Rassom Timur D’Vatts 17 yildan soʻng oʻzini anglashga bagʻishlangan koʻrgazmasi bilan Toshkentga qaytdi

**Rassom Timur D’Vatts 17 yildan soʻng Toshkentga oʻzini anglash haqidagi koʻrgazma bilan qaytdi**

Toshkentda oʻsib-ulgʻaygan va koʻp yillardan beri London va Normandiya oʻrtasida yashab kelayotgan rassom Timur D’Vatts 17 yildan soʻng yana Oʻzbekiston poytaxtiga keldi. U «Sayohat» nomli shaxsiy koʻrgazmasini namoyish etdi, unda mifologik motivlar, xayoliy obrazlar va qadimiy ramzlar hayot yoʻli va dunyoda oʻz oʻrnini izlash haqidagi mushohadalarga aylanadi.

Экспозиция Tashkent City Mall’даги Andakulova Gallery’да очилди.

D’Vatts uchun bu tashrif birdaniga ikkita Toshkent — xotirada qolgani va birinchi marta koʻrgani bilan uchrashuvga aylandi. Rassom oxirgi marta Oʻzbekistonda 2009 yilda boʻlgan edi. Oʻshandan beri shahar juda oʻzgardi: keng koʻchalar va yangi binolar paydo boʻldi, bolalikdan tanish boʻlgan joylar rekonstruktsiyadan soʻng qiyofasini oʻzgartirdi. Baʼzi tumanlarni u darhol taniydi, boshqalarida esa moʻljalni olish unchalik oson emas. Shu bilan birga, Toshkent uning yoshligidan ayniqsa yodida qolgan narsalarni — koʻp sonli yashillik va oʻziga xos muhitni saqlab qolgan.

«Oʻtmish bilan uchrashuv va yangilik bilan uchrashuv», — rassom qaytishdan olgan taassurotlarini shunday tasvirladi. U avvalgi va hozirgi shaharni solishtirishga yoki qaysi biri yaxshiroq ekanini hal qilishga intilmaydi. U uchun eski koʻchalar haqidagi xotiralar ularning oʻrnida paydo boʻlgan narsalardan olingan taassurotlar bilan qanday yonma-yon yashayotganini kuzatish juda qiziq. D’Vattsning fikricha, aynan shunday uygʻunlik ijod uchun yangi gʻoyalar berishi mumkin.

Koʻrgazma galereya asoschisi Natalya Andakulova uchun ham muhim voqea boʻldi. Ochilish marosimida u Dubaydagi Andakulova Gallery tarixi bundan 13 yil muqaddam aynan Timur D’Vattsning koʻrgazmasi bilan boshlanganini eslatdi. Endilikda ularning hamkorligi rassomning shakllanishida muhim rol oʻynagan Toshkentda davom etdi. Shu tariqa, hozirgi ekspozitsiya nafaqat asarlar muallifi uchun, balki maʼlum maʼnoda galereyaning oʻzi uchun ham ildizlarga qaytish boʻldi.

D’Vattsning ijodiy biografiyasida Toshkent alohida oʻrin tutadi. Bu yerda u oʻsib-ulgʻaydi, dastlabki kasbiy koʻnikmalarni oldi va Pavel Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatdi. Keyinchalik uning yoʻli Moskva va London orqali oʻtdi, u yerda Royal Academy Schools’da tahsil oldi. Hozirda rassom London va Normandiya oʻrtasida yashaydi va ijod qiladi. Uning asarlari shaxsiy kollektsiyalarda, jumladan, Britaniya qirollik oilasi aʼzolari va Yaqin Sharq qirollik xonadonlari vakillarida saqlanmoqda.

Hayoti va ijodining keng geografiyasiga qaramay, D’Vatts oʻzining badiiy idrokini koʻp jihatdan Oʻzbekistonda oʻtkazgan yillari bilan bogʻlaydi. Bu ilk muhit haqida ochilish marosimida rassomning oilasi bilan uzoq vaqtdan beri tanish boʻlgan sanʼatshunos Natalya Musina gapirib berdi. U uning otasi, rassom Engel Isxakovning ustaxonasini esladi. U yerda Toshkent ijodkor ziyolilari yigʻilishar, rangtasvirni muhokama qilishar, sanʼat haqida bahslashishar va bir qadah quruq vino ustida suhbatlashishardi. Ushbu suhbatlar orasida boʻlajak rassom rasm chizar, kattalarni kuzatar va hatto qoʻgʻirchoq spektakllarini sahnalashtirardi.

D’Vattsning oʻzi ota-onasining ikkalasi ham sanʼat bilan shugʻullangan oilada tugʻilganidan baxti chopganini taʼkidlaydi. Uning soʻzlariga koʻra, ular uning kelajagini oldindan belgilab berishga harakat qilishmagan. Unga rangtasvirga oʻzi qiziqib qolishiga imkon berishgan va shundan keyingina kasbni egallashga yordam berishni boshlashgan. Shunga koʻra, rassomning tanlovi oilaviy kutishlarning ijrosi boʻlmagan. Sanʼat asta-sekin usiz hayotini tasavvur qila olmaydigan ishga aylangan.

### Hayot chashmasiga eltuvchi yoʻl

«Sayohat» ekspozitsiyasida shaxsiy taassurotlar mifologik syujetlar bilan chirmashib ketgan. Matolarda xayoliy obrazlar, hayvonlar, ornamental elementlar va uzun inson qiyofalari paydo boʻladi. Tillarang, qizil va toʻq toʻyingan soyalar qadimiy devoriy rasmlar va matolarni eslatadi. Biroq, bu tasvirlarni muayyan bir afsonaga soʻzma-soʻz illyustratsiya sifatida qabul qilmaslik kerak: rassom tanish ramzlardan yoʻl, sinovlar va maʼno izlash haqidagi oʻz hikoyasini yigʻadi.

D’Vattsning soʻzlariga koʻra, mifologiyaga qiziqish unda toʻsatdan — tillarni va ularning kelib chiqishini oʻrganish orqali paydo boʻlgan. U qadimiy til ildizlari oʻrtasidagi oʻxshashlikni payqagan, keyin esa nega turli xalqlarning miflari ham bir-biriga hamohang ekani haqida oʻylanib qolgan.

Uning asarlarida takrorlanadigan motivlardan biri — hayot chashmasiga eltuvchi yoʻldir. Baʼzan rassom uni favvora shaklida tasvirlaydi. Ovchilar unga tomon yurishadi, lekin ularda qurol yoʻq: ular hayvonlarni oʻlja uchun quvishmaydi, balki ularni yoʻlboshchi sifatida koʻrib, ortlaridan ergashishadi. Oq kiyik alohida ahamiyatga ega — uning paydo boʻlishi maqsadga yaqin qolganini anglatadi. Qahramonlar manbaga yetib borishdan oldin oʻrmon yoki boshqa ramziy makon orqali oʻtishlari kerak.

D’Vatts tushuntirishicha, asta-sekin tashqi maqsadni izlash oʻziga yuzlanishga aylanadi. Inson shuncha vaqt davomida oʻz ichida boʻlgan narsani kashf etish uchun maʼlum bir yoʻlni bosib oʻtadi.

«Oʻzingni topish uchun qandaydir yoʻlni bosib oʻtishing kerak», — deb taʼkidladi rassom.

Shu bilan birga, D’Vatts tomoshabinlarga koʻrgazmaning yagona talqinini taklif qilmaydi. Baʼzilar uchun «Sayohat» aniq bir safar haqidagi hikoyaga aylanishi mumkin, boshqalar uchun — uning rangtasviri bilan tanishuv yoki oʻz tajribasi haqida oʻylab koʻrish uchun bahona boʻlishi mumkin.

### Vizantiya ikonasidan tortib prerafaelitlargacha

Rassomning ilhom manbalari orasida Vizantiya ikonalari bor, ularda uni tilla, qizil rang va figuralarning oʻziga xos proportsiyalari oʻziga jalb qiladi. Oʻrta asr ustalari odamlarni ataylab uzunroq tasvirlab, ularning ruhiy dunyoga intilishini urgʻulashgan. Bu usulni D’Vattsning oʻz asarlarida ham koʻrish mumkin. U uchun yana bir yoʻnaltiruvchi vosita oʻrta asr syujetlariga murojaat qilgan prerafaelitlar boʻldi.

Rassom loyihalarining miqyosi Toshkent galereyasida namoyish etilgan suratlar bilan cheklanmaydi. D’Vatts soʻzlab berganidek, Oʻzbekistonga kelishidan biroz oldin u London atrofidagi frantsuz katolik cherkovi uchun toʻrtga uch metr oʻlchamdagi katta pannoni yakunladi. Bu ish uchun materiallar tayyorlash bir necha yil vaqt oldi, yaratishning oʻziga esa ikki oyga yaqin vaqt ketdi.

Toshkentdagi koʻrgazmada muallif asarlarining galereya maydonini hisobga olgan holda tanlab olingan bir qismigina taqdim etilgan. Shu bilan birga, ekspozitsiyaning oʻzi rassom uchun asarlarni jamoatchilikka koʻrsatish imkoniyatidan kam muhim emas. Ustaxonada u odatda alohida matolarni koʻradi va har bir suratning rivojlanishini baholaydi. Galereyada esa ularni bir vaqtning oʻzida koʻrish, kutilmagan hamohangliklarni payqash va kelajakda nimani oʻzgartirish yoki davom ettirish kerakligini tushunish imkoniyati paydo boʻladi.

### Toshkent oʻgʻlining nigohi bilan

D’Vatts Oʻzbekistonga oilasi bilan keldi. Oʻgʻli uchun mamlakat bilan tanishuv birinchisi boʻldi va rassom uchun bolaning Toshkentni qanday kashf etayotganini kuzatish qiziq. Uning soʻzlariga koʻra, hatto oddiy kechki sayr va shahar favvoralari ham hamma narsani birinchi marta koʻrayotgan odamning koʻzi bilan qaraganingizda boshqacha qabul qilinadi.

Oilaning rejalarida Samarqand va Buxoroga sayohatlar bor. Biroq, ushbu tashrif doirasida bu shaharlarda koʻrgazmalar oʻtkazish rejalashtirilmagan: rassom tanish joylarni yana bir bor koʻrishni va ularni oʻgʻliga koʻrsatishni xohlaydi.

D’Vatts safar taassurotlari yangi asarlarda oʻz aksini topishiga amin. Uning aytishicha, rassom hatto molbert oldida turmagan paytda ham ishlashda davom etadi: ranglar kombinatsiyasini, yorugʻlik harakatini, koʻchalar kompozitsiyasini va makon xususiyatini payqaydi. Uning fikricha, ilhom shunchaki toʻsatdan moʻyqalamni qoʻlga olish istagi bilan cheklanmaydi. Har bir surat ortida doimiy kuzatuvlar, taassurotlar toʻplanishi va katta mehnat yotadi.

D’Vatts yosh mualliflar haqida gapirganda bu fikrni alohida taʼkidlaydi. Qirollik akademiyasidagi oʻqish yillarida, eslaydi rassom, guruhida 16 kishi boʻlgan, ammo keyinchalik ulardan faqat uch kishi tanlangan yoʻlga sodiq qolgan.

Qiyinchiliklar, pul topish zarurati va tezda tan olinish istagi insonni sanʼatdan voz kechishga majbur qilishi mumkin. Shunga koʻra, boshlovchi rassomlarga D’Vatts muvaffaqiyatni bitta koʻrgazma yoki sotuv bilan baholamaslikni maslahat beradi. Uning soʻzlariga koʻra, kasbiy asos asta-sekin — alohida asarlardan, toʻplangan tajribadan va izlanishlarni davom ettirishga tayyorlikdan shakllanadi.

Koʻrgazma 18 noyabrgacha davom etadi.