Sanktsiyalarning murakkab sharoitlarida…
Qirgʻiziston sanktsiyalar bilan bogʻliq muammolari boʻlgan kompaniyalarni yopishga tayyorlanmoqda, biznes esa Rossiyaga oʻtkazmalarning qimmatligidan shikoyat qilmoqda
Qattiq sanktsiyalar sharoitida…
Bishkek xalqaro hisob-kitoblarni saqlab qolish uchun biznes ustidan nazoratni kuchaytirmoqda. Qirgʻiziston Iqtisodiyot vazirligi hukumat tomonidan bank tizimi uchun xavfli deb hisoblangan 35 ga yaqin kompaniyani majburiy tugatishga erishmoqda. Bir vaqtning oʻzida tadbirkorlar Rossiyaga rubl oʻtkazmalari uchun komissiyalardan shikoyat qilishmoqda. Hukumat oldida savol tugʻilmoqda: banklarni qanday himoya qilish va shu bilan birga biznes uchun maqbul narxda toʻlash imkoniyatini saqlab qolish mumkin?
Tadbirkorlarning shikoyatlari haqida deputat Ilimbek Kubanichbekov Jogorku Kenesh (parlament) majlisida maʼlum qildi. U hozirgi komissiyalarni — taxminan 10% — ilgari taxminan 0,2–0,5% ni tashkil etgan komissiyalar bilan solishtirdi. 10 mln rubl oʻtkazilganda, komissiya xarajatlari endi bir milliongacha yetishi mumkin. Uning soʻzlariga koʻra, biznes bu xarajatlarni tovarlar narxiga kiritib, ularni xaridorlar zimmasiga yuklamoqda. Baʼzi banklar, deb daʼvo qiladi parlamentariy, rublni qabul qilishdan bosh tortmoqda. U hukumatdan vaziyatni nazoratga olishni va uni banklar bilan muhokama qilishni soʻradi.
Hozircha aynan qaysi banklar bunday shafqatsiz tarifni belgilagani nomaʼlum. Xarajatlarning oshishiga nima sabab boʻlgani ham aniq emas: banklarning oʻz komissiyalarimi, vositachilarning xizmatlarimi yoki alohida operatsiyalarning xususiyatlarimi. Ammo shikoyatning oʻzi toʻlov kanallarini saqlab qolish haqidagi suhbatga amaliy maʼno bagʻishlaydi. Tadbirkor uchun pul yuborish imkoniyati ham, buning uchun toʻlanishi kerak boʻlgan summa ham muhimdir.
Oktyabr oyi boshida Iqtisodiyot vazirligi QR Adliya vazirligiga 35 ga yaqin yuridik shaxsni majburiy tugatishni boshlash taklifi bilan murojaat qilgani maʼlum boʻldi. Bu kompaniyalarni prezidentning maxsus vakili Bakit Sidikov rahbarligidagi idoralararo guruh aniqlagan. Idora bu qarorni bank tizimini sanktsiyalarni aylanib oʻtish belgilari boʻlgan operatsiyalardan himoya qilish zarurati bilan izohladi. Hozircha gap firmalarni poʻlatkich yopish haqida emas, balki protsedurani ishga tushirish haqida bormoqda.
Avvalroq hukumat 40 ga yaqin kompaniya tekshirilgani haqida xabar bergan edi: ulardan 16 tasi boʻyicha materiallar tugatish masalasini koʻrib chiqish uchun sudga topshirilgan. Ushbu va yangi roʻyxatlar bir-biriga mos keladimi-yoʻqmi, eʼlon qilingan xabarlardan aniq emas. 35 ta firmaning nomlari, ularning operatsiyalari hajmi va yetkazib berish yoʻnalishlari oshkor etilmayapti. Shuning uchun kompaniyalar soni boʻyicha savdodagi mumkin boʻlgan yoʻqotishlar haqida xulosa chiqarishga hali erta: bir firma ortida yirik aylanmalar, boshqasining ortida esa atigi bir nechta bitim turishi mumkin.
Bank cheklovlari allaqachon sezilarli miqyosga ega boʻldi. Idora xabariga koʻra, oy boshiga kelib «Eldik Bank» 126 ga yaqin kompaniyaning, «ABank» esa 100 ga yaqin kompaniyaning hisobvaraqlarini yopgan. Ammo, ekspertlar taʼkidlaganidek, bu raqamlarni avtomatik ravishda qoʻshib boʻlmaydi: bir firma bir vaqtning oʻzida ikkala bankda ham xizmat koʻrsatilgan boʻlishi mumkin. Hukumat, shuningdek, sanktsiya xavfi yuqori boʻlgan tashqi savdo ishtirokchilarining «qora roʻyxati»ni tayyorlamoqda. U xavfli operatsiyalarni ular amalga oshirilishidan oldin aniqlashga yordam berishi kerak.
Siyosiy nuqtai nazardan, Bishkek bir tomonlama cheklovlarga eʼtiroz bildirishda davom etmoqda. Sentyabr oyida Sadir Japarov sanktsiyalar kiritish boʻyicha mutlaq huquqni BMTga berishni taklif qilib, ular kichik davlatlarga yetkazayotgan zararni koʻrsatib oʻtdi. BMTning navbatdagi Bosh assambleyasida prezident bir tomonlama cheklovlarning kichik mamlakatlar uchun zarari haqida gapirdi. Endilikda ushbu zararni jilovlash uchun uning administratsiyasi qanday ichki choralarni koʻrishga tayyorligini koʻrsatmoqda. Bishkek sanktsiya siyosatiga eʼtiroz bildirmoqda, ammo banklar ishida uning oqibatlarini hisobga olishga majbur.
Sodir boʻlayotgan voqealar logikasini eng xavfli mijozlardan voz kechib, biznesning asosiy qismi hisob-kitoblarini himoya qilish intilishi bilan izohlash mumkin. Agar bankning xalqaro toʻlovlarga kirishi cheklansa, alohida kompaniyaga xizmat koʻrsatishdan olinadigan daromad bankning yoʻqotishlariga teng kelmasligi mumkin. Biroq, natija xorijiy hamkorlarning reaktsiyasiga ham, ichki tekshiruvlarning aniqligiga ham bogʻliq. Agar bank xavfsizlikni afzal koʻrsa, xizmat koʻrsatishni rad etish oddiy bitimga taʼsir qilishi mumkin.
«Applikata – strategik yechimlar markazi» jamoat fondi (Bishkek, Qirgʻiziston) ijrochi direktori Kubatbek Raximov tekshiruvlarda namoyishkorona tarkibiy qismni ham koʻradi. Uning baholashicha, alohida kompaniyalarni jazolash hukumatga moliyaviy xab ishini saqlab qolgan holda, gʻarblik hamkorlarga cheklovlarga rioya qilinayotganini koʻrsatish imkonini beradi. Sharhida ekspert «ikki konturli model»ni tasvirladi: xorijiy muxbir banklar talablariga taʼsirchan boʻlgan bank toʻlovlari bilan bir qatorda, steyblkoinlar orqali hisob-kitoblardan foydalaniladi. Shu bois, firmalarning yopilishi, deb hisoblaydi Raximov, respublika orqali oʻtayotgan moliyaviy oqimlarning toʻxtashini anglatmaydi.
Rubl oʻtkazmalari uchun yuqori komissiyalarni ekspert boshqa sabab bilan izohlaydi. «Bank tizimi buncha miqdordagi rublni hazm qila olmaydi», — deydi u. Uning baholashicha, Rossiya valyutasi taklifiga qarshi talab yetishmayapti: savdo va uch tomonlama hisob-kitoblar hajmi kelayotgan butun oqimni qamrab olishga imkon bermaydi. Qoʻshimcha komissiyalar bilan banklar, deb hisoblaydi Raximov, valyuta arbitrajidan — kurs farqidan daromad olishdan oʻzlarini sugʻurtalashadi. Shu tariqa, u oʻtkazmalarning qimmatligini valyuta bozoridagi disbalans bilan bogʻlaydi va buni kompaniyalarning hozirgi tugatilishi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlamaydi.
Rossiyalik hamkorlar uchun bu noaniqlik ayniqsa taʼsirchan. Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning yanvar–iyul oylarida Qirgʻizistonning Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEAII) mamlakatlari bilan savdosi 5,4% ga oshib, 3,7 mlrd dollarni tashkil etdi. Ushbu aylanmaning 65,1% i Rossiya hissasiga toʻgʻri keldi. Shu bilan birga, respublikaning ittifoq mamlakatlariga eksporti 2% ga kamaydi, importi esa 7,2% ga oshdi. Bu raqamlar Rossiya bilan aloqalarning ahamiyatini koʻrsatadi, ammo oktyabr qarorlaridan oldingi davrga tegishli va ularning oqibatlari haqida xulosa chiqarishga imkon bermaydi.
Hisobvaraqlarning yopilishining oʻzi savdoning qisqarganini isbotlamaydi. Kompaniya boshqa bankka oʻtishi, hisob-kitob sxemasini oʻzgartirishi yoki toʻlovni kechiktirish bilan amalga oshirishi mumkin. Ammo yetkazib berish saqlanib qolgan taqdirda ham, qoʻshimcha xarajatlar sotuvchining foydasini kamaytirishi va xaridor uchun narxni oshirishi mumkin. Muammoning aynan shu tomoni haqida deputat Kubanichbekov gapirmoqda.
Endi koʻp narsa qoidalarning aniq shakllantirilishiga bogʻliq. Tadbirkorlar qaysi bitimlar shubha uygʻotishini, qaysi hujjatlar savollarni olib tashlashini va xizmat koʻrsatish rad etilganda qanday eʼtiroz bildirishni tushunishlari kerak. Aniqlik qanchalik kam boʻlsa, yetkazib berishni rejalashtirish va narx boʻyicha kelishib olish shunchalik qiyinlashadi. Bishkekning biznesni cheklashga tayyorligi allaqachon belgilab qoʻshilgan. Bu siyosatning muvaffaqiyati qolgan kompaniyalar haddan tashqari xarajatlarsiz oddiy toʻlovlarni amalga oshira olishiga bogʻliq boʻladi. Aks holda, saqlab qolingan bank kanallari ular kim uchun himoya qilinayotgan boʻlsa, oʻshalar uchun juda qimmatga tushish xavfi bor.