 ta holat. Oʻsha yili ushbu kasallikdan 2085 kishi vafot etgan va ularning mutlaq koʻpchiligi ayollardir: 2069 kishi.

Profilaktik koʻrik vaqtida holatlarning 61,9 foizi aniqlandi. Umuman olganda, patsiyentlarning 70,8 foizida kasallik birinchi yoki ikkinchi bosqichda aniqlangan. 96,9% holatlarda tashxis hujayralar yoki toʻqimalarni tadqiq qilish orqali tasdiqlandi.

Koʻkrak bezi saratoni bilan kasallangan 27 736 nafar patsiyent hisobda turgan. Ularning deyarli yarmi — 47,8 foizi — besh yil va undan ortiq vaqt davomida kuzatuvda boʻlgan.

Alohida ravishda skrining dasturi boʻyicha statistika keltiriladi. 2021 yildan 2025 yilning iyun oyigacha uning doirasida 2,6 milliondan ortiq ayol tekshiruvdan oʻtkazildi. Koʻkrak bezi saratoni 6702 nafar ayolda aniqlandi — bu tekshirilganlarning qariyb 0,25 foizini tashkil etadi. 5227 nafar patsiyentda yoki aniqlangan bemorlar umumiy sonining 78 foizida oʻsmalar birinchi yoki ikkinchi bosqichda topilgan.

Tekshiruvlar sogʻliqni saqlashning birlamchi boʻgʻini darajasida, jumladan, «onko-nazorat» xonalarida oʻtkaziladi. Mammografik skrining uchun statsionar va mobil uskunalardan foydalaniladi.

Markazning dasturni rivojlantirish haqidagi maʼlumotlariga koʻra, tizimga 16 ta statsionar va 16 ta mobil mammografiya xonasi kiritilgan. Toʻsiqsiz tasvirlarni baholash uchun yagona markaz tashkil etilgan boʻlib, u yerda mammografiya boʻyicha mutaxassislar ham tayyorlanadi.

Tashxis qoʻyishda koʻkrak bezi UZIsi qoʻllanilmoqda, shuningdek, shifokorlarga tasvirlarni talqin qilishda yordam berish uchun sunʼiy intellektni joriy etish boʻyicha ishlar olib borilmoqda.

2024 yildan boshlab 45 yoshdan oshgan ayollar uchun bepul skrining joriy etildi. Prezidentning 2024 yil 22 noyabrdagi qarorida davlat byudjeti hisobidan tekshiruvlar oʻtkazish hamda koʻkrak bezi va bachadon boʻyni saratoni skriningi boʻyicha mutaxassislarni tayyorlash nazarda tutilgan. Ushbu ishlar doirasida 30−65 yoshdagi ayollarning elektron bazasi shakllantirildi.

Barvaqt aniqlash davolanishni oʻsma tarqalishidan oldin boshlash imkonini beradi. Agar davolash erta bosqichlarda boshlansa va toʻliq hajmda olib borilsa, u odatda samaraliroq boʻladi va yengilroq kechadi.

Davolash taktikasi kasallikning tarqalganligiga, oʻsmaning biologik xususiyatlariga va patsiyentning ahvoliga bogʻliq. Operatsiyadan tashqari, nur va dori terapiyasi talab qilinishi mumkin. Shuning uchun aʼzoni saqlab qoluvchi aralashuv davolash allaqachon yakunlanganini anglatmaydi.

Markazning davolash natijalariga koʻra, patsiyentlarning yarmidan koʻpida koʻkrak bezini saqlab qolgan holda operatsiya oʻtkazishga erishildi. Skrining chogʻida kasallik aniqlangan 6702 nafar patsiyentdan 6215 nafari xirurgik davolandi. Aʼzoni saqlab qoluvchi operatsiyalar 3631 nafar ayolda — patsiyentlar umumiy sonining 54,2 foizida oʻtkazildi. Yana 2584 nafar patsiyentda — 38,6% — radikal mastektomiya, yaʼni koʻkrak bezini olib tashlash amaliyoti bajarildi.

2025 yil iyun oyiga kelib, 4187 nafar patsiyent — 62,5% toʻliq davolash kursini yakunladi. Yana 2270 kishi davolanishni davom ettirdi, 123 kishi undan bosh tortdi. Shuningdek, 122 ta oʻlim holati qayd etilgan.

3749 nafar ayolda yoki skrining paytida kasallik aniqlangan barcha patsiyentlarning taxminan 56 foizida klinik remissiya qayd etilgan. Ushbu koʻrsatkich yakuniy tuzalishni emas, balki kuzatuv paytidagi holatni aks ettiradi: davolanishdan soʻng patsiyentlar keyingi kuzatuvga muhtoj boʻladi.

Yosh — kasallikning asosiy xavf omillaridan biri. Yillar oʻtishi bilan koʻkrak bezi saratoni ehtimoli ortib boradi: hujayralarda genetik oʻzgarishlar toʻplanadi, ularning bir qismi oʻsma rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

Kasallik xavfiga reproduktiv omillar ham taʼsir qiladi: hayz koʻrishning erta boshlanishi, kechki menopauza, toʻliq muddatli homiladorlikning yoʻqligi va birinchi tugʻruqdagi kechki yosh. Ortiqcha tana vazni, ayniqsa menopauzadan keyin, alkogol isteʼmol qilish va menopauza simptomlarini yengillashtirish uchun gormonal terapiyaning baʼzi turlari ham kasallik ehtimolini oshiradi.

Irsiy moyillik holatlarning faqat bir qismini tushuntiradi. AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika qilish markazlari (CDC) baholashiga koʻra, koʻkrak bezi saratoni holatlarining taxminan 5−10 foizi genlarning irsiy oʻzgarishlari bilan bogʻliq. Ular orasida hujayralarni shikastlanishdan himoya qilishda ishtirok etadigan BRCA1 va BRCA2 bor. Ushbu genlardagi oʻzgarishlar xavfni sezilarli darajada oshiradi, ammo irsiy moyillik tashxislarning faqat kichik bir qismini tushuntiradi.

Kasallik holatlarining koʻpchiligini ayollar oʻzlari sezishadi. Koʻkrakdagi dastlabki simptomlarni mustaqil tekshiruv paytida aniqlash mumkin. Buning uchun koʻkrak bezlari odatda qanday koʻrinishi va sezilishini bilish hamda yangi paydo boʻlgan shishlar, teri yoki soʻrgʻichlardagi oʻzgarishlarga eʼtibor berish muhimdir. Mustaqil tekshiruv oʻtkazishda har ikkala koʻkrakni ularning odatiy xususiyatlarini hisobga olgan holda solishtirish mumkin.

Shifokorga murojaat qilish uchun quyidagilar sabab boʻlishi kerak: koʻkrak bezi toʻqimasining yangi shishi yoki qalinlashishi, hatto ogʻriqsiz boʻlsa ham; koʻkrakning oʻlchami, shakli yoki tashqi koʻrinishining oʻzgarishi; terining tortilishi, chuqurchalar, qizarishlar yoki boshqa atipik oʻzgarishlarning paydo boʻlishi; soʻrgʻich yoki uning atrofidagi teri tashqi koʻrinishining oʻzgarishi; soʻrgʻichdan gʻayriodatiy ajratmalar, ayniqsa qonli ajratmalar kelishi.

Koʻpchilik shishlar saraton boʻlmasa-da, ularning xususiyatini faqat ushlab koʻrish orqali aniqlab boʻlmaydi. Shuning uchun, har qanday gʻayriodatiy oʻzgarishlarni, hatto ular ogʻriq keltirib chiqarmasa ham, shifokorga koʻrsatish kerak.

Birinchi qadam oilaviy terapevtga murojaat qilish boʻlishi mumkin. Tekshiruvdan soʻng u zarur tadqiqotlarni aniqlaydi va soha mutaxassisiga yuboradi. Tashxisni aniqlashtirish uchun mammografiya, UZI va biopsiyadan — laboratoriya tadqiqoti uchun toʻqimadan kichik namuna olishdan foydalanilishi mumkin. Aynan biopsiya gumon qilingan hosilaning xavfli ekanligini aniqlash imkonini beradi.

Simptomlar paydo boʻlganidan keyin kasallikni oʻz vaqtida aniqlash barvaqt tashxis qoʻyish deb ataladi. Uning vazifasi — kasallik yanada rivojlangunga qadar tashxis qoʻyish va davolanishni boshlashdir. Shuning uchun, shikoyatlar paydo boʻlganda rejali tekshiruvni yoki muayyan yoshga toʻlishni kutish kerak emas.

Skrining, shikoyatlar boʻlgandagi tekshiruvdan farqli oʻlaroq, simptomlar paydo boʻlguncha oʻtkaziladi. Uning asosiy usuli — mammografiya, koʻkrak bezlarining rentgenologik tekshiruvi boʻlib, u oʻsmani hali sezilarli boʻlguniga qadar aniqlash imkonini beradi.

Skriningning boshlanish yoshi va davriyligi milliy tavsiyalarda farq qiladi. JSST mammografik skriningni asosan 50−69 yoshli ayollar uchun tavsiflaydi. Biroq, Oʻzbekistondagi ayollar orasida koʻkrak bezi saratonining keng tarqalganligini hisobga olib, shifokorlar tekshiruvlarni 40 yoshdan boshlashni va 74 yoshgacha davom ettirishni tavsiya qiladilar. Tekshiruvlar rejasi individual xavfni, jumladan, oilada koʻkrak bezi saratoni holatlari va genlarda aniqlangan irsiy oʻzgarishlarni hisobga olgan holda shifokor bilan birgalikda tanlanadi.

Kasallik haqida xabardor qilish nafaqat simptomlarni, balki yordam olish tartibini ham tushuntirishi kerak: qayerga murojaat qilish, qayerda tekshiruvdan oʻtish va natijani olgandan keyin nima qilish kerak. Oʻlim darajasini kamaytirish uchun gumon qilingan oʻzgarishlarning aniqlanishi oʻz vaqtida tashxisning aniqlashtirilishi va uzoq kechikishlarsiz hamyonbop davolanish bilan birga olib borilishi mumkin boʻlishi muhimdir.