Qor koʻchishi alpinist Nirmal Purjaning hayotiga zomin boʻlganida, uning doʻstlari eng qiyin vazifaga duch kelishdi

Qor koʻchishi yuz berib, alpinist Nirmal Purja halok boʻlganida, uning doʻstlari eng ogʻir vazifa qarshisida qolishdi

Muzlagan yonbagʻir boʻylab ikki jasad tomon borar ekan, Mingma Gyalje Sherpa doʻstlari endi yoʻqligini tushundi.

Uchovlon birgalikda, musaffo togʻ osmoni ostida va xavfli qor boʻronlari aro dunyoning eng baland choʻqqilarini zabt etishgan edi. Nirmal Purja va Kili Pemba Sherpa Mingma G hayotida koʻrgan eng kuchli alpinistlar sirasiga kirardi.

Ammo iyul oyida, ikkovlon yuqoriga koʻtarilayotgan paytda, Pokistonning Broud-Pik choʻqqisida yuz bergan qor koʻchkisi oʻz yoʻlidagi bor narsani yutib yubordi.

Dron orqali olingan tasvirlar shubhaga oʻrin qoldirmadi: hech kim omon qolmagan edi.

Shunday boʻlsa-da, Mingma G qor fonida yorqin koʻrinib turgan fluorestsent past kurtkalariga yaqinlashganida, ular uni kutayotgandek tuygʻuni xayolidan chiqarib tashlay olmadi.

«Men ularga: „Hammasi joyida. Endi bu yerda, sovuqda qolishingiz shart emas“, dedim».

Islomobodda Bi-bi-si bilan suhbatda u jasadlarning yoniga yetib borgan oʻsha dahshatli lahzani eslaydi.

Ulardan birini quchoqlar ekan: «Men sizni uyga olib ketish uchun keldim», dedi.

Mingma G va Nirmal Purja ilk bor 2021 yilda Pokistonda, qish mavsumida dunyoning ikkinchi eng baland togʻi boʻlmish K2 choʻqqisiga chiqqan birinchi jamoa tarkibida uchrashishgan edi.

Mingma G Nirmalni — yoki uni chaqirishganidek, Nimsni — Netflix’ning «14 Peaks» hujjatli filmi orqali tanirdi. Unda Nimsning olti oydan sal koʻproq vaqt ichida dunyodagi eng baland 14 ta togʻni zabt etgani koʻrsatilgan.

Ikki nepallik alpinist turli yoʻllardan borishgan edi.

Mingma G Sherpa jamoasidan chiqqan boʻlib, 20 yildan ortiq vaqtini togʻ gidi sifatida nom qozonishga bagʻishlagan. Nims esa sobiq gurkxa va Britaniya maxsus kuchlari askari boʻlib, tez fursatda dunyodagi eng mashhur alpinistlardan biriga aylangan edi.

Koʻpchilik uchun Nims xorijliklar uzoq vaqt davomida hukmronlik qilgan sohada nepallik alpinistlarning xalqaro miqyosda tan olinishiga yordam bergan favqulodda alpinist edi. Ammo uning tanqidchilari ham bor boʻlib, ular Nimsni rekordlar oʻrnatishga va oʻz ekspeditsiyalarini ijtimoiy tarmoqlardagi tobora kengayib borayotgan auditoriyasiga targʻib qilishga haddan tashqari berilib ketganlikda ayblashardi.

2024 yilda New York Times gazetasi ikki ayolning jinsiy zoʻravonlik haqidagi ayblovlarini eʼlon qildi. Purja oʻsha paytda advokati orqali bu ayblovlarni keskin rad etib, ularni «yolgʻon va tuhmat» deb atadi. Keyinroq Purja uzoq davom etgan intervyusida bu ayblovlarni yana bir bor inkor etdi.

Mingma G Nims bilan uchrashishdan oldin u haqda ikkilanishda edi: «Boshida u juda takabburdek tuyulgandi».

Bundan besh yil oldin, ular K2 tomon yoʻl olgan raqiblar sifatida toʻqnash kelishganida va birgalikda koʻtarilib, rekordni boʻlishishga qaror qilishganida vaziyat oʻzgardi. Mingma G Nimsni «juda koʻngli ochiq, men uchratgan eng goʻzal insonlardan biri» sifatida koʻra boshlaganini aytadi.

