Samoga sochilgan yulduzlar — “Paxtakor-79” aviahalokatiga 47 yil to‘ldi
**Samoga sochilgan yulduzlar: "Paxtakor-79" aviahalokatiga 47 yil to‘ldi**
XX asrning eng yirik aviahalokatlaridan biri, butun o‘zbek xalqi va futbol muxlislarini chuqur qayg‘uga solgan mudhish voqea yuz berganiga 47 yil to‘ldi. 1979-yilning 11-avgust kuni havoda ro‘y bergan fojia oqibatida o‘zbek futbolining faxri bo‘lgan "Paxtakor" jamoasi a’zolari hayotdan bevaqt ko‘z yumgan edi. "Daryo" ushbu qayg‘uli sana munosabati bilan fojia tafsilotlari va uning sabablarini yodga oladi.
**To‘qnashuv xronologiyasi: Dispetcherlarning mudhish xatosi**
1979-yil 11-avgust kuni osmonni qalin bulutlar qoplagan, 8-9 kilometr balandlikda ko‘rish darajasi juda past edi. Toshkent—Guryev—Donetsk—Minsk yo‘nalishida parvoz qilayotgan, ichida "Paxtakor" jamoasi bo‘lgan 65735 bort raqamli TU-134 samolyoti (77 nafar yo‘lovchi) va Chelyabinsk—Kishinyov reysini bajarayotgan 65816 bort raqamli yana bir TU-134 layneri (88 nafar yo‘lovchi, shundan 16 nafari bolalar) aynan bitta hududda harakatlanayotgan edi.
O‘sha kuni sobiq Ittifoqda samolyotlar eng ko‘p uchib o‘tadigan Xarkov havo harakatlarini boshqarish markazida bo‘lim boshlig‘i Sergeyev janubiy-g‘arbiy yo‘nalishga tajribasiz yosh dispetcher Nikolay Jukovskiyni qo‘yadi. Uning harakatlarini nazorat qilishni esa birinchi klassli dispetcher Vladimir Sumskoyga topshiradi.
Soat 13:17 da Moldovaga qarashli TU-134 markaz bilan aloqaga chiqib, 9600 metr balandlikni so‘raydi, biroq Jukovskiy yo‘l bandligini aytib rad etadi. Keyinroq Minskka qarashli samolyot ("Paxtakor" uchayotgan layner) ham shu balandlikka ko‘tarilishni so‘raydi. Har ikki samolyot yo‘nalishi Dneprodzerjinsk (hozirgi Kamenskoye) tumani osmonida to‘g‘ri burchak ostida kesishishi kerak edi. Jukovskiy hisobda adashib, ikki samolyotning kesishish nuqtasidan uchib o‘tish farqini 1 daqiqa emas, 3 daqiqa deb belgilab oladi va Minsk ekipajiga 8400 metrda qolishni buyuradi.
Vaziyat xavfli tus olayotganini payqagan tajribali Sumskoy boshqaruvni o‘z qo‘liga oladi. U 13:34 da efirga chiqib, shu yo‘nalishdagi boshqa bir IL-62 samolyotiga 9600 metrga, Kishinyov samolyotiga esa 9000 metrga o‘tishni buyuradi. Efirdan "Tushundim, 8400" degan javob yangraydi. Ammo Sumskoyning eng katta xatosi shunda ediki, u javobni aynan qaysi samolyot komandiri aytganini tasdiqlatishni va lokator orqali ularning harakatini tekshirishni unutadi.
Toshkent vaqti bilan soat 13:35 dan 38 soniya o‘tganda, 8400 metr balandlikda qalin bulutlar orasida ikki TU-134 samolyoti 95 daraja burchak ostida to‘qnashib ketadi. Kishinyov samolyoti "Paxtakor" uchayotgan laynerning qanot qismiga borib uriladi. Minsk ekipaji komandiri Komarov germetizatsiya buzilgan holatda ham samolyotni 4500 metr balandlikkacha ushlab turadi, biroq shundan so‘ng layner keskin qulashni boshlaydi. Fojia oqibatida jami 178 kishi halok bo‘ladi.
Oradan 9 oy o‘tib bo‘lib o‘tgan sudda dispetcherlar Jukovskiy va Sumskoy 15 yildan ozodlikdan mahrum etiladi. Boshqa javobgar shaxslar esa jazodan qutulib qoladi. Qurbonlar soni bo‘yicha bu aviahalokat Sobiq Ittifoq tarixida birinchi, dunyoda ikkinchi, samolyotlarning to‘qnashuvi bo‘yicha esa uchinchi o‘rinda turadi.
**Armonda qolgan jamoa va yig‘lagan muxlislar**
O‘sha mavsumda "Paxtakor" juda ishonchli o‘yin ko‘rsatib, Yevrokuboklarga yo‘llanma olishiga ko‘pchilik mutaxassislar shubha qilmayotgan edi. 1962-yili chempionatda 6-o‘rinni olgan, 1967-yilda kubok finaliga chiqqan o‘zbek futboli maktabi endi o‘zining haqiqiy oltin davrini yashayotgandi. O‘yin kunlari butun respublikada o‘ziga xos bayramga aylanar, jamoa mag‘lub bo‘lganda esa muxlislar alamidan ota meros choynak-piyolalarni ham sindirib yuborishardi. Halokatdan so‘ng butun bir avlodning umidlari chilparchin bo‘ldi. Ko‘p sonli ishqibozlar shu fojiadan keyin futboldan butunlay ko‘ngil uzishdi.
Tez fursat ichida Toshkentga boshqa klublardan ko‘ngilli futbolchilar jalb etilib, jamoa mavsumni davom ettirdi. "Paxtakor"ga uch yil mobaynida oliy ligadan tushib ketmaslik imtiyozi berildi, ammo hayotdan bevaqt ko‘z yumgan oltin avlod o‘rnini hech narsa bosa olmasdi.
**Sharhlovchi Axbor Imomxo‘jayev xotiralari**
Jamoaning o‘yinlarini sharhlagan va futbolchilar bilan qadrdon do‘st bo‘lib ketgan o‘zbek futbol sharhlovchilik maktabi asoschisi Axbor Imomxo‘jayev ushbu fojiani shunday xotirlagan edi:
"12-avgust kuni tonggi soat to‘rtlarda uyimiz oldiga O‘zbekiston Sport qo‘mitasining navbatchilik mashinasi kelib to‘xtadi. Siz zudlik bilan Sport qo‘mitasiga borar ekansiz, deyishdi. Yo‘lda yuragim allanechuk bo‘lib ketaverdi, menga qisqagina qilib, 'halokat', deb javob berishdi…
Binoga ko‘p odam to‘plangandi – hamma nimanidir kuyib-pishib muhokama qilardi. Men O‘zbekiston hakamlar kollegiyasi raisi Viktor Vishinskiydan nima gapligini so‘radim. U Minsk yo‘lida ikki samolyot bir-biriga to‘qnashgani, ulardan birida 'Paxtakor'ning asosiy tarkibi uchib ketayotganini so‘zlab berdi. Ko‘z oldim qorong‘ilashib, karaxt bo‘lib qoldim. Ilgari bu borada gapirish yoki yozish man etilgan edi, ammo fojia muqaddas Ramazon oyida ro‘y bergandi".
**Samoda mangu qolgan qahramonlar:**
* Idgay Borisovich Tazetdinov (1933-yil) – murabbiy
* Vladimir Vasilyevich Chumakov (1932-yil) – shifokor
* Mansur Inomjonovich Tolibjonov (1944-yil) – ma’mur
* Mixail Ivanovich An (1952-yil) – yarim himoyachi
* Vladimir Ivanovich Fyodorov (1956-yil) – hujumchi
* Olim Masoliyevich Ashirov (1955-yil) – himoyachi
* Ravil Rustamovich Agishev (1959-yil) – himoyachi
* Konstantin Aleksandrovich Bakanov (1954-yil) – yarim himoyachi
* Yuriy Timofeyevich Zagumennix (1947-yil) – himoyachi
* Aleksandr Ivanovich Korchyonov (1949-yil) – yarim himoyachi
* Nikolay Borisovich Kulikov (1953-yil) – himoyachi
* Vladimir Vasilyevich Makarov (1947-yil) – yarim himoyachi
* Sergey Konstantinovich Pokatilov (1950-yil) – darvozabon
* Viktor Nikolayevich Churkin (1952-yil) – hujumchi
* Sirojiddin Ahmadovich Bozorov (1961-yil) – hujumchi
* Shuhrat Mo‘sinovich Eshbo‘tayev (1959-yil) – hujumchi
* Vladimir Valiyevich Sobirov (1958-yil) – hujumchi
**Futbol tarixidagi qismatdosh jamoalar**
Jahon futbolida o‘z jamoasidan aviahalokat sababli ayrilgan yagona klub "Paxtakor" emas. Tarixda bunday mudhish voqealar bir necha bor kuzatilgan:
* 1949-yil 4-may: Italiya terma jamoasining o‘zagi bo‘lgan "Torino" klubi halokatga uchragan. 31 kishi, jumladan 18 nafar futbolchi halok bo‘lgan.
* 1958-yil 6-fevral: Angliyaning "Manchester Yunayted" klubi Myunxenda halokatga uchradi. Ko‘plab iqtidorli futbolchilar vafot etdi.
* 1960-yil 16-iyul: Daniya terma jamoasining 8 nafar futbolchisi Kastrup aeroportiga noqulay qo‘nish oqibatida hayotdan ko‘z yumdi.
* 1961-yil 3-aprel: Chilining "Grin Kross" jamoasi Las-Lastimas tog‘larida qulab tushdi.
Shuningdek, "Strongest" (Boliviya), "Alyansa" (Peru), Zambiya milliy terma jamoasi va yaqin o‘tmishda barchani yig‘latgan Braziliyaning "Shapekoense" jamoalari ham aviahalokat qurboniga aylanib, samoda mangu qolganlar qatoridan joy olgan.
O‘zbek futboli o‘zining qahramon yigitlarini hech qachon unutmaydi. Ularning yorqin o‘yinlari va o‘zbek futboli uchun qilgan xizmatlari avlodlar xotirasida mangu yashaydi.