Yillar davomida ikkovlon butun dunyo boʻylab togʻlarda uchrashib turishdi: Nims «har doim Everestda boʻlardi».

Shu yozda ular yana uchrashishdi va alohida koʻtarilishlar uchun ajralishdan oldin Qoraqorum tizmasiga kirishdi. Nims Broud-Pikka, Mingma G esa bir-biridan taxminan 8 km (besh mil) masofada joylashgan K2 ga yoʻl oldi.

Nims Mingma G dan oʻzlarining alohida missiyalariga joʻnab ketishdan oldin yana bir bor uchrashish uchun yana bir kun kutishni soʻradi, ammo bu uchrashuv amalga oshmadi.

«Bu u menga aytgan oxirgi gap edi. Men haliyam bundan afsuslanaman».

30 iyul kuni «havo juda ajoyib, quyoshli va shamolsiz edi», deydi Mingma G.

Oʻsha paytda u K2 ga guruhni boshlab borayotgan edi. Nimsning alpinistlar guruhi boshqalar bilan birlashib, Broud-Pikka yoʻl olgan 10 kishilik kattaroq jamoani tashkil qilgandi.

Soat 08:30 da Mingma G Nims guruhidagi bolalikdagi doʻsti va mahoratli alpinist Kili Pemba Sherpa — koʻproq Kilu nomi bilan mashhur — bilan gaplashdi. Kilu qor holati yaxshi koʻrinayotganini aytdi va ular oʻz togʻlaridagi keyingi lagerga yetib borganlaridan keyin yana gaplashishga kelishib olishdi.

Bi-bi-si alpinistlarning Broud-Pikka koʻtarilayotganini koʻrgan ikki sayyoh bilan suhbatlashdi. «Biz ularni olqishlab turdik», deydi ulardan biri. U qor fonida kichkinagina boʻlib koʻringan alpinistlarning suratini oldi.

Guruh yuqoriga koʻtarilishda davom etdi. Ammo bir soatdan kamroq vaqt oʻtgach, sayyohlardan birining aytishicha, «gulduros» eshitilgan: «Broud-Pikning tepasidan boshlanib, ikkala tomonga qarab harakatlangan ulkan qor koʻchkisi».

«Biz alpinistlar koʻchkidan yuqorida boʻlishini umid qilib, duo qildik», deb davom etadi birinchi sayyoh. Ammo ular endi yonbagʻirdagi qoralarni koʻra olishmadi.

Sayyohlarning gidi koʻrganlari haqida bazaviy lagerga xabar berdi.

Qor koʻchkisining sababi hali ham oʻrganilmoqda, ammo Pokiston Alp klubi Bi-bi-siga maʼlum qilishicha, oʻsha hafta boshida kuchli qor yoqqan boʻlsa-da, dastlabki tadqiqotlar falokatga qor yogʻishidan qatʼi nazar, muz plitasining qulashi sabab boʻlganini koʻrsatmoqda.

Mingma G K2 dagi keyingi lagerga yetib borganida, uning jamoasi hali ham Broud-Pik alpinistlaridan xabar olmagan edi. Ular xavotirga tushishmadi, chunki alpinistlar batareyani tejash uchun koʻpincha ratsiyalarini oʻchirib qoʻyishadi.

Ammo u koʻngli notinch boʻlayotganini his qildi.

Broud-Pik alpinistlaridan biri Van Chjun yaqin doʻsti va mijozi edi. U odatda Mingma G ga Garmin sunʼiy yoʻldosh trekeri orqali keyingi lagerga sogʻ-salomat yetib borgani haqida xabar yuborardi. Bu safar hech qanday xabar kelmadi.

Pastda, pokistonlik togʻ gidi Vaqar Ali ham guruh bilan bogʻlanishga harakat qilayotganini, ammo natija boʻlmaganini aytadi. U ularni uxlayotgan boʻlishi mumkin, deb oʻyladi, chunki ular oʻsha kecha choʻqqiga soʻnggi yurishni boshlashga tayyorgarlik koʻrishayotgan edi.

Ammo soat 15:00 ga kelib, bazaviy lagerdagi hech kim Broud-Pik guruhi bilan bogʻlana olmadi.

Mingma G K2 da 7300 metr balandlikda edi, u yerda aloqa juda qiyin edi. Uning jamoasi rasmiylarga, qarindoshlariga, Katmandudagi aloqachilarga va alpinistlar bilan bogʻlangan boʻlishi mumkin boʻlgan har qanday odamga qoʻngʻiroq qila boshladi.

Uning aytishicha, Broud-Pik alpinistlari trekerlaridan olingan balandlik koʻrsatkichlari keskin tushib ketganini birinchi marta bilishganida, ehtimol, soat 20:00 boʻlgan: ulardan biri taxminan 1600 metrga pastga qulagan edi.

Yuqoriga chiqish uchun juda kech, dron yuborish uchun esa juda qorongʻi edi, shuning uchun u tong otishini kutishni afzal koʻrdi. «Menda umid bor edi», deydi Mingma G. Ayniqsa, «tajribali va jismonan... kuchli» boʻlgan Kilu va Nims uchun.

Ertasi kuni ertalab dron uchirildi va koʻp oʻtmay operator ularga ratsiya orqali xabar berdi. Dron togʻda jasadlarni topgan edi. Omon qolganlar yoʻqdek koʻrinardi.

«Men butunlay karaxt boʻlib qoldim», deydi Mingma G past ovozda.

Mingma G Nimsning jasadidan uning Garmin soatini topisha olmaganini aytadi.

U bir vaqtning oʻzida shuncha yaqin doʻstlarini yoʻqotganini qabul qilishga hali tayyor emas edi.

«Balki menda haliyam ularning hammasi tirik boʻlishi mumkin [va] kimdir ularga pastga tushishga yordam berishini xohlayotgandek tuygʻu bor edi. Bu shunchaki qalbim va xayolimdagi narsa edi».

Oʻsha kuni kechroq Mingma G K2 ekspeditsiyasini toʻxtatdi.

Broud-Pik etagida Vaqar jasadlarni olib chiqishdek ogʻir vazifani boshlash uchun boshqa bir alpinist bilan yetib kelganida yigʻlab yubordi.

Ular Everestni zabt etgan birinchi ummonlik ayol Nadira Al-Harti va dunyodagi eng baland 14 ta choʻqqining 12 tasini zabt etgan nepallik alpinist Pur Bahadur Gurungning jasadlarini olib chiqishdi.

Ammo togʻda yana jasadlar qolgan edi va Mingma G doʻstlarini uyiga qaytarishga ahd qilgandi.

U Nimsning rafiqasi va qaynisiga qoʻngʻiroq qilib, fojiali xabarni yetkazganida, ular bunga ishonishga qiynalishganini aytadi. Kiluning rafiqasi «koʻp gapira olmadi, lekin menga: „akangizni togʻda qoldirmang“, dedi».

Qutqaruv missiyasining keyingi bosqichini rejalashtirish qiyin kechdi.

Mingma G bilan K2 ga koʻtarilayotgan alpinistlar sarosimaga tushib qolishgan va oilalari tomonidan uyga qaytish uchun bosim ostida edilar, deydi u.

Bundan tashqari, amaliy muammolar ham bor edi. Dron tasvirlaridan Mingma G jasadlarni vertolyot yordamida uzun arqon bilan olib chiqish mumkin deb hisoblagan, ammo unga buning iloji yoʻqligi aytilgan. «Nepalda bunga ikki daqiqacha vaqt ketardi», deydi u.

Vertolyotlarni yetkazib berishi kerak boʻlgan Pokiston armiyasi Bi-bi-sining savollariga javob bermadi. Pokiston Alp klubining maʼlum qilishicha, 1 avgust kuni qilingan soʻrov tasdiqlangan, biroq noqulay ob-havo tufayli uni bir necha kun davomida amalga oshirish imkoni boʻlmagan.

Mingma G uchun faqat bitta yoʻl qolgan edi: piyoda qutqaruv missiyasi.

1 avgust kuni Mingma G ning aytishicha, uning qutqaruv guruhi dron tasvirlarida koʻrgan toʻrtta jasadni — Nims, Kilu, Chjun va boshqa bir alpinist Nima Sherpaning jasadlarini qidirishga kirishgan. Gyaljen Sherpa ham yaqin atrofdan topilgan.

Yonbagʻir juda beqaror boʻlgani uchun toshlar qulashi va yana qor koʻchkisi xavfi bor edi. Kattaroq jamoa koʻproq qurbonlarni anglatishi mumkin edi, ammo kichikroq jamoa jasadlarni pastga tushirishga qiynalardi.

Qutqaruv guruhi jasadlarga yetib borib, ularni arqonlar bilan pastga tushira boshlagani zahoti yana bir qor koʻchkisi yuz berdi, deydi u.

Qor oqimi bir jasadni eng pastga uloqtirdi. Boshqa uchtasi, jumladan Nims, xavfliroq joyga — chap va oʻng tomonda xavfli tarzda muvozanatda turgan ulkan muz ustunlari boʻlgan yonbagʻirning oʻrtasiga borib qoldi. Agar qutqaruvchilar jasadlarga yetib borishga harakat qilayotganda ikkala tomondan biri qulab tushsa, muz minorasi ularni supurib tashlashi mumkin edi.

Jamoaga yangi reja kerak edi. Kunlar oʻtgan sari baʼzi aʼzolar keta boshlashdi. Ularning soni toʻqqiztadan oltitaga, keyin toʻrttaga tushib qoldi.

Yonbagʻir juda xavfli boʻlgani uchun guruh Mingma G ning orqada qolib, dron orqali kuzatib borishiga va uch alpinistni yoʻnaltirishiga qaror qildi. Juda charchatadigan bu operatsiya besh-olti soat davom etdi, ammo oxir-oqibat ular jasadlarni yonbagʻirdan pastga tushirishga muvaffaq boʻlishdi.

Mingma G togʻda doʻstlarini birinchi marta koʻrgan lahza haliyam uni qiynaydi.

Nims va Kilu yuzlarini kurtkalari bilan yopib olishgan edi — Mingma G ular halokatli qor koʻchkisi kelayotganini koʻrib, oʻzlarini tayyorlashgan deb hisoblaydi. Ikkovlon bir arqonga bogʻlangan, oyoqlari esa unga oʻralib qolgan edi. Mingma G ular pastga tushayotganda bir-birlariga urilgan boʻlishi mumkin deb oʻylaydi — u yiqilishdan koʻra aynan shu narsa ularning oʻlimiga sabab boʻlganidan xavotirda.

«Ular unchalik koʻp yiqilishmagan, taxminan 500 metr. Ammo, afsuski, ular bir-birlariga juda koʻp urilishgan, shekilli. Agar ular arqonda boʻlishmaganida, balki Nims va Kiluning omon qolish ehtimoli boʻlarmidi».

Jamoa jasadlarni togʻdan pastga olib tushdi. Ular vertolyotda yaqin atrofdagi Skardu shahriga, keyin poytaxt Islomobodga va nihoyat uylariga, oilalari bagʻriga joʻnatildi.

Pokistonlik alpinist Sohayl Saxining jasadi bir necha kundan keyin, amerikalik alpinist Mellori Geysning jasadi kabi topildi. Nepallik alpinist Navang Thindu Sherpaning jasadi esa togʻda qolmoqda.

Nims, Kilu va Gyaljen Sherpaning jasadlari 11 avgust kuni Katmanduga yetib keldi.

Nimsning oilasi «Nimsdaini uyga qaytarish uchun juda ogʻir sharoitlarda ishlagan akamiz Mingma G boshchiligidagi favqulodda jamoadan» cheksiz minnatdor ekanliklarini bildirishdi.

Bu qutqaruv missiyasi Mingma G ning xotirasida muhrlanib qoldi. U bu missiya oʻzi amalga oshirgan boshqa hech bir missiyaga oʻxshamasligini aytadi.

Chuqur qaygʻu bilan ortga nazar tashlar ekan, u oʻz faoliyati yakuniga yaqinlashayotganini his qilmoqda.

Kilu va Nims haqidagi xotiralar — bir necha yil oldin sovuq, ammo quyoshli K2 choʻqqisiga koʻtarilayotganda uchovlon birga qoʻshiq kuylashgani — u bilan bir umr qoladi.

Ammo, deydi u, «bu xotira menga koʻtarilishda davom etishimga yordam beradimi yoki meni toʻxtatadimi, bunisini bilmayman